Kayalarn Oluumu
kaya nedir - kaya eitleri - tortul kayalar - bakalam kayalar - organik kayalar - kimyasal kayalar

Kaya, bir ya da daha fazla mineralin bir araya gelmesiyle olumu btndr. Granit ve bazalt eitli minerallerden, kumta deiik zelliklerde kum boyutundaki tanelerin sklamasndan, mermer ve kuvarsit tek bir mineralden olumu kayalardr.
Doada 45 tr kaya bulunur. Bunlar Tortul, Magmatik ve Metamorfik kayalardr. Magmatik kaya yerin derinliklerinde bulunan eitli elementlerce zengin eriyik olan magmann derinlerde ya da yzeyde katlamas sonucu oluur.

Metamorfik kayalar var olan magmatik ya da tortul kayacn yksek scaklk ve basn altnda deiime uramas sonucu oluur. Tortul kayalar ise magmatik, metamorfik ya da tortul kayalarn ayrmas, anmas ve bir kelme havzasnda birikmesi ve ardndan talamas sonucu oluur. Magmatik ve metamorfik kayalar tm yer yuvarnn yzde 95'ini meydana getirmesine karn yer kabuunun sadece yzde 25'lik ksmn oluturur.

Kayalar srekli dng halindedir. Bir magmatik kaya scaklk ve/veya basn altnda metamorfik kayaca, metamorfik bir kaya scaklkla eriyerek magmaya ardndan da magmatik kayaca, hem magmatik kaya hem de metamorfik kaya ayrarak tortul kayaca dnr. Buna kaya dngs ad verilir.

Kayalar oluumlar srasndaki doal ortam yanstan belgelerdir. Yer kabuunun jeolojik gelimesinin izleri kaya zerinde izlenmitir. Bu nedenle onlar yer kabuunun doal belgeleri saylr.

Bugn yeryznde hkm sren fiziksel olaylar, akarsularn andrma ve tama etkileri, llerin ve denizlerin deiik blgelerinde farkl tortullarn kertilmesi, yeryznn deiik iklim kuaklarnn bulunmas gibi jeolojik olayla btn yer tarihi boyunca hep ayn ekilde, ayn dzende olumutur. Yani eski jeolojik devirlere ait kayalarn oluumu bugn yeryznde hkm sren fiziksel olaylarn altnda yorumlanabilir. Bylece kayalar oluumu srasnda mevcut olan doal ortam aynen yanstrlar.

Tortul kayalar Su ve rzgr yeryzn deitirebilir. Bu kuvvetler, kayalar krarak, kk paralara ayrr. Bu partikller farkl yerlerde yerleirler. Buralarda, kk paracklar toparlanarak, basn altnda imentolap daha byk kayalar meydana getirirler. Bu kayalar, genellikle suda oluur ve magmatik kayalardan daha yumuaktrlar. Tortul kayalar, birok tabakalar meydana getirir ve fosilce zengindir. Tortul kayalar tm yeryuvarnn %5'ini, yer kabuunun ise yzde 75'ini meydana getirir. Tortul kayalarn yzde 95'i suda olumutur.
Tortul kayalarn krntl, organik ve kimyasal olmak zere tipi vardr.

Krntl tortul kayalar eitli byklkteki ta ve mineral paralarda karalardaki ve denizlerdeki tortullama havzalarn kelmeleriyle meydana gelen taneli kayalardr. Deiik boyuttaki taneleri birbirleriyle imento maddeleriyle birlemeleri sonucu imentolu kayalar kum ta, kire ta gibi taneleri birbirine balayarak madde bulunmadndan imentosuz tortul kayalar oluur.

Krntl tortul kayalar tane ap 2 mm'den byk ve akl, moloz, konglomera gibi kayalardr. 2 mm'den 0,2 mm'ye kadar olan ksma kum, kark kum, kumta, kuvarsit, gibi kayalardr. Tane ap 0,2 mm'den 0,02 m^'ye kadar olan ksm mil ondan daha kkler genellikle mil+kil eklinde geer. organik tortullar eitli bitki ve hayvan kalntlarn, uzun zaman eliinde fosilleip bakalamalaryla oluurlar. En uzun srede oluan kayalardan biridir. zellikle bitki fosillerinin olutuu alanlarda younlukta olmaktadrlar.

Organik tortul kayalar Bitki ve hayvan kalntlarnn birikmesi sonucunda oluur.Silisli, karbonatl ve karbonlu organik tortul kaya trleri vardr.

Kimyasal tortul kayalar Dolgun eriyiklerin kelmesi sonucu meydana gelirler. Maaralardaki sarkt ve dikitler, deniz kylarndaki kireli ve demirli oolitler, kapal gllerin kenarlarndaki tuz oluumlar su kaynaklar etrafndaki traverten oluumlar %35'i kadar kire talar oluturur. Kire talar yap ta, stabilize malzeme, kire yapmnda ve demecilikte, elik sanayiinde ve ila sanayiinde kullanlr.
Magmann ykselerek yer kabuunun ierisine girmesi veya derinliklerinde yeryznde souyarak katlamas sonucu oluan kaya trdr. Magmatik kayalar temel olarak silikat minerallerinden olumulardr.

ki deiik tortul kaya eidi: kireta tabakas kireli istin zerinde. Cumberland Platosu, Tennessee.
ana kaya trnden (tortul kayalar, magmatik kayalar, metomorfik kayalar ya da Bakalam kayalar) biri olan tortul kayalar, yeryznde ok grlen kayalardr ve .....'nn yzeyinin yaklak yzde 75'ini yerkabuunun ise yaklak yzde 8'ini kaplarlar. Bunlar genellikle tabakal olarak bulunurlar ve ierlerinde organizma kalntlar (fosil) bulundururlar. Sarkt ve dikitler bu kayalarn oluiturduu jeolojik yaplara rnek olabilirler.

Tortul kayalarn byk bir ksm d etmenler tarafndan yeryznn andrlmasyla meydana gelen eitli byklkteki unsurlarn tanarak ukur sahalara (gl, deniz ve okyanus tabanlar gibi) biriktirilmesi sonucu olumulardr. Bu olaya genel anlamda tortullama denir. Biriken unsurlar nceleri boluklu gevek bir yapya sahiptirler. Fakat zamanla skp sertleirler. Bir birikme sahasnda, sonradan biriken unsurlar ncekiler zerinde birikerek arlklar vastasyla basn yaparlar. Bu basn sonucu unsurlar, aralarndaki boluklarn klmesi ve byk lde ortadan kalkmasyla skr ve sertleirler. Tortul depolarn veya kayalarn olutuklar ortamlar yerden yere farkllk gsterirler.


TORTUL KAYALAR DRT DEK EKLDE OLUABLRLER:

Erozyona uram dier kayalarn kelmeleriyle (bunlara krntl (klastik) tortul kayalar da denir),
tortularn birikmesi ve salamlamas ile, biyolojik aktivitelerin sonucu oluan tortullarn depolanmas ile ve eriyiklerden kelme sonucu ile.
Tortul kayalarn olumasnda drt nemli sre vardr. Bunlar erozyon, tanma, birikme ve skmadr.

OLUUMLARI

Yeryzne ulaan magmatik kayalar, iklim olaylar ve eitli d etkenlerlerle (akarsu, sel sular, rzgarlar vb.) karlatklarnda zamanla paralanarak zlrler. Bu ekilde dalan kk paralar yine eitli d etkenlerle tanarak ukur olan gl ve deniz sahalarnda birikir ve buralarda skmaya urarlar. Bu ekilde tortullanp skan kk paralar tortul kayalar olutururlar.

Bakalam kayalar, magmatik ve tortul kayalarn eitli etkilerle (rnein basn, scaklk) deiiklie uramas sonucu oluur. Mermer bakalam kayalara rnek olarak verilebilir.bakalam kayalar kalker,kil ta,kum ta,granit ve kmrdr. gnays, elmas, ist de bu kayalara dier rneklerdir.

alnt