+ Konuyu Cevapla
Toplam 4 Sayfadan 1. Sayfa 1 2 3 ... SonuncuSonuncu
Toplam 33 sonutan 1 ile 10 arasndakiler gsteriliyor.

Konu: Dini Szlk

  1. #1
    Bayan VIP ye sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen - ait Kullanc Resmi (Avatar)
    yelik Tarihi
    Dec 2009
    Bulunduu Yer
    SensizliginlkesindeN
    Mesajlar
    6,590
    Rep Puan
    52

    Standart Dini Szlk

    ABDLE:
    Abdullahlar. Peygamber efendimizin Eshb- kirm (arkadalar) arasnda fkh ve hads-i erf ilimlerinde hret bulmu Abdullah adn tayan sahbler. Abdile, Abdullah kelimesinin okluk eklidir. Peygamber efendimizin Eshb- kirm arasnda A bdullah isimli yz kadar sahbi bulunmaktayd. Fakat bunlarn iinde; Abdullah bin mer, Abdullah bin Abbs, Abdullah bin Zbeyr, Abdullah bin Amr bin s radyallah anhm, ilimdeki ykseklikleri sebebiyle Abdile nvn ile tanndlar. Bunlara Abdile-i Erbea da denilmektedir.
    Abdullah bin Mes'd'un (radyallah anh) fkh ilminde nemli bir yeri olduu halde, Abdile arasnda zikredilmemesi, bu tbirin onun veftndan sonra km olmas sebebiyledir. Bununla berber onu Abdileden sayan limler de vardr. (bn-i Hmm, Ahmed Nam)

    ABD:
    1. Kul. (Bkz. Kul)
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyuruyor ki:
    Her trl noksanlktan mnezzeh olan Allah tel, abdini (Muhammed aleyhisselm) bir gece Mescid-i Haram'dan, Mescid'i Aks'ya gtrd. (sr sresi: 1)
    Gklerde ve yerde olan herkes, hibiri mstesn olmamak zere, ok esirgeyici Allah telya mutlaka abd olarak gelecektir. ( Meryem sresi: 93)
    2. Kle.
    zerinize, sizi Allah telnn kitb ile yneten bir abd bile vli tyin edilse, onu dinleyin ve itat edin. (Hads-i erf-Mslim)

    ABDEST:
    Namaz ve dier bz ibdetlerin yerine getirilebilmesi iin yaplmas lzm gelen yz, dirseklerle berber kollar ykamak, ban drtte birini mesh etmek ve topuklarla berber ayaklar ykamaktan ibret temizlik. Namazn dndaki farzlardan biri.
    Abdest, Kur'n- kermde u yet-i kerme ile farz klnmtr:
    "Ey mn edenler! Namaza kalkacanz zaman yzlerinizi ve dirseklerle berber ellerinizi ykayn ve balarnz meshedin ve her iki topukla berber ayaklarnz ykayn." (Mide sresi: 6)
    Her kim abdest aldktan sonra, benim zerime on kerre salt selm getirse, Hak tel, o kiinin hznn giderip mesrr eder, dusn kabl eder. (Hads-i erf-Eyyhel veled lmihl)
    Her ne zaman mmetimden biri abdest alrken, Bismillah deyip elini ykarsa, eliyle yapt (kk) gnahlarn hepsi afv olur. Azna, yzne ve dier zlarna su verdike, btn gnhlar dklr. (Hads-i erf-Eyyhel veled lmihli)
    Abdest zerine abdest almak, nr stne nrdur. (Hads-i erf-Kefl-haf)
    Hanef mezhebine gre abdestin farzlar drttr: Yz bir kerre ykamak. ki kolu dirsekleri ile birlikte, bir kerre ykamak. Ban drtte bir ksmn mesh etmek, yni ya eli baa srmek. ki aya, iki yandaki topuk kemikleri ile birlikte bir kerre ykamaktr. Ayrca abdestin snnetleri, edebleri vardr. (bn-i bidn)
    Abdestsiz olarak u eyi yapmak haramdr: Namaz klmak, K'be'yi tavf etmek, zerinde bir klf bulunmakszn Kur'n- kerme ve bir yet-i kermeye dokunmak. Cmiye abdestsiz girmek ise mekruhtur. (rnbll)
    Abdestli olarak len lm acs ekmez. (Seyyid Abdlhakm Arvs)

    ABDYYET:
    Kulluk makam. Evliyln en yksek makm, derecesi. yilikleri Allah teldan bilip kendinden bilmemek.
    Allah telnn ltf ve ihsn ile Abdiyyet derecesine ulamak istiyen kimsenin, Peygamberimiz sallallah aleyhi ve selleme tam olarak uymas lzmdr. Bu yce zirveye o yce peygambere tam uymakla kavuulur. Bu, Allah telnn bir ltfu olup, onu d ilediine ihsn eder. (mm- Rabbn)

    ABES:
    Bo, faydasz ey.
    Namazda abes hareketler mekruhtur. Elbise ile oynamak gibi. Namazda faydal hareketin mesel eli ile alnndaki teri silmenin zarar olmaz. Pantolonun tozunu silkmek, mekruhtur. Kanmak abes deilse de, bir rknde, eli kere kaldrmak, namaz bozar . (bn-i bidn)
    Abesle megul olmak insan lehv ve la'ba (oyun ve elenceye) srkler. Bz lzumsuz eyler insann abes ilere dalmasna sebeb olur. (Murd- Mnzv)

    ABESE SRES:
    Kur'n- kermin sekseninci sresi. Mekke-i mkerremede nzil oldu (indi). Krk iki yet-i kermedir. Birinci yet-i kermede yzevirdi, iltifat etmedi mnsna olan Abese lafz sreye isim olmutur. Srede, Kur'n- kermin Allah tel tarafndan bir mev'ize (nasihat, t) olduu bildirilmekte, Cenb- Hakk'n kudret ve azametine (byklne) deliller getirilmekte, kymet gnnn dehetli vaziyeti, o gn iyilerin ve ktlerin halleri ve daha baka hususlar anlatlmaktadr.
    Abese sresinde melen buyruldu ki:
    O gn (kymet gn) kii kardeinden, anasndan, babasndan, hanmndan ve oullarndan kaar. O gn onlardan herkesin kendine yeter bir ii vardr. (Herkes kendi derdiyle megul olur. Bakasn dnemez.) O gn yzler vardr (dnyda iken yapt gece ibdetleri veya ald abdestler sebebiyle) parl parl parlaycdr. (Grdkleri nmetler sebebiyle) glcdr, sevinicidir. (Bunlar m'minlerdir.) O gn yzler de vardr, zerlerini toz toprak brmtr. Onu (da) bir zulmet, karanlk ve siyahlk kaplar. te bunlar kfirler, fcirlerdir. (yet: 34-42)

    B-I HAYT:
    Hayat suyu. Saf ve berrak su. nce ve derin mnl sz. Tasavvufta mrid-i kmil denilen evliy ztlarn, insanlarn mnen canl, kalblerinin uyank olmalarna vesle olan mbrek szleri, mnev nazarlar (baklar) ve kymetli kalblerinden fkr an tevecch. Bir eyin kymetini kuvvetli bir ekilde ifde iin de kullanlr. b- hayevn, b- Hzr, b- zindegn, b- bek da denir.
    Evliynn btnlar, kalbleri b- hayttr. Bir katre (bir damla) tadan, lmsz hayt bulmu ve sonsuz sedete, mutlulua kavumu olur. (mm- Rabbn)
    Her sznz kalbime b- hayt katresi, Senden baka rhumun yok kurtulu resi
    (L Edr)
    b- hayt olmaycak ksmet ey gnl Bin yl gerekse Hzr ile Seyr-i Skender et.
    (Zeyneb Htun)

    BD:
    bdet eden. Farzlar ve vcibleri yerine getirdikten sonra eitli nfile ve yaplmas sevab olan ilere de devam eden. okluk ekli, ubbd'dr.
    Kur'n- kermde melen buyruldu ki:
    Tevbe edenler, bidler, hamd edenler (cihd veya ilim renmek iin) seyahat edenler, rk edenler, secde edenler, emr-i mrf nehyi anil mnker yapanlar ve Allah telnn snrlarn koruyanlar (yok mu? te onlar da Cennet ehlidir. Habbim) Sen o m'minlere dahi Cenneti mjdele. (Tevbe sresi: 112)
    Allah telnn haram kld (yasak ettii) eylerden sakn, insanlarn en bidi olursun. (Hads-i erf-Mifth-un-nect)
    bidin en byk maksad, hiret sevbna kavumaktr. bid, ibdetinden yle zevk alr ki, ibdetten bir an men' edilse, onun iin en byk eziyet olur. Hatt bidlerden biri; "lmden korkmuyorum, ancak gece ibdetime mni olacak diye korkuyorum" de mitir. Dieri de; "Allahm mezarmda da bana ibdet imknlarn ihsn et" diye du etmitir. (mm- Gazl)

    ACEM:
    Arab olmayan.
    Ey insanlar! Rabbiniz birdir. Babanz da birdir, hepiniz dem'in ocuklarsnz. dem ise, topraktandr. Allah katnda en kymetliniz takvs (Allah teldan korkarak haramlardan, gnhlardan saknmas) ok olannzdr. Arab'n Acem'e bir stnl yoktur. stnlk ancak takv iledir. (Hads-i erf-bn-i Him)

    CR:
    Maln kirya veren.
    Kirdaki binnn ve eynn tmiri ve zamanla tkanm borularn tmiri cire ittir. Tmir etmezse, kirc evden kabilir. Fakat yaptrmaya ciri cebr edemez (zorlayamaz). Ev shibinin izni ile kendi yaparsa, parasn kesebilir. Kendiliinden yapar sa kesemez. Kullanmak iin lzm olan eylerin (mesel hamur oca) tmir parasn kirdan kesemez. (Ali Haydar Efendi)
    Kir mddeti bitince, cir uzatmaz ise, kirc kar. Mal, olduu gibi teslim etmesi lzmdr. Teslim etmezse gasb etmi olur. Fakat kullanma sebebiyle herkes iin det (ve mmkn) olan ypranma ve bozukluklar kabahat saylmaz. (bn-i bidn)

    CZ:
    Gc yetmeyen, gsz, zayf.
    Allah tel her eye kdirdir (gc yeter). Eer gc yetmezse ciz ve noksan olurdu. cizlik ve noksanlk Allah tel iin dnlemez. (Teftzn)
    nsann felkete uramas iki sebeptendir: Birincisi ciz olan nefsine (kendine) gvenmesi. kincisi kendisi gibi ciz olan baka bir mahlka gvenmesidir. (Abdlhakm Arvs)
    En iyi kul, Allah telnn karsnda krden ciz olduunu bilendir. (Abdullah Harrz)

    ACZE:
    htiyar, ok yal kadn.
    Yal bir kadn Peygamber efendimiz sallallah aleyhi ve selleme geldi. Resl-i ekrem; "Acze Cennet'e giremez!" buyurdu. Bunun zerine kadn alamaya balad. Bunu grenPeygamber efendimiz; "Sen o gn yal deil, gen olursun" buyurdu ve gnln ald. (hyu ulmiddn)
    Kzlarn, kadnlarn, aczelerin be vakit namaz, Cum, bayram namazlar ve va'z dinlemek iin cmiye gitmeleri ciz deildir. (bn-i bidn)

    DB:
    Edebler, gzel huylar, iyi haller ve davranlar; her konuda haddini bilip snr amamak. Mfredi (tekili) edeb'dir (Bkz. Edeb).
    dba riyetsiz hizmetin faydas yoktur. (Muhammed Ma'sm Frk)

    ADAK:
    Nezr, Allah telnn rzsnn elde edilmesi veya bir istein yerine gelmesi veya bir bel ve musbetin giderilmesi maksadyla Allah tel iin oru tutmak, kurban kesmek gibi balbana ibdet olan vey benzeyen bir eyi kendisine vcib kabl etm e. (Bkz. Nezr)
    Allah tel Kur'n- kermde buyurdu ki:
    Adaklarn yerine getirsinler." (Hac sresi: 29)
    Adak ibdettir. Allah iin yaplr. Kul iin yaplmaz. Adak edilen eyin farz veya vcib olan bir ibdete benzemesi veya balbana bir ibdet olmas lzmdr. Namaz, oru, hacca gitmek, kle zd etmek vb. adak edilir. Abdest almak, l kefenlemek, ezan okumak, mekteb ve cmi yapmak balbana ibdet olmadklar iin adak yaplmazlar. Adak iki trldr: 1) Mutlak adak: Allah tel iin bir sene oru tutacam demek gibi. Dnmeden, sz arasnda dilinden km olsa da yerine getirmek vcibtir. 2) arta bal adak. Hastam iyi olursa Allah iin u kadar sadaka vermek, sevbn mesel Seyyid AhmedBedev hazretlerine balamak nezrim, adam olsun demek gibi. Hasta iyi oldukdan sonra bunlar yapmak lzm olur. Ada yerine getirmek vcibdir. Bz limler farzdr, dedi. (bn-i bidn)

    ADLET:
    Her ite hakk gzetme ve orta yolu tutma. Haklya hakkn verme. Hakszlktan saknma. Zulmn zdd, knun nnde eitlik.
    Allah tel, yet-i kermelerde melen buyurdu ki:
    Ey mn edenler! Bir millete olan fkeniz, sizi adletten alkoymasn. dil olunuz! (Mide sresi: 8)
    Muhakkak ki Allah tel adleti, ihsn (iyilik yapmay) ve akrabya muhtac olduklar eyleri vermeyi emreder... (Nahl sresi: 90)
    Hak ve adlet zere bir gn hkimlik yapma, bir sene devml gaz etmekten daha ok severim. (Hads-i erf-Tabern)
    Bir saat adlet ile idrecilik yapmak, altm sene nfile ibdet yapmaktan daha iyidir. (Hads-i erf-slm Ahlk)
    Adlet mlkn temelidir. (Hazret-i mer)
    Adlet ksmdr: a) Allah telya kulluk etmek. Bunda shibinin hakkn gzetmek vardr. Her insann yaradanna kar borlu olduu bu kulluk vazfesini yerine getirmesi vcibdir. b) nsanlarn hakkn gzetmek. c) Veft eden gemilerin hakkn gzetmek yni onlarn borlarn demek ve vasiyetlerini yerine getirmek. (Knalzde Ali Efendi)

    Adlet-i ictimiyye:
    Sosyal adlet; Herkesin; almas, bilgi ve kbiliyeti, grd i nisbetinde ve derecesinde hakkn almas; hi kimsenin ezilip smrlmemesi. (Bkz. Sosyal Adlet)

    ADVET:
    Dmanlk, sebebsiz olarak bir kimseye dmanlk etmek, husmet.
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyurdu ki:
    Sen ktl, en gzel haslet ne ise onunla nle (fkeye sabr ile, cehlete ilim ile, ktle afv ile karlk ver) . O zaman (grrsn ki) seninle arasnda advet bulunan kimse bile sanki yakn dostun olmutur. (Fussilet sresi: 34)
    Kymetli mrn dim advet ve husmet sebebiyle keder ve huzursuzlukla geiren kimselere yazk. (Ahmed Rfat)
    ey advete sebeb olur: Mal hrs, insanlarn ikramlarna dknlk gstermek, insanlarn gsterecei tibra nem vermek (Eb Osman Hr)

    ADEM:
    1. Yokluk, varln zdd.
    Kintn asl ademdir. lemler yni her ey var olmadan nce ademde idiler. (Kemahl Feyzullah Efendi)
    2. Tasavvufda slikin (tasavvuf yolcusunun) kendisini kaplayan mnev hal sebebiyle kendinden gemesi hli.

    DEM (Aleyhisselm):
    Kur'n- kermde ismi geen peygamberlerden. Yeryznde yaratlan ilk insan ve ilk peygamber, btn insanlarn babas.
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyurdu ki:
    Muhakkak ki, s'nn hli de (yni babasz dnyya gelii de) Allah indinde, dem'in hli gibidir. Allah tel onu topraktan yaratt, sonra ona "Ol" dedi, o da (can gelip) oluverdi. (l-i mrn sresi: 59)
    Allah tel dem'i (aleyhisselm) yeryznn her tarafndan aldrd topraktan yaratt. Bu sebeple zrriyetinden siyah, beyaz, esmer, krmz renkte olanlar olduu gibi, bzlar da bu renklerin arasndadr. Bzs yumuak, bzs sert, bzs hlis ve temiz oldu. (Hads-i erf-Msned-i Ahmed bin Hanbel)
    eitli memleketlerden getirilen topraklar melekler su ile amur yapp, insan ekline koydu. Bu sret Mekke ile Tif arasnda krk yl kalp (salsl) oldu. Yni pimi gibi kurudu. nce Muhammed aleyhisselmn nru alnna kondu. Sonra Muharrem'in on uncu Cum gn rh verildi. Her eyin ismi ve faydas kendisine bildirildi. Boyu ve ya kesin olarak bildirilmedi. Allah telnn emri ile btn melekler, dem'e doru secde etti. blis, kibirlenip, bu emre kar geldi ve secde etmedi. dem aleyhisselm krk yanda Firdevs adndaki Cennet'e gtrld. Cennet'te yhut daha nce Mekke dnda uyurken, sol kaburga kemiinden hazret-i Havv yaratld. Allah tel onlar birbirine nikh etti. Yasak edilen aatan unutarak nce Havv, sonra dem aleyhisselm yedikleri iin Cennet'ten karldlar. dem aleyhisselm Hindistan'da Seylan (Serendib) adasna,Havv vlidemiz ise, Cidde'ye indirildi. dem aleyhisselm iki yz sene alayp yalvardktan sonra, tvbe ve dus kabl olup, hacca gelmesi emr olundu. Arafat ovasnda Havv ile bulutu. Kbe'yi yapt.
    Her sene hac yapt. Arafat meydannda veya baka yerde, kymete kadar gelecek ocuklar belinden zerreler hlinde karld. Allah tel tarafndan; "Ben sizin Rabbiniz deil miyim?" diye soruldu. Hepsi; "Evet Rabbimizsin" dedi.Sonra hepsi zerreler hline gelip, beline girdiler. Sonra am'a geldiler. Burada ocuklar oldu. Neslinden krk bin kiiyi grd. Bin be yz yanda iken ocuklarna peygamber oldu. ocuklar eitli dillerde konutu. Cebril aleyhisselm kendisine on iki kere geldi. Oru, her gn bir vakit namaz, gusl abdesti emredildi. Kendisine kitap verilip; fizik, kimy, tp, eczclk, matematik bilgileri retildi. Sryn, brn ve Arab diller ile kerpi stne ok kitap yazld. Bir rivyete gre iki bin yanda iken Cum gn veft etti. Hazret-i Havv da krk sene sonra veft etti. Kabirlerinin Kuds'de veya Mina'da Mescid-i Hf'de yhut Arafat'da olduu rivyetleri vardr. (Nianczde ve Sa'leb)

    DET:
    1. Bir ehir ve memleketteki insanlarn, yapageldikleri usller, gelenekler, allm eyler. An'ane, rf. (Bkz. lgili maddeler)
    Her memleketin deti baka bakadr. Hatt bir memleketin deti zamanla deiir. Bulunduu ehrin dne uygun olan detine uymamak hret ve tahrmen (harama yakn) mekrh olur. (mm- Rabbn)
    Reslullah'n sallallah aleyhi ve sellem yapt ve kand eyler iki ksmdr: Birisi, ibdet olarak yapt ve kand eylerdir ki, her mslmann bunlara tbi olmas, uymas lzmdr. kincisi bulunduklar memleketin deti olarak yapt e ylerdir. Bunlar yapmak mecbr deildir. dete bal eylerde de Reslullah'a (sallallah aleyhi ve sellem) uymak dny ve hirette insana ok ey kazandrr ve eitli sadetlere ve hayrlara yol aar. (Abdlhakm Arvs)
    Mslman olmayanlarn yaptklar ve kullandklar eylerden haram olmayp, insanlara faydal olanlar yapmak ve kfirlere benzemei dnmeyerek kullanmak gnh deildir. Pantolon, eitli ayakkab, atal, kak kullanmak, yemei masada yemek, herkes in nne ayr tabaklar iinde koymak, ekmei bakla dilimlere ayrmak ve eitli ey ve letleri kullanmak hep dete bal eyler olup, mbhdrlar. Bunlar kullanmak bid'at (gnh) olmaz. Byle detlerden faydal olmayanlar, irkin ve ktlenmi olanlar kullanmak ve yapmak haram olur. (Abdlgani Nabls, bn-i bidn)
    2. Kitab, snnet, icma' ve kyasdan sonra ikinci derecedeki dn delillerden biri. Dnin ve akln beendii eyler.
    Dinde nass (yet-i kerme ve hads-i erf) ile aka bildirilmi olmayan bir hkm anlamak ve bildirmek iin umm detler dell olur. detin umm olmas iin Eshb- kirm radyallah anhm zamnndan kalma ve mctehidlerin (Kur'n- kerm ve had s-i erfden hkm karabilen derin limlerin) kullanm olmalar ve devaml olmalar lzmdr. Mumelttaki (ticret, rehin, hbe, mras, kirlama, veklet v.s.) hkmler iin bir beldenin nass'a aykr olmayan detleri delil olur. Bunlar fkh limleri anlyabilir. Zamnn deimesi ile rf ve dete dayanan ahkm (hkmler) deiebilir. Nass'a (yet-i kerme ve hads-i erflere) dayanan ahkm (hkmler) zamanla deimez. Byle hkm-i kll (genel hkmler) deimeyip, bu hkmn hdiselere tatbki zamanla deiebilir. (bn-i bidn, Ali Haydar Efendi)

    det Grme:
    Ayba hli. Kadnlardan ve ergenlik, evlenme ana gelmi olan kzlardan her ay belli gnlerde kan gelmesi hli. (Bkz. Hayz)

    det Zamn:
    Kadnda ve ergenlik ana gelmi olan kzlarda hayz (det) kan grld andan kesilmesine kadar olan gnlerin says.
    Hanef mezhebinde det zamn en ok on gndr. En az gndr. fi ve Hanbel mezheblerinde en ou on be gn, en az bir gndr. (bn-i bidn)
    Bir kadnn det ve temizlik zamn ok def her ay ayn gn saysnda olur. Burada bir ay demek, bir det grmenin bandan, ikinci det grmeye kadar geen zaman demektir. det zamn belli olan kadn, bir kerre baka sayda det kan grrse, det zamn deiir. (brhim Haleb)

    dette Bid'at:
    Peygamber efendimiz sallallah aleyhi ve sellem ve drt halfesi zamnnda olmayp, ibdet etmek ve sevb kazanmak niyyeti ve kasd olmakszn sonradan meydana karlan eyler.
    dette bid'at, hads-i erfde dallet (sapklk) olarak bildirilen bid'atlardan deildir. Bunlarn kullanlmas gnh deildir. Un elei, atal, kak kullanmak ve kahve imek gibi eyler dette bid'attir. (Hdim)

    det-i lhiyye:
    Snnet-i ilh; Allah telnn knnu. Allah telnn bir eyi yaratmak iin arada bulundurduu sebebler. Bu sebebler tecrbe ile anlalr.
    Allah telnn det-i ilhiyyesi yledir ki, her eyi bir sebeble yaratmaktadr. Fakat sebeblerin, vstalarn, O'nun yaratmasna hi te'sirleri yoktur. O'ndan baka yaratc yoktur. (Seyyid erf Crcn)
    Rzk, maa, mala, almaya bal deildir. Byle olmakla berber, almak farzdr. nk Ef'l-i ilhiyye (Allah telnn ileri) sebebler altnda meydana gelir. det-i ilhiyye byledir. Sebebleri aramak ve renmek istememek det-i ilhiyyeyi bozmak olur. (mm- Gazl)
    Allah tel her eyi bir sebeb altnda yaratmaktadr. Bir i yapmak ve bir eyi elde etmek iin bu iin sebeblerine yapmak lzmdr. Mesel buday elde etmek iin tarlay srmek, ekmek, ekini bimek lzmdr. nsann ileri, Allah telnn bu de t-i ilhiyyesi iinde meydana gelmektedir. (Muhammed Ma'sm-i Frk)
    det-i ilhiyye yledir ki, insan nasl yaad ise, yle can verir. Bunun aksi olmu ise de ndirdir. Mcize ve kermet gibi eyler ise, det-i ilhiyye dnda meydana gelir. (erefeddn Yahy Mnr)
    Allah telnn det-i ilhiyyesindendir ki, fitne ve fesad sebebiyle gelen zelzele, ktlk gibi musbet ve felketler umm olur. yi kt herkese gelir. Sebeb olanlara cez, sebeb olmayanlara, mzur grlenlere yni fitnenin kp yaylmasna mni olamayarak, kalbleri ile buz edenlere ehdlik nasb olmak zere mkftdr. (Abdlhakm Arvs)

    det-i slm:
    slm deti. Kfr almeti olmayan ve en az iki mslman tarafndan kullanlan detle ilgili eyler.
    Haramlar det hline gelirse yine hell olmazlar. Kfr almetleri det olup mslmanlar arasnda yaylsa da, yine det-i slm olmazlar. Kfr almeti olmakdan kmazlar. (Abdlhakm Arvs)

    DL:
    1. Adletli; hakk gzeterek i yapan, zulm ve hakszlk etmeyen. (Bkz. Adlet)
    Cennet'te bir derece vardr ki, oraya ancak zmre nil olacaktr (kavuacaktr). dil hkmdr, akraby ziyret eden (kimse) , sabrl ve ocuklarna yapt harcamalar balarna kakmayan hne reisi. (Hads-i erf-Deylem)
    Cennet'te yle bir kk vardr ki, etrf kalelerle ve yeilliklerle evrilmitir, ayrca be bin de kaps vardr. Orada ancak neb, sddk, ehd ve dil hkmdr barnr. (Hads-i erf-Deylem)
    2. tikd doru olan, byk gnh ilemeyen ve kk gnha devm etmeyen yni slmiyet'e uymaya alan slih mslman.
    Bid'at shibleri yni tikdda Ehl-i snnetten ayrlm olan yetmi iki frkann hepsi, ehl-i kble olduklar, her ibdeti yaptklar hlde, dil deildir. nk (bunlar), ya mlhid (dinden km) olarak mnlarn kaybetmiler, yhud bid'at shibi olduklar iin byk gnha girerek dil olma vasfn kaybetmilerdir. (Abdlgan Nabls)
    Eshb- kirmn hepsi, Reslullah efendimizin sohbetinde bulunmular ve O'na yardmc olmulardr. Hepsi lim ve dil idi. (Abdlazz Dehlev)
    Ramazn- erf ay, Ramazn hillinin grlmesi, buna iki dil kimsenin hidlik etmesi ve hkimin (kdnn) ln etmesi ile balar. (Abdlazz Hulvn)

    DYT SRES:
    Kur'n- kermin yznc sresi.
    diyt sresi, Mekke-i mkerremede nzil oldu (indi). Medne-i mnevverede nzil olduu da bildirilmitir. On bir yet-i kermedir. "Yemn ederim (Allah yolunda sava iin sr'atle) koan atlara" melindeki birinci yet-i kermede koan atlar mnsn a olan "diyt" kelimesi sreye isim olmutur. Sre, Peygamber efendimizin harbe gnderdii bir svr kuvvetinin gecikip, mnfklarn (kalbleri ile inanmadklar hlde azlar ile inandk diyenlerin), onlarn ldrldkleri haberini yaymas zerine, hayatta olduklarn hatt zafer ve ganmet (mallar) kazandklarn mjdelemek zere nzil olmutur (inmitir). Srede ayrca, insanlarn nankrlnden, mala, servete dknlklerinden, ldkten sonra balarna gelecek ackl hallerden bahsedilmekte, Allah telnn insann her hlinden haberdr olduu hatrlatlmaktadr. ( bn-i Abbs, Taber)
    Allah tel diyt sresinde buyurdu ki:
    "Muhakkak ki insan Rabbinin ni'metlerine ok nankrdr. Hi phesiz o (Allah tel veya veya insan) buna hiddir. Gerek o (insan) mal sevgisinden dolay pek katdr, cimridir. (yet: 6-8)

    D KAVM:
    Hd aleyhisselmn kavmi (Bkz. Hd Aleyhisselm). Bu kavim Nh aleyhisselmn torunlarndan d'n evldndan oaldklar iin bu ad almlardr. Bu kabile, Yemen'de Hadramd blgesinde, Umman ile Aden arasnda Ahkf denilen yeri yurt edindi. Yemen ile m arasnda yerletikleri de rivyet edilmitir.
    Kur'n- kermde melen buyruldu ki:
    d kavmine, kardeleri Hd'u peygamber olarak gnderdik. Hd (aleyhisselm) onlara; "Ey kavmim! Allah telya ibdet edin. bdet edilecek O'ndan bakas yoktur. Hl O'nun azbndan korkmayacak msnz?" dedi" (A'rf sresi: 65)
    Kur'n- kermde Hd aleyhisselm iin "d kavminin kardei" buyrulmas din kardelii sebebiyle deildir. O kavmin iinden yetitii, onlarla ayn soydan geldii iindir. nk dn inan ve ibdetleri bakmndan Hd aleyhisselmn, kavmi ile bir y aknl ve benzerlii olmamtr. (Senullah Dehlev)

    ADN CENNET:
    Yedi kat gklerin zerinde yaratlan sekiz Cennetten derece bakmndan en yksek olan.
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyurdu ki:
    mn ehli, altn bilezikler ve inci ile sslenecekleri Adn ismindeki Cennetlere girerler. (Ftr sresi: 33)
    Allah tel Adn ismindeki Cenneti, gnh ileyecekleri zaman, Allah telnn bykln dnp, O'ndan hay ederek gnahtan kanan kimseler iin hazrlad. (Hads-i erf-Drret-l-Fhire)
    Adn Cenneti'ne peygamberler, ehdler ve sddklar girecektir. Peygamber efendimizin derecesi olan Vesle, Adn Cenneti'ndedir. (mm- Birgiv)

    FK:
    nsann d ve dndaki eyler. Ufk'un okluk eklidir.
    fk ve enfste zhir olan (grnen) eyler, Hak telnn varln ve her eye kdir olduunu gsteren yetler (iretler, deliller)dir. (Muhammed Ma'sm)

    FK:
    1. nsann dndaki eyler.
    Akla, hayle gelen her ey, hatt keif ile anlalan bilgiler, ister fk olsunlar, ister enfs olsunlar, yni insann iinde bulunsunlar hepsi msivdr, Allah'tan bakadr, mahlktur. (mm- Rabbn)
    2. Uzak memleketlerden hac ibdetini yapmak iin gelenler.
    Haccn vciblerinden biri de; fk olanlarn, Mekke'den ayrlaca son gn tavf- sadr yni ved tavaf yapmasdr. Bu tavaf hayzl kadna vcib deildir. (Burhneddn Merginn)
    fk olanlarn Mekke'ye varnca hemen Mescid-i Harm'a girip, tavf- kudum yapmalar snnettir. (bn-i bidn)

    AFF:
    Temiz, iffetli, nmuslu, haramdan (gnahtan) saknan. (Bkz. ffet)

    FYET:
    1. Salk, shhat, bedende hastalk bulunmamas.
    Allah teldan fiyet isteyiniz. mndan sonra fiyetten daha byk nmet yoktur. (Hads-i erf-Msned-i Ahmed bin Hanbel)
    Y Rabb! Senden shhat ve fiyet ve emnete hiynet etmemek ve gzel ahlk ve kadere rz gstermeyi istiyorum. Ey merhametlilerin en merhametlisi! Merhametin hakk iin bunlar bana ver. (Hads-i erf-Edeb-l-mfred)
    Dert ve bel gelince, Allah telya snmal, kurtarmas ve fiyet vermesi iin du etmeli, O'na yalvarmaldr. Allah tel du edenleri, shhat, selmet ve fiyet istiyenleri sever. (Ahmed Frk)
    2. Gnah ilememek.
    Y Rabb! Bana ilim ver, hilm (yumuaklk) ile znetlendir. Takv (haramlardan saknmak) ihsn eyle. fiyet ile beni znetlendir. (Hads-i erf-Berka)
    Byklerden biri, hep du eder, Allah teldan bir gnlk fiyet isterdi. Adamn biri bu zta; "Sen hergn fiyette deil misin?" dedi. "Allah teldan yle bir gn istiyorum ki, sabahtan akama kadar Allah telya hibir gnah ilemiyeyim. fiyet le geen gn byle olur." buyurdu. (mm- Rabbn)

    AFOROZ:
    Hristiyanlk ve yahdlikte, dinden ve cematten uzaklatrma cezs.
    Galile, Kopernik ve Newton dnynn dndn slm limlerinin kitaplarndan renip aklaynca, papa tarafndan aforoz edildiler. (Yeni Rehber Ansiklopedisi)
    Alman imparatoru IV. Henri, papa tarafndan aforoz edilince, af dilemek iin Vatikan'a geldi. Gnlerce karlar zerinde bekleyip papadan zr diledi. (Yeni Rehber Ansiklopedisi)

    AFVV (El-Afvv):
    Allah telnn Esm-i hsnsndan (gzel isimlerinden). Afv ok olan, gnhlardan, hat ve kusurlardan dolay cezlandrmayan, gnahlar affedip amel defterinden silen.
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyurdu ki:
    Siz bir hayr, iyilii aklar veya gizlerseniz, yhut (size yaplan) bir ktl affederseniz biliniz ki, Allah tel Afvv'dr ve her eye kdirdir. (yet-i kermede mazlmun zlimi affetmesi tevik edilmektedir.) (Nis sresi: 149)
    Allah'm! Beni affet. nk sen Afvv'sn, Kerm (ltf ve ihsn shibi) sin. (Hads-i erf-Tabern)

    AFV:
    1- Balama. Allah telnn, ihsn ile, s ve gnhkr kullarnn kusur ve gnhlarn balamas.
    Bir kimse din kardeinin bir iini yaparsa, binlerce melek o kimse iin du eder. O ii yapmaa giderken, her adm iin bir gnh afv olur ve kendisine kymette nmetler verilir. ( Hads-i erf-bn-i Mce)
    Allah telnn sevgili kullarna, dny skntlarnn ve bellarnn gelmesi, bunlarn gnhlarnn afv olmas iin keffrettirler, sebebdirler. (mm- Rabbn)
    2. Bir kimsenin, dmanndan veya suludan intikm almaya, karln yapmaya gc yettii halde bir ey yapmamas, intikm almamas.
    Kur'n- kermde melen buyruldu ki:
    (nsanlara kar) afv yolunu tut. Ma'rfu (yni akln ve dnin beendii eyleri, Allah teldan korkarak gnahlardan saknmay, sla-i rahmi (akraby, yaknlar gzetmeyi, onlar ziyret ederek gnllerini almay ve onlara yardm etmeyi), harama b akmamay; dili irkin ve gnah szlerden korumay) emret ve chillerden yz evir. (A'rf sresi: 199)
    Kendinden uzaklaanlara yaklamak, zulm edenleri afv etmek, kendini mahrum edenlere ihsn (iyilik) etmek, gzel huylu olmaktr. (Hads-i erf-Berka)
    ... Allah tel, afv edenleri azz eder. Allah rzs iin afv edeni, Allah tel ykseltir. (Hads-i erf-Berka)
    Ms bin mrn (aleyhisselm) ; "Y Rabb! Kullarnn en kymetlisi kimdir?" dediinde, gc yettii zaman affedendir, buyuruldu. (Hads-i erf-Beyhek)
    Kymet gn, hak shibi hakkn afv etmezse, bir dank (yarm gram gm) hak iin cemat ile klnp kabul olmu yedi yz namaz sevb alnp, hak shibine verilecektir. (bn-i bidn)

    GH:
    Haberdar, uyank. Gaflette olmayan, kalben Allah tel ile berber olan.
    nsanlar ibdet yapmak iin yaratld. bdetin hlsas, z de kalbin her zaman Allah teldan gh olmasdr. (Ubeydullah- Ahrr)

    AHBR:
    Haberler. Haberin okluk ekli. (Bkz. Haber)
    1. Bir kavim, kable, ahs, lke, blge, ehir veya bir hdise hakknda nakledilen bilgiler.
    2. Allah telnn, Kur'n- kermde, gemite olanlara, gelecekte ve hirette olacaklara dir bildirdii eyler.
    Ahbr, riin (dnin shibinin, Allah telnn) bildirmesi ile anlalr. Akl ve tecrbe (deney) ile anlalmaz. Ahbrda deiiklik olmaz. (Takprzde)

    AHD:
    Sz vermek.
    Allah tel, yet-i kermede melen buyurdu ki:
    Rabbinizle ve dier insanlarla olan ahdinize vef ediniz, zr kymette ahd shibinden, ahdini bozmasnn sebebi sorulur. (sr sresi: 34)
    Bir kimseye svmekten, verdii sz yerine getirmemekten ve ahdi bozmaktan saknmaldr. (mm- Birgiv)

    Ahde Vef:
    Sznde durma, szn yerine getirme.
    Verdii szde durmayp cayan gaddr (zlim), hin kimse iin kymet gn bir sancak dikilir ve; "Dikkat olunsun bu sancak falan olu falann ahde vefszlk almetidir" denilerek tehr edilir (gsterilir) . (Hads-i erf-Sahh-i Buhr, Sahh-i Mslim, Snen-i Eb Dvd, Snen-i Tirmiz)
    Ahde vefszln yaygn hl ald bir millette cinyet ok olur... (Hads-i erf-Msned-i Eb Ya'l, Beyhek, El-Mstedrek)

    Ahd-i Atik:
    Eski ahd. Hristiyanlarca Ms aleyhisselma inen kitab. Bu ismi ilk olarak hristiyanlar kullanmlardr. Hristiyanlarn Kitab- mukaddes denilen kitablar Ahd-i Atk ile Ahd-i Cedd'den meydana geldiinden onlar da Ahd-i Atk'i kutsal kabul etmekt edirler. Yahdler, Ahd-i Atk yerine Tanah demektedirler. Bugn elde mevcut olan Ahd-i Atk, hazret-i Ms'dan asrlarca sonra yazlmtr.
    ocuklara Kitb- Mukaddesi okuturken ok dikkat ediniz. nk Kitb- Mukaddesin iinde, gayr-i ahlk fuhu hikyeleri mevcuttur. Bunlar okuyan ocuklarda, ile fertleri arasndaki mnsebetler hakknda, ok hatl fikirler hsl olabilir. Bilhass , Ahd-i Atik ksmnda bulunan bu fuhu mnsebetleri, Kitb- mukaddesten karlmal ve ancak ondan sonra ocuklara okutmal. (Plain Truth)
    Bugn hristiyanlarn ellerinde bulunan ncillerde ve Ahd-i Atik'te de btn tahriflere (deiikliklere) ramen, s aleyhisselmdan sonra bir peygamber gelecei yazldr. (Rahmetullah Efendi)

    Ahd-i Cedd:
    Hristiyanlarn kutsal kitab olan Kitb- mukaddes'in ikinci blm.
    ncl'in Ahd-i Cedd ksmnda dorudan doruya bir insann anlattklar hikyeler, herhangi bir iin nasl yapldn gren kimselerin grg hidlii vardr. Srf insan sz olan bu ksmlar, kilise tarafndan insanlara Allah szym gibi nakledil mektedir. (Kenneth Gragg)

    Ahd Msk:
    Allah tel, dem aleyhisselm yaratnca, kymete kadar btn zrriyetini (neslini) zerreler hlinde onun belinden karp, "Ben sizin Rabbiniz deil miyim?" diye buyurduunda onlarn; "Evet, sen Rabbimizsin!" diye sz vermeleri.
    Ben, Rabbime verdiim ahd msk hatrlyorum. (Hazret-i Ali)

    AHDNME (Ahidnme):
    Devlet bakannn emriyle, bz devlet, topluluk ve ahslara zel haklar tanmak maksadyle hazrlanan belge.
    Peygamber efendimizin sallallah aleyhi ve sellem, hristiyanlarla ilgili olarak, hazret-i Ali'ye yazdrd ahidnmenin bir ksm yledir:
    Her kim ki, bu ahidnmenin aksine hareket ederse, ister sultan, ister bakas olsun, Allah telya kar isyn ve dn-i slm ile istihz (alay) etmi saylr ve Allah telnn lnetine lyk olur. Btn hristiyanlar benim himyem (korumam) altndadr. Onlara zor kullanmayn. Onlarn dn reislerini makmlarndan indirmeyin. Onlar, ibdet ettikleri yerden karmayn. Bunlarn, manastrlarnn ve kiliselerinin hi bir tarafn ykmayn. Onlar, dim merhamet ve efkat kanatlar altnda himye edin!.. (Feridun Bey-Mecmu'a-i Mnets-Saltn)

    AHF:
    ok gizli, lem-i emrin (madde ve l olmayan ve arn stndeki lemin) beinci ve son latfesi (makam, mertebesi).
    nsana lem-i sagr yni kk lem denir. lem-i sagr on ksmdan meydana gelir. Bunlarn bei lem-i emrdendir. Bu be mertebe; kalb, rh, sr, haf ve ahfdr. Bunlarn asllar, kkleri lem-i kebrde (nsann dndaki lemde)dir. Ahf latfes i, mertebelerin en sonu ve en yukardaki mertebedir. (mm- Rabbn)

    HR (El-hiru):
    Allah telnn Esm-i hsnsndan (gzel isimlerinden). Mahlktn (varlklarn) yok olmasndan sonra, bk olan (varl devm eden) yalnz kendisi kalan, hi yok olmayan.
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyurdu ki:
    O (Allah tel) her eyin balangcdr. (Hadd sresi: 3)
    El-hiru ismi erfini syliyenin gnl temizlenir. Safya kavuur. Gnde yz defa sylenirse, Allah teldan baka her eyin sevgisi kalbden kar. (Ysuf Nebhn)

    HR ZAMAN:
    Dnynn son zamn, son devresi. Genel olarak Peygamber efendimizin (sallallah aleyhi ve sellem) teriflerinden, zel olarak hicr bin senesinden sonraki zaman.
    hir zamanda fitne ve bel devmldr. (Hads-i erf-Rmz-l-Ehds)
    hir zaman yaklatka, mnn olmadn gsteren hller ve iler, bid'atler (dinde olmayp, ibdet maksadyla yaplan eyler) oalr. slmiyet unutulur. Peygamberimiz sallallah aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Bir zaman gelecek ki, mmetimde (bana tbi olanlarda, uyanlarda) mslmanln yalnz ad kalacak. M'min olanlar (inananlar) yalnz bir ka slm detini yapacak. mnlar kalmayacak. Kur'n- kerm yalnz okunacak, emirlerinden ve yasaklarndan haberleri bile olmayacak. Dnceleri yalnz yiyip imek olacak. Alah tely unutacaklar. Yalnz paraya tapnacaklar. Kadnlara kle olacaklar. Az kazanmak ile kanat etmeyecekler. ok kazannca, doymayacaklar." (Kurtub, Mektbt) hir zaman mmetleri dny fn bilmezler Gidenleri grrler de ondan ibret almazlar.
    (Ahmed Yesev)

    HR ZUHUR:
    Cum namaznn drt rekat son snneti ile iki rekat vaktin snneti arasnda klnan drt rekatlk namaz.
    ehirde bir ka cmide Cum namaz klnabilir. Fakat Hanef mezhebinin bz limleri ile mezhebin ounluu bir cmiden fazla yerdeCum klnmaz dedi. Bunun iin ehir olduu ve Cum'nn kabl olmas pheli bulunan yerlerde "zerime son farz ola n klmadm le namazn klmaya" diye niyyet ederek hir zuhur klmaldr. (Abdlhak- Dehlev)

    HRET:
    nsann lm ile balayan ebed (sonsuz) hayat. hirete mn, inanlmas lzm olan alt esastan beincisidir.
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyurdu ki:
    Kim de m'min olduu hlde hireti ister ve onun iin gereken ekilde alrsa, ite onlarn almalar makbl olur. (sr sresi: 19)
    Dny iin, dnyda kalacan kadar al. hiret iin orada sonsuz kalacana gre al. Allah telya, muhta olduun kadar itat et. Cehennem'e dayanabilecein kadar gnh ile. (Hads-i erf-Eyyhel Veled)
    Sizden ncekiler, hiret ileri ile urap, sdece artan zamanlarn dny ilerine harcarlard. Siz ise, bugn hep dny ileri ile urayor, zaman kalrsa hiret ilerini yapyorsunuz. (Avn bin Abdullah)
    hireti dnmek akllln almeti, kalbin canlldr. (Eb Sleymn Drn)
    Bir kalbde, hiret arzusu oaldka, dny dncesi o kalbden kaybolur. (Ali Mzeyyen)
    Allah telnn bildirdii bir hiret gn bin dny senesi kadardr. Byle olduu Hac sresinde aka bildirilmitir. Niin bu kadar zaman olduunu ancak Allah tel bilir. nk hirette, dnyda bulunan gece, gndz, ay ve sene yoktur. (Mektbt- mm- Rabbn)

    hiret limi:
    Dnyla, mala, mevkiye kymet vermeyen, ilim ile dnylk elde etmeye almayan, hireti dnyya tercih eden, ilmiyle amel eden, ii szne uyan, ibdet ve tate tevik eden, ilmi hiretine faydal olan tevzu shibi lim.
    Denildi ki, unlar hiret limlerinin almetlerindendir: Hayet (Allah korkusu), tevzu (alak gnlllk), gzel ahlk ve zhd (dnyya rabet etmemek). (mm- Gazl)

    AHKF SRES:
    Kur'n- kermin krk altnc sresi.
    Ahkf sresi, Mekke-i mkerremede nzil olmutur (inmitir). Otuz be yettir. Yirmi birinci yet-i kermede geen Ahkf kelimesi sreye isim olmutur. Ahkf, uzun ve yksek kum ynlar demektir. Srede ad geen Ahkf, Arabistan'n gneyinde Umman ile Mehre arasndaki kumluk blgedir. Bu hususta baka rivyetler de vardr. Hd aleyhisselm, d kavmini(milletini) burada mna dvet etti, ard. Srede, Allah telnn birliinin delilleri, irkin (cenb- Hakk'a ortak komann) yanll bi ldirilmekte, inananlarn, Allah teldan korkarak gnahlardan saknanlarn byk mkftlara kavuacaklar mjdelenmekte, m'minlerin, analarna, babalarna iyi davranmakla mkellef (ykml) olduklar, dnynn fn, geici varlna ve lezzetlerine kaplmann uygun olmad anlatlmakta, d kavminin kssas ve Hd aleyhisselma inanmamalar, ona kar gelmeleri netcesinde ac bir azabla helak olular haber verilmekte ve daha baka konular yer almaktadr. (Abdullah ibni Abbs, Senullah Dehlev)
    Kur'n- kermde Ahkf sresinde buyruldu ki:
    "Rabbimiz Allah'tr" deyip de sonra istikmet zere bulunanlara (evet) onlara (kymet gn) korku yoktur. Onlar (lrken) mahzun da olmayacaklardr. (yet: 13)
    Hl u hakkati bilmediler mi ki gkleri ve yeri zahmetsiz, yorulmadan yaratan Allah tel, lleri de diriltmeye kdirdir. Evet O, her eye elbette kdirdir, gc yetendir. (yet: 33)
    (Habbim) l'l-azm peygamberlerin sabrettikleri gibi sen de sabret! Onlara azb verilmesi iin du etmekte acele eyleme. (yet: 35)
    Kim Ahkf sresini okursa, onun iin, dnydaki kumlarn her birine karlk on sevb yazlr. (Hads-i erf-Envr-ut-tenzl ve Esrr't-te'vl)

    AHKM:
    Hkmler. Allah telnn emirleri ve yasaklar. Hkm'n okluk eklidir.
    Peygamberler aleyhimsselm, Allah telnn kendilerine melek (Cebril) ile bildirdii ahkm kendi zamanndaki insanlara noksansz olarak bildirmilerdir. (Abdlgan Nabls)
    Kur'n- kerm, btn peygamberlere aleyhimsselm gnderilmi olan ahkm ve daha fazlasn kendisinde toplamtr. (Abdlhakm Arvs)
    mn ve ahkm bilgilerini renmeyen ve ocuklarna retmeyen, kulluk vazfesini yapmam olur. (mm- Gazl)

    Ahkm- er'iyye:
    slm dninde bir iin yaplmas veya yaplmamas gerektiini bildiren hkmler. Emirler ve yasaklar. Bunlara Ahkm- ilhiyye, Ahkm- slmiyye ve Ahkm- Kur'niyye de denir.
    Ahkm- er'iyye sekizdir: Farz, vcib, snnet, mstehb, mbah, haram, mekruh, mfsid (Bkz. lgili Maddeler). (bn-i bidn)
    Btn insanlara her eyden nce lzm olan, tikd (inanc) dzeltmektir. Yni doru bir mn shibi olmaktr. kinci olarak, ahkm- er'iyyeyi renmektir. (Ahmed Frk)
    Beden, ahkm- er'iyyeyi yapmakla sslenince, nefs dny ktlklerinden ve zararlarndan kurtulur. (Ahmed Frk)
    mn muma benzer. Ahkm- er'iyye mum etrfndaki fener gibidir. Mum ile birlikte fener de slmiyet'tir. Fenersiz mum abuk sner. mnsz slm olmaz. slm olmaynca da mn sner. (Abdlhakm bin Mustaf)
    Haram ilememek ve btn ahkm- slmiyyeyi yerine getirmek kolaydr. Kalbi bozuk olana g gelir. Bir ok iler vardr ki, salam insanlara kolaydr, hastalara ise gtr. (mm- Rabbn)

    Ahkm- Fkhiyye:
    Fkh ile ilgili hkmler. Bedenle yaplmas ve saknlmas lazm gelen eyler, emirler ve yasaklar. (Bkz. Fkh)
    Her mslmann kendisine lzm olan ahkm- fkhiyyeyi renmesi ve yapmas lzmdr (Ysf Sinneddn mesi).
    Ahkm- fkhiyye drt byk ksma ayrlr: 1- bdt (Namaz, oru, zekt, hac, cihad), 2- Mnkeht (Evlenme, boanma, nafaka ve dallar), 3- Mumelt (Al-veri, kir, irketler, fiz, mrs), 4- Ukbt (Cezlar). (Ahmed Zhdi Efendi)

    Ahkm- ctihdiyye:
    Kur'n- kerm ve hads-i erfte aka bildirilmeyip, mctehid denilen limlerin aka bildirilenlere benzeterek elde ettikleri hkmler.

    Ahkm- Mneviyye:
    Allah telnn ztna ve sfatlarna it bilgiler, tasavvuf bilgileri.
    Peygamber efendimizin vazfelerinden biri de, Kur'n- kermin ahkm- mneviyyesini, mmetinin yksek (olgun) olanlarnn kalblerine aktmaktr. (Seyyid Abdlhakm Arvs)

    AHLK:
    nsanda yerlemi huylar. Hulkun okluk eklidir. (Bkz. Hulk)
    yi huylar tamamlamak, iyi ahlk dnyya yaymak iin gnderildim. (Hads-i erf-Cmi'us-sagr, Knz-d-dekik)
    nsanlar memnn etmek iin malnz yetmez. Ancak gleryz ve gzel ahlkla onlar memnun edebilirsiniz. (Hads-i erf-Snen-i Eb Dvd)
    Allah telnn en sevdii ey, gzel ahlktr. (Hads-i erf - Ahlk- Cell)
    inizde en sevdiim kimse, ahlk en gzel olannzdr. (Hads-i erf-Edeb-l-mfred)
    slm limlerinin ouna gre insanlar iyilie, ykselmee elverili olarak doar. Sonra nefsin kt arzlar ve gzel ahlk renmemek ve kt arkadalarla dp kalkmak kt huylar meydana getirir. (Ali bin Emrullah)

    Ahlk lmi:
    Kt huylardan uzaklap, gzel huylar edinme yollarn reten ilim.
    Ahlk ilmi, ok erefli, pek kymetli, en lzumlu bir ilimdir. nk rhun ktlkleri bu ilim ile temizlenebilir. Rhun iyi huylar, shhati, kuvveti bununla kolayca elde edilir. Kuvvetli rhlar ahlk ilmi syesinde gzel ahlk shibi olur. Kirlenmi , hasta rhlar da, bu ilim yardm ile temizlenir, iyi ahlka kavuur. (Ali bin Emrullah)

    Ahlk- Hasene:
    Gzel huylar. Dnin ve akln beendii huylar.
    Ahlk- hasenenin almeti, insanlardan gelen sknt ve eziyete katlanmaktr. (Abdlhakm Arvs)
    Ahlk- hasenenin on almeti vardr: ok tirz etmemek. Adlet shibi olmak. Kendini beenmemek. nsanlarn ayplarn rtmek. Mslman kardeinin kusurunu grnce hsn-i zn etmek (onu iyiye yorumlamak ve hakknda iyi dnmek). Bakasndan gelen e ziyet ve skntlara katlanmak. Nefsine (kendine) zulmetmemek. Kendi ayplarna bakp bakalarnn ayplarn aratrmamak. Herkese kar gler yzl, yumuak ve tatl szl olmak. (Ysuf bin Esbat)

    Ahlk- lhiyye:
    Allah telnn sfatlarna ve isimlerine uygun sfatlarla sfatlanmak. Allah telnn ahlk ile ahlklanmak.
    "Vel olmak iin ahlk- ilhiyye ile ahlklanmaldr." demilerdir. Bu sfatlar evliyda meydana gelir. Fakat bu benzerlik yalnz isimdedir ve uygunluk sfatlarn topluluundadr. Yoksa sfatlarn hussiyetlerinde berber olunmaz. (mm- Rabbn)
    Allah telnn bir ismi "Melik"tir. Bu, her eye hkim, glib demektir. Talebe tasavvuf yolunda ilerlerken, kendi nefsine hkim, glib olur ve bakalarnn kalblerine tesir etmee balarsa ahlk- ilhiyye ile ahlklanm olur. Allah telnn bir i smi de Semi'dir. Yni iiticidir. Talebe, doru sz herkesten kabul eder ve gizli hakikatleri, can kula ile duyarsa, bu sfatla huylanm olur. Bir sfat da "Basr"dir. Yni Allah tel hereyi grr. Talebenin kalb gz alr ve firset ile kendi ayblarn ve bakalarnn iyi huylarn grrse yni bakalarn kendisinden daha stn grrse ve Allah telnn her an grdn gz nnde bulundurarak, hep Allah telnn beendii eyleri yaparsa, bu sfatla huylanm olur. Bir sfat da "Muhy"dir. Yni Allah tel dirilticidir. Talebe unutulmu snnetleri canlandrr, meydana karrsa, bu sfatla sfatlanm olur. Bir sfat da "Mmit" ldrc demektir.Talebe snnetlerin yerine yerlemi olan bid'atleri, dinde sonradan k arlp din diye yaplan eyleri men eder yok ederse, bu sfatla sfatlanm olur. Btn sfatlar bunlar gibidir. (Hce Muhammed Pris)

    Ahlk- Zemme:
    Kt ahlk. Dnin ve akln beenmedii huylar.
    nsana dnyda ve hirette zarar veren her ey, ahlk- zemmeden meydana gelmektedir. Zararlarn, ktlklerin ba kt huylu olmaktr. (Ali bin Emrullah)
    Ahlk- zemme kalbi, rhu hasta eder. Hastaln artmas, kalbin, rhun lmne sebeb olur. En kt huy, kfr yni mnszlktr. (mm- Rabbn)
    Kendinde ahlk- zemme bulunan kimse, buna yakalanmasnn sebebini aratrmal, bu sebebi yok etmeye, bunun zddn yapmaya almaldr. nk, insann alt eyden kurtulmas zordur. Kt eyler nefse tatl gelir. (Hdim)

    AHMAK:
    Akl az, gr ksa olan.
    Akll kimse, nefsine uymaz ve ibdet yapar. Ahmak olan nefsine uyar, sonra Allah'n rahmetini bekler. (Hads-i erf-Berka)
    Anadan doma krlerin grmesini salamak, hatt lleri diriltmek bana zor gelmedi. Fakat, ahmak olana, doru sz anlatamadm. (s aleyhisselm)
    Ahmakla arkadalk etmekten kan. nk, ekseriy sana iyilik yapaym derken, zarar dokunur. (Hazret-i mer)
    Dnyy ele geirmek iin hireti vermek ve insanlara yaranmak iin Allah tely brakmak ahmaklktr. (mm- Rabbn)
    Ahmaa verilecek en gzel cevap, skttur. (bn-i Hibbn)
    Ahmaklar arasnda bulunan horlanr, limler arasnda bulunan hrmet grr. (Ca'fer-i Sdk)
    Bile bile hatda srr eden ahmaktr. (Abdlhakm Arvs)
    Bir kimsenin ahmak olduuna almet, kendi aybn brakp, bakasnn aybyla uramasdr. (Srr-yi Sekat)
    Mahlktn, yaratlmlarn en ahma nefistir. nk dim kendi aleyhine, zararna olan eyleri ister. (mm- Rabbn)

    AHMEDYYE:
    1. Evliynn gzbebei mm- Rabbn Ahmed Frk Serhend hazretlerinin tasavvuftaki yolu. Bu yola Mceddidiyye-i Ahmediyye de denir.
    Ahmediyye yolunun by mm- Rabbn hazretleri bir nashatlerinde yle buyurdu:
    Her eye kalbi balamaktan kurtulmadka, Hak telya balanlamaz.
    nsana lzm olan nce Ehl-i snnete uygun inanmak, sonra Allah telnn emir ve yasaklarna uymak, sonra tasavvuf yolunda ilerlemek, ihls elde etmektir.
    hls ile yaplan bir i, senelerle yaplan ibdetlerin kazancn hsl eder.
    Dnyya dkn olanlar hirette zarar grr.
    2. Hindistan'da Gulam Ahmed Kdiyn tarafndan kurulan sapk bir yol. (Bkz. Kdiynlik)

    AHRRYYE:
    Evliynn byklerinden Ubeydullah- Ahrr hazretlerinin tasavvuftaki yolu.
    Ahrriyye yolunun by Ubeydullah- Ahrr hazretleri bir sohbetlerinde yle buyurdu:
    Bizim yolumuzda el hell krda (ite), gnl ise hakk yrda yni Allah teldadr.
    Biz bu yolu, tasavvuf kitablarndan deil, Allah telnn kullarna hizmetten elde ettik.
    nsann yaratlmasndan maksat, kulluk yapmasdr. Kulluun z de, hibir zaman Allah tely unutmamaktr.
    Sz, deerli bir eydir. Fakat zamnnda ve yerinde olmaldr.

    AHSEN- TAKVM:
    En gzel boy ve sret. Bedenen ve rhen en gzel olan.
    Kur'n- kermde melen buyruldu ki:
    Biz insan ahsen-i takvm zere yarattk. (Tn sresi: 4)

    AHVL:
    Hller. Tasavvuf yolunda bulunan kimselerin, kalblerinde meydana gelen deimeler. Hl'in okluk eklidir. (Bkz. Hl)
    Kalbe gelen btn mnev ahvli, keifleri (bulular) bize verseler fakat kalbimizi Ehl-i snnet tikd ile sslemeseler kendimi mahv olmu ve hlimi harb bilirim. Btn harblklar, felketleri zerime ysalar, lkin kalbimi Ehl-i snnet tikd ile ereflendirseler hi zlmem. (Ubeydullah- Ahrr)

    AHZB GAZVES (Harbi):
    Hendek gazvesinin dier ad.
    Hendek gazvesinde, mslmanlara kar Kurey, Gatafan ve yahdlerden meydana gelen birka dman kuvveti birleip savat iin bu harbe Ahzb gazvesi denmitir. (mm- Syt, Begv)

    AHZB SRES:
    Kur'n- kermin otuz nc sresi.
    Ahzb sresi Medne-i mnevverede inmitir. Yetmi yet-i kermedir. Sre, ismini, birleik dman ordusu anlamna gelen ahzb kelimesinden almtr. Srede slm dmanlarnn, slmiyet aleyhindeki almalar ve sonunda hsrana uradklar, Pey gamber efendimize ve m'minlere eziyet ve sknt verenlerin iddetli azba urayacaklar,Reslullah efendimizin mbrek zevcelerinin ve dier mslman ilelerin tesettre (rtnmeye) nasl riyet edecekleri, kfirlerin hirette iddetli azab grecek leri ve ok piman olacaklar, zerlerine den vazfeleri yerine getirdiklerinde, takvya sarlp gnahlardan sakndklarnda m'minlerin, cenb- Hakk'n pekok ihsnlarna kavuacaklar anlatlmaktadr. (bn-i Abbs, Begv, Rz)
    Ahzb sresinde melen buyruldu ki:
    Ey mn edenler! Allah tely ok zikr ediniz, her zaman hatrlaynz, hi unutmaynz... (yet: 41)
    Ey peygamber! Zevcelerine, kzlarna ve m'minlerin kadnlarna (ihtiyalar iin dar kacaklar zaman) d elbiselerinden stlerine giymelerini syle... ( Ayet: 59)
    Kim Ahzb sresini okur ve ilesine ve criyesine retirse, kabir azbndan kurtulur. (Hads-i erf-Envr-t-tenzl ve Esrr-t-te'vl)

    AKD:
    Akdeler. Akde kelimesinin oulu. slm dninde inanlacak eyler, mn bilgileri.
    kl ve bali olan (ergenlik yana ulaan) erkek ve kadnn birinci vazfesi, Ehl-i snnet limlerinin yazdklar akid bilgilerini renmek ve bunlara uygun olarak inanmaktr. Kymette Cehennem azbndan kurtulmak, onlarn bildirdiklerine inanmaya baldr. (mm- Rabbn)
    Ehl-i snnetin akidde iki kolu vardr: 1) Mturdiyye mezhebi. 2. E'ariyye mezhebi. Birincisinin imm Eb Mansur Mturd, ikincisininki mm- Eb'l-Hasen E'ar hazretleridir. kisinin bildirdii mn esaslar ayndr. Yalnz aralarnda, teferru atla ilgili, zah, ifde ve uslub tarzndan doan cz' farkllklar vardr. (Takprzde) Hud Rabbim nebim hakk Muhammeddir Reslllah Hem slm dnidir dnim, kitbmdr kelmullah Akidde, Ehl-i snnet oldu mezhebim, hamdolsun Amelde, Eb Hanfe mezhebi, mezhebim vallah
    (brhim Hakk Erzurum)

    Akid lmi:
    mn esaslarn anlatan ilim dal.
    Akid ilmi, mnn esaslarn geni ve derin olarak anlatr. Bu ilme nceleri Fkh- ekber, sonralar Kelm ilmi denildi. Akid ilmi ile ilgili ilk eser mm- A'zam Eb Hanfe hazretlerinin yazd El-Fkhu'l-Ekber'dir. Daha sonra Ehl-i snnet tik dn anlatan pekok eser yazld. (Muhammed Muhyiddn)

    AKE:
    Osmanl Devletinin ilk zamanlarndan tibren bastrlan ve kullanlan gm para birimi. lk sikkesi gmten yapld iin ak (beyaz, parlak) para mnsna ake denildi. Buyurdu akeye sikke kazalar Ki Osman bin Erturul yazalar
    (Hadd)

    AKD:
    Anlama, szleme. Nikh, hibe (ba), vasiyet, al-veri gibi ilerde taraflardan birinin teklifi, dierinin kabl ile gerekleen szleme.
    Ticret, veklet ve btn akdlerde, senet yazmak art deilse de, dn vermekte lzm, nikhta ise mstehbdr. (bn-i bidn)

    KIL:
    Akll kimse; iyi ve kty, faydal ve zararly birbirinden ayrabilen kimse.
    ocuk yedi yanda kl olur. Yedi ile onbe ya arasnda iken akll ocuk denir. (Hamza Efendi)
    kl olmayan ocuklarn btn szlemeleri btldr, hkmszdr. (bn-i bidn)
    kl olan bir ocuk, eker, meyve gibi kendine yarar ey isterse ona satmak ciz deildir. nk velsi izin vermemi demektir. Eer, tuz, pirin gibi evle ilgili bir ey isterse, satmak sahh (geerli, doru) olur. nk velsinin izin verdii anla lr. Bunun izin ile al-veri etmesi cizdir. ocuk akll olmam ise, velsinin izni olsa da, al-veri etmesi sahh olmaz. (Hamza Efendi) kl isen kl namaz n sedet tcdr Sen namaz yle bil ki m'minin mrcdr.
    (Sedet-i Ebediyye)

    kl-Bli:
    Faydal ve zararl olan birbirinden ayrabilen ve evlenme ana gelip gusl abdesti almaya balayan akll kimse.
    kl bli olduktan sonra kii yetim saylmaz. (Hads-i erf-Rmz-ul-Ehds)
    kl ve bli olan erkein ve kadnn birinci vazfesi, Ehl-i snnet limlerinin yazdklar inanlacak eyleri renmek ve bunlara uygun olarak inanmaktr. Kymette yni ldkten sonraCehennem azbndan kurtulmak, onlarn bildirdiklerine inanmaya ba ldr. (mm- Rabbn)
    Her mslmann, ocuuna menty (mnn alt artn) ezberletmesi, mnsn, farzlar (emirleri) ve haramlar (yasaklar) retmesi lzmdr. kl bli olunca; mn, slm' bilmeyen kimse mslman olmaz. (bn-i bidn)
    kl bli her mslmann, her gn be vakit namaz klmas farzdr. Kz ve olan ocuk yedi yana gelince, namaz klmalarn emretmek velsi zerine vcib (lzm) olur. Oru tutmalar iin de emreder. On yana gelince, namaz klmalar iin el ile h afife vurulur. Sopa ile dvlmez. Falaka ile vurulmaz. El ile ten fazla vurulmaz. Velsinden bakas dmez. (bn-i bidn, Eb Bekr Rz el-Cesss)

    KILE:
    Ktilin, ldrme iindeki yardmclar, bunlar yoksa ldrmede kendisine yardm eden kablesi (kylleri, ehirlileri) ve akrabs.
    Ktilin cinyeti ilemesine mni olmadklar, bilakis bu hususta onu koruyup, gzettikleri ve ktil, onlardan kuvvet alarak bu suu iledii iin kle, cinyete karm gibi olurlar. Ktil ile birlikte diyeti (para cezsn) yklenmeleri bu sebepte ndir. (Kvmuddn Kk)
    Ktilin deyecei diyet, demeleri iin kleye taksim edilir, paylatrlr, senede alnr. Kadn, deli ve ocuk kleye katlmaz. (bn-i bidn)
    Mslman olan ktilin klesi ve vrisi (ldnde malndan mrs alacak kimse) yoksa, diyetini beytlml verir. Yni hkmet verir. Beytlml yoksa, kendi senede der. (bn-i bidn)

    KBET:
    1. Son, netce.
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyuruyor ki:
    (Habbim!) De ki: Yeryznde gezip dolan, sonra da bakn ki (peygamberleri) yalanlyanlarn kibeti nasl olmutur. (En'm sresi: 11)
    Niyet hayr ise kbet de hayr olur. (Abdlhakm-i Arvs)
    2. Dnyda zafer, hirette sevb ve kurtulu.
    Kur'n- kermde buyruldu ki:
    O hlde (Habbim) sen de (Nh gibi, kavminden gelen eziyetlere ve peygamberlik vazifesinin arlna) sabret. kibet; hi phesiz, takvya erenlerindir (gnhlardan saknanlarndr). (Hd sresi: 49)

    AKDE:
    nanlacak ey. (Bkz. Akid ve tikd)

    AKKA:
    ocuk nmetine karlk, Allah telya kr niyeti ile kesilen hayvan.
    (ocuk doduunda) yedinci gn akka hayvan kesilir, ismi konur, sa tra edilir. (Hads-i erf-Tirmiz, Ahmed bin Hanbel)
    Akka, erkek ocuu iin iki, kz ocuu iin bir koyun kesmektir. (Hads-i erf-ir't-l-slm)
    Hicretin sekizinci ylnda, olu brhim dnyya gelince, yedinci gn Reslullah sallallah aleyhi ve sellem brhim'in ban tra ettirip, sann arl kadar gm sadaka verdi ve akka olarak iki ko kesti. Salarn gmd. (mm- Kastaln)
    ocua yedinci gn isim koymak ve ban kazyp, sann arl kadar, erkek iin altn veya gm, kz iin gm sadaka vermek ve erkek iin iki, kz iin bir akka hayvan kesmek mstehbdr. Akka hayvan, kurbanlk hayvan gibi olmaldr. Son ra da kesilebilir. Hanef mezhebinde, etleri pimi veya i olarak, zengin, fakir herkese verilebilir. (Seyyid Alizde)
    Akka, ocuklar bellardan, hastalklardan korur. Akkas yaplanlar, kymette anaya babaya ayr bir efat ederler. (Seyyid Alizde)

    AKL (Akl):
    drk kuvveti, doruyu yanltan, iyiyi ktden, faydaly zararldan ayrmaya yarayan kuvvet.
    ... Akl, shibini iyilie gtrr, ktlkten alkor. Akl olgunlamadka kiinin dni doru ve mn kmil (olgun) olmaz. (Hads-i erf-hy)
    Sizin aklca en stnnz, Allah'tan en ok korkannzdr. En gzeliniz, Allah telnn emir ve yasaklarna riyet edeninizdir. (Hads-i erf-hy)
    Kii gzel ahlk ile gndz oru tutup gece ibdet edenler derecesine ular. Fakat aklca kmil (olgun) olmadka, ahlk kmil olmaz. Akl olgunlanca, mn da olgunlar. (Hads-i erf-hy)
    Akll kimsenin, dny ile ilgili bir menfaati kard zaman, bunu kendine gam ve znt yapmas uygun deildir. nk zlmekle ele bir ey gemez. Fazla zlmek akla zarar verir. (bn-i Hibbn)
    Akl gz gibidir, din bilgileri k gibidir. Akl yalnz bana din bilgilerini, faydal ve zararl eyleri anlayamaz. Bunun iin Allah tel, peygamberleri ile rz olduu, beendii yol olan slmiyet'i bildirdi. Akln eksiklii peygamberlerin g nderilmesiyle tamamland. (mm- Rabbn)
    Akl ile anlalan eyler, his uzuvlar ile anlalanlarn stnde olduu ve bunlarn yanln kard gibi, yni his uzuvlarmz, akl ile anlalan eyleri anlyamayaca gibi, akl da, Peygamberlik makmnda anlalan eyleri kavramaktan cizdi r. nanmaktan baka resi yoktur. (mm- Gazli)

    Akl- Fel:
    rkiyye (Yeni Efltunculuk) felsefesinde ukl- aerenin (on akln) sonuncusu olup, yaadmz lemle alkal akla verilen ad. ldrme ve yaratma ilerine bakan mertebe.
    Felsefecilerin akl- fel dedikleri yalnz onlarn hayllerinde bulunup, ksa akllar ile ortaya attklar bir eydir. slm bilgilerine uymamaktadr. Bunlarn bozuk inanlarna gre, insan sknca Akl- fele yalvarr, Allah teldan bir ey is temez. Allah telnn dnyda olup bitenlerle hi ilgisi yoktur derler. Bunlar sapk frkalarn hepsinden daha aadrlar. (mm- Rabbn)

    Akl- Med:
    Ebed rahata kavumak, Cennet'te ebed kalmak ve Cehennem azbndan kurtulmak iin hlini slh etmeyi, dzeltmeyi dnen, uzak grl, dnyya deil, hirete deer veren akl.
    Akl- med, peygamberlerde (aleyhimssalevt vetteslmt) ve evliyda bulunur. Akl- med kuvvetlendiren eyler, lm ve hireti dnen kimselerle bulunmaktr. (mm- Rabbn)
    Bir kimsenin nefsi mutmainne olunca yni btn varl ile Rabbine dnp slmiyet'in emirlerine ba kaldramaz hle gelince, akl da, akl- med olur. (Muhammed Ma'sm-i Frk) (Bkz. Akl- Selm)
    Dim Allah adamlar ile berber olmak, akl- medn artmasna sebeb olur. (Beheddn-i Buhr)

    Akl- Me:
    Yemek, imek, evlenmek, hell, haram demeden kazanmak ve elenmek gibi hep bedenin rhatn ve nefsin menfaatini dnp, hireti dnmeyen akl; akl- medn zdd.
    Akl- me, dnynn geici lezzetlerine bakarak, (byklenmek, kskanmak, kendini beenmek, kin ve dmanlk gibi) hlleri kalb hastal saymaz. Akl- me ksa grldr. Akl- me, mala dkn ve dnyya bal olanlar beenir. (mm- Rabbn)

    Akl- Sakm:
    Ksa grl akl. Dndkleri eylerde ve yaptklar ilerde yanlan ve ok kere pimanla sebeb olan akl.
    Akl- sakm bzan doruyu bulur, bzan yanlr. Yanlmas daha ok olur. En akll denilen kimse, mtehasss (uzman) olduu dny ilerinde bile ok hat eder. Bu sebeble din ve sonsuz olan hiret ilerinde akl- sakme gvenilmez. Dndkleri eyle rde ve yaptlar ilerde yanlr. Hepsi zntye ve pimanla, zarra, skntya sebeb olur. (Abdlhakm Arvs) Hereyi akl- sakmle zmek isteyen kii, Tahta ayak takm kimselere benzer. Ksa aklna uydurmak ister her ii, Dn yaptn, bugn bozmak ister.
    (mm- Rabbn)

    Akl- Selm:
    Selm akl, hi yanlmayan, hat etmeyen akl.
    Selm akl, peygamberlerde aleyhimsselm bulunur. Onlar her baladklar ite muvaffak (baarl) olmulardr. Piman olacak, zarar grecek bir ey yapmamlardr. Eshb- kirmn (Peygamber efendimizin arkadalar). Tbinin (Eshb- kirm gren b ykler), Tebe-i tbinin (Tbini grenler) ve din immlarnn rdvnullahi aleyhim ecman akllar, derece bakmndan peygamberlerin akllarndan sonra gelir. Bunlarn akllar, din bilgilerinin hepsinin pek yerinde ve doru olduklarn aka grr. Bu bilgileri bunlara isbt etmee, aklamaa lzm olmad gibi, tenbih etmee, haber vermee de lzum yoktur. (Abdlhakm Arvs)
    slmiyet'i iitmeyen ok kimse vardr ki, akl- selmleri olduu iin, bozulmu, uydurulmu dinlerin mensuplarna aldanmamlar, astronomide, fen bilgilerinde ve bilhassa tb ilminde grdkleri nizaml (dzenli) hdiselerin (olaylarn) birbirlerine balantlarn dnerek hilkatin (yaratln) srlarn, bu hesbl dzenin hakkatini anlamak istemilerdir. Bunlar yine akl- selmleri syesinde slmiyet'in bildirdii gzel ahlkn bir ounu bulup, mslman gibi yaam, kendilerine ve bakalarna faydal olmulardr. Allah tel bunlar mn etmelerine sebeb olacak rehberlere ve kitablara kavuturacan Ankebt sresinde vdetmektedir. (Abdlhakm Arvs)

    AKL VE NAKL LMLER:
    Fen ve din bilgileri. (Bkz. Ulm-u Akliyye ve Ulm-u Nakliyye)

    AKRAB:
    Aralarnda neseb (soy), st ve evlilik bakmndan yaknlk bulunanlar.
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyurdu ki:
    Akrabna (onlar gzetmek, ziyret etmek ve yardm etmek) , fakre ve yolcuya (durumlarna gre zekt ve yiyecek vermek sretiyle) hakkn ver! Elindekini isrf etme. (sr sresi: 26)
    Ey mmetim! Beni Peygamber olarak gnderen Allah telya yemin ederim ki, fakr akrabs varken, bakalarna verilen zekt Allah tel kabl etmez. (Hads-i erf-Et-Tergb vet-Terhb)
    Akrabnza yardm ve iyilik ediniz. Hllerini, hatrlarn sorunuz. Muht iseler ellerinden tutunuz. Onlar incitmekten ok saknnz. Babanzn emrinden sakn kmaynz. Amcanzn derdiyle dertleniniz. Daynzn hlinden gfil olmaynz. Dier akr abnz akrablk derecesine gre araynz ve onlara yardmc olunuz. Byle yaparsanz Allah telnn ikrm ve ihsnlarna kavuursunuz. (Muhammed Rebhm)

    AKTB:
    Kutublar. Tasavvufta yksek derecelere ulam mbrek, kymetli ztlar Kutb'un okluk eklidir. (Bkz. Kutub)

    L:
    ile, akrab, tb. (Bkz. Ehl-i Beyt) Du olsun line dah eshbna Tbin, ensr ve hem ahbbna.
    (Sleymn elebi)

    A'L SRES:
    Kur'n- kermin seksen yedinci sresi.
    A'l sresi, Mekke-i mkerremede nzil oldu (indi). On dokuz yet-i kermedir. Birinci yet-i kermedeki (en yce) mnsna gelen "A'l" kelimesi sreye isim olmutur. Srede, Allah telnn her trl noksanlklardan tenzh edilmesi, uzak tutulmas, Resllulah'n nashatlarndan kimlerin faydalanp kurtulaca, kimlerin de istifde edemeyip, azba urayaca, insanlarn dny haytn tercih ettikleri halbuki hiretin dnydan daha hayrl olduu, nk dnynn geici, hiretin ise devaml old uu ve daha baka hususlar bildirilmektedir. (bn-i Abbs, Kurtub)
    A'l sresi birinci yet-i kermesinde melen yle buyruldu:
    Rabbinin o yce ismini tesbh et (O'nun; ztnda, sfatlarnda ve isimlerinde O'na lyk olmayan her eyden mnezzeh (uzak, temiz) olduuna inan. O'nun adn bakasna verme) .
    Dokuzuncu ve onuncu yet-i kermesinde melen yle buyruldu:
    (Habbim) artk sen (fayda versin vermesin) insanlara nashat et, t ver. Allah teldan korkan kimse, nashati, d dinleyecektir (ondan faydalanacaktr) . ok fsk ve bedbaht olan o nashatlardan kanacak. O Cehennem ateine girecek. (yet: 10-11)
    Belki siz dny haytn, (hirete) tercih edersiniz. Halbuki hiret daha hayrl ve devamldr. (yet: 16-17)

    ALAK SRES:
    Kur'n- kermin doksan altnc sresi.
    Alak sresi, Mekke-i mkerremede nzil olmutur (inmitir). On dokuz yet-i kermedir. "nsan kan phtsndan yaratt" melindeki ikinci yet-i kermede (kan phts) mnsna gelen "alak" kelimesi bu sreye isim olmutur. Sre, ikra' (oku) diye ba lad iin kra' sresi de denir. lk be yet-i kermesi Kur'n- kermin ilk inen yetleridir. Srede eitli hususlar bildirilmekte ve bu arada Peygamber efendimize cephe alanlar, kavutuklar nmete karlk nankrlkte bulunanlar, gurra kaplanlar tehdit edilmekte, Reslullah efendimize, bu gibi kimselere iltifat etmemesi, secdeye (namaza) ve slih (iyi) ilere devam ederek Allah telya mnev yaknla kavumaya almas emrolunmaktadr. (bn-i Abbs, Kurtub, Taber)
    Alak sresinde melen buyruldu ki:
    nsan, ihtiysz olunca, elbette azar. (yet: 6)


    LEM:
    Allah teldan baka her ey, Allah telnn yaratt eylerin hepsi, kint, varlklar.
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyurdu ki:
    Elbette Allah telnn bu lemlere hi ihtiyc yoktur. (Ankebt sresi: 6)
    Btn varlklar, Allah telnn varlna almet (dell) olduu, O'nun varln gsterdii iin, mahlklarn (yaratlmlarn) hepsine "lem" denmitir. Varlklarn ayn cinsten olanlarnn her birine de, lem, mesel, insanlar lemi, melekler lem i, hayvanlar lemi, cansz maddeler lemi denir. (Teftzn, Seyyid erf Crcn, Senullah Pn Pt)
    lem sonradan yaratlmtr. nk devaml deiiklie uramaktadr. Byle her deien ey sonradan var edilmitir. lem de devml deitii iin, o da sonradan yaratlmtr. (Reyhv)
    Cisimlerin, maddelerin, durmadan deimeleri, birbirlerinden meydana gelmeleri sonsuz olarak gelmi deildir. Yni leme, byle gelmi, byle gider denilemez. Bu deimelerin bir balangc vardr. Deimelerin bir balangc var demek, lemin var ol uunun bir balangc var demektir. Yni lem yok iken, hepsi yoktan yaratlm ve yine yok olacaklardr demektir. lemi yoktan yaratan ise, hep var olan, hi deimeden, sonsuz var olan Allah teldr. (Ahmed sm Efendi) Mihneti kendine zevk etmektir lemde hner, Gam ve nee insanda, byle gelir byle gider.
    (Sedet-i Ebediyye)

    lem-i Kebr (Byk lem):
    nsandan baka btn mahlkt, kinat ve iindekiler.
    lem-i kebrdeki mahlklarn en ereflisi ve en byAr'dr. (mm- Rabbn)

    lem-i Ecsd:
    Yerler, dalar, gkler gibi, llebilen ve tartlabilen madde lemi. Buna lem-i halk, lem-i ehdet ve lem-i mlk de denir.

    lem-i Emr:
    Arn stnde olup, madde olmayan, llemeyen ve herkesin anlayamayaca lem. Buna, lem-i melekt ve lem-i ervh (rhlar lemi) ve meknszlk lemi de denir.
    lem-i emrde srayla; kalb, rh, sr, haf, ahf denilen be latfe (makam, mertebe) vardr. (Ahmed Frk-i Serhend)
    lem-i halkn tesi, lem-i emrdir. (mm- Rabbn)
    lem-i emr bz bakmlardan lem-i halktan stn ise de, kll fazlet yni her bakmdan stnlk lem-i halktadr. (mm- Rabbn)

    lem-i Ervh:
    Ruhlar lemi. (Bkz. lem-i Emr)

    lem-i Mn:
    1. Ry lemi.
    Peygamber efendimizi lem-i mnda grmek byk bir devlet, byk bir nmettir. Nitekim hi bir kfir, hi bir zndk, hi bir mrted, hi bir sretle Peygamber aleyhissalt vesselm lem-i mnda gremez. Zr mnsebetleri yoktur. (Abdlhakm-i Arvs)
    lim ve slih bir zt olan Ysuf bin Hseyin'i mn leminde grdler. Allah tel sana ne mumele yapt, dediler. Rahmetiyle mumele etti. Ne ile dediler. Hi bir zaman cidd sze aka kartrmadm iin, dedi. (mm- Gazl)
    2. lem-i emr. (Bkz. lem-i Emr)

    lem-i Melekt:
    Madde, his, akl, l leminin stndeki lem.
    limlerin hepsi his yollar ile deildir. Bir ksm da lem-i melekta ittir. Bu dny iin yaratlm olan hisler, lem-i melektun bilinmesine perde olurlar. Onlardan kurtulmadka asl o leme yol bulunmaz. (mm- Gazl)

    lem-i Misl:
    Varlklarn kendilerinin deil de sretlerinin, grnlerinin bulunduu lem.
    lem-i misl, lem-i ehdet gibi vardr. Vehim ve hayl deildir. lem-i misl btn lemlerin (yaratlmlarn) en geniidir. lemlerin hepsinde bulunan her eyin lem-i mislde bir sreti, bir grn vardr. Akla hayle gelen eylerin, mnlarn bu lemde bir sreti, grn vardr. (mm- Rabbn)

    lem-i Sagr:
    Yaratlmlarn hepsinden kendisinde bir nmne bulunduu iin insana verilen ad.
    nsan, lem-i kebrdeki (insan dnda bulunan lemdeki) her eyi kendinde topladndan, mahlklarn (yaratlan varlklarn) en kymetlisi olduu gibi, kalb de lem-i sagrde bulunan her eyi kendinde toplad iin ok kymetlidir. Kalbe lem-i asg ar (en kk lem) ismi verilmektedir. (mm- Rabbn)

    lem-i Sfl:
    Dny.

    lem-i Zhir:
    Grnen lem, dny.

    ALEV:
    Hazret-i Ali'ye mensb olan.
    1. Hazret-i Ali'nin hazret-i Ftma'dan olan ocuklar: Hazret-i Hasan, hazret-i Hseyin ve kymete kadar ocuklar. Hazret-i Hasan'n ocuklarna erf, hazret-i Hseyin'in ocuklarna seyyid denir.
    2. Hazret-i Ali ve ocuklarn sevenler ve onlarn yolunda gidenler. Bunlar dier Eshb- kirmn da hepsini severler. Ehl-i snnet mslmanlar byledir.
    3. Bu isimden faydalanarak dier mslmanlar kendi inanlarna ekmek isteyen Eshb- kirm dman kimseler.
    Hurf denilen bozuk kimseler, temiz mslman olan hakk Alevleri aldatmak iin kendilerine Alev diyorlar. Bu gzel ismi maske olarak kullanyorlar. (Yeni Rehber Ansiklopedisi)

    ALEYHMRRIDVN:
    Allah telnn rzs onlarn zerine olsun veya Allah tel onlardan rz olsun mnsna du ve hrmet ifdesi. kiden fazla Eshb- kirmn ismi anldnda, iitildiinde ve yazldnda sylenir ve yazlr. Bir kii iin aleyhirrdvn, iki kii iin aleyhimerrdvn denir.
    Eshb- kirm aleyhimrrdvn, peygamberlerden sonra mahlklarn (yaratlmlarn) en stndrler. (mer Nesef)
    Eshb- kirm aleyhimrrdvn, Peygamber efendimizi (sallallah aleyhi ve sellem) son derecede ok severlerdi. Urunda, canlarn, mallarn, mlklerini, oluk-ocuklarn, baba ve analarn ve vatanlarn terk ve fed ettiler. (Muhammed Ma'sm-i Frk)

    ALEYHSSELM:
    Allah telnn selm onun zerine olsun mnsna daha ok peygamberler ve drt byk melek iin kullanlan du ve tzim (sayg) ifdesi. ki kii iin aleyhimesselm, daha ok kii iin aleyhimsselm denir.
    Muhammed aleyhisselm; "mmetimin iki kt huya yakalanmalarndan korkuyorum. Bunlar nefse uymak ve lm unutup, dny arkasndan komaktr" buyurdu. (Hads-i erf-Berka)
    Sedet shibi o kimsedir ki, Azril aleyhisselm gelip ona; "Korkma, Erhamrrhimne (Allah telya) gidiyorsun. Asl vatanna kavuuyorsun. Byk devlete eriiyorsun" der. Byle kimseye bundan daha erefli sevinli ve mutlu bir gn yoktur. (Abdlhakm Arvs)

    ALEYHSSALT VES-SELM:
    Peygamberler bilhassa Peygamber efendimizin ism-i erfi sylenince, yazlnca ve iitilince sylenen ve yazlan salt ve selm (hayr dular) onun zerine olsun mnsna du ve tzim (sayg) ifdesi. ki kii iin aleyhimesselm daha fazla iin aleyh imssalt ves selm denir.
    Peygamber efendimiz aleyhissalt ves-selm buyurdu ki: "Cehennem'e girmesi haram olan ve Cehennem'in de onu yakmas haram olan kimseyi bildiriyorum. Dikkat ediniz! Bu kimse, insanlara kolaylk, yumuaklk gsteren m'mindir." (Hads-i erf-Buhr)

    L- MRN:
    mrn ilesi. Sleymn aleyhisselmn evldndan mrn bin Msn'n kendisi veya onun kz hazret-i Meryem ile olu hazret-i s. l-i mrn'n, Ykb aleyhisselmn evldndan mrn binYeshr'n kendisi veya oullar Ms ile Hrn aleyhisselmn ol duu da bildirilmitir.
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyurdu ki:
    Gerekten Allah tel, dem'i, Nh'u, l-i brhim'i, l-i mrn' (peygamberlik, rh ve beden stnlkler vermek sretiyle kendi zamanlarndaki) lemlerin zerine mmtz kld (seti) . (l-i mrn sresi: 33)

    l-i mrn Sresi:
    Kur'n- kermin nc sresi.
    l-i mrn sresi, Medne-i mnevverede nzil olmutur (inmitir). ki yz yet-i kermedir. Otuz nc yet-i kermede geen l-i mrn kelimesi sreye isim olmutur. Srede, Allah telnn birlii, yce sfatlar bildirilmekte, btn peygamberler in tasdk edilmesi emredilmekte, onlarn hepsinin Allah telnn kullar olduu, bzsn inkr etmenin bzsn ilah edinmenin yanll aklanmakta, mslmanlara, Allah telnn madd ve mnev ihsanlar hatrlatlarak, bir hikmetten dolay zaman zaman karlatklar zahmetlere, musbetlere sabretmeleri tavsiye edilmekte ve daha baka hususlar bildirilmektedir. (bn-i Abbs, Kurtub)
    l-i mrn sresinde melen buyruldu ki:
    Rabbinizden mafiret istemee ve Cennet'e girmee kounuz. Bunun iin alnz. Cennet'in bykl gkler ve yer kadardr. Cennet, Allah teldan korkanlar iin hazrland. Bunlar, az bulunsa da, mallarn Allah yolunda verirler. fkelerini belli etmezler. Herkesi af ederler. Allah tel, iyilik edenleri sever. (yet: 133-134)
    Kymet gnnde Kur'n- kerm ve onunla amel edenler getirilirler. Kur'n- kermin nnde, (en uzun olduklar ve en ok hkm kendilerinde olduu iin) Bekara ve l-i mrn sreleri bulunacaktr. Bu iki sre sanki iki bulut yhut aralarnda bir nr bulunan iki siyah glgelik veya shiblerini mdfaa eden (savunan) saf balam uan iki ku topluluu gibi olacaklardr. (Hads-i erf-Mslim)

    ALM (El-Alm):
    Allah telnn Esm-i hsnsndan (gzel isimlerinden). Devml ve eksiksiz bilen.
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyurdu ki:
    O, her eyi almdir. (Hadd sresi: 5)
    El-Alm ismi erfini sylemeye devm edene mnev srlar alr, hikmet ve mrifete kavuur. (Ysuf Nebhn)

    LM:
    Bilen, ilim shibi.
    1. Her eyi bilen mnsna Allah telnn sfatlarndan biri.
    Allah tel gizliyi de ikar olan da limdir. (Har sresi: 22)
    2. Zamnn fen ve edebiyt bilgilerinde yetimi, Kur'n- kermin ve yzbinlerce hads-i erfin mnsn ezberden bilen, slm'n yirmi ana ilmi ve bunlarn kollar olan seksen ilminde mtehasss (uzman), tasavvufun (evliyln) en yksek derecesi ne ulam, yetimi ve yetitirebilen mctehid.
    limler peygamberlerin vrisleridir. (Hads-i erf-Buhr)
    mmetimin limlerine hrmet ediniz. Onlar yeryznn yldzlardr. ( Hads- i erf-Knz-l-Hakik)
    limin yzne bakmak bdettir. (Hads-i erf-Knz-l-Hakik)
    limin uykusu, chilin ibdetinden hayrldr. (Hads-i erf-hy-u ulmiddn)
    limleri hafife alanlarn hireti, mery (devlet bakanlarn) hafife alanlarn dnys, dostlarn hafife alanlarn mrvveti (insanl) yklr. (Abdullah bin Mbrek)
    3. Bir ilim dalnda yetimi mtehasss kimse (uzman).
    Allah tel birine iyilik vermek isterse onu fkh limi yapar. (Hads-i erf-Buhr)
    Fkh limleri kymetlidir. Onlarla berber bulunmak ibdettir. (bn-i bidn)
    limin kymetini ancak lim anlar. (Seyyid Abdlhakm Arvs)
    4. reten, retici.
    Ya lim, ya talebe, yhut bunlar dinleyici ol. Bu ten olmazsan helk olursun. (Hads-i erf-Ahmed ibni Hanbel) limin bir nazar bulunmaz haznedir Bir sohbeti yllarca bitmez ktphnedir.
    (Sedet-i Ebediyye)

    ALYY (El-Aliyy):
    Allah telnn Esm-i hsnsndan (gzel isimlerinden). Yce olan. Mahlktn (yaratlmlarn) akl, ilim (bilgi) ve anlaylarnn eriemedii ycelikte olan.
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyurdu ki:
    "O (Allah) Aliyy'dir. Hakm (her iinde hikmet shibi) dir. (r sresi: 51)
    El-Aliyy ism-i erfini syleyen, ilerinde muvaffak olup ilerler. (Ysuf Nebhn)

    ALLAH (Celle Cellh):
    Esm-i hsndan. Varl muhakkak lzm olan, mn ve ibdet edilecek hakk mbd. Her eyi yoktan var eden yce yaratc.
    Allah tel zt ile vardr. Varl kendi kendiyledir. imdi var olduu gibi, hep vardr ve hep var olacaktr. Varlnn nnde ve sonunda da yokluk olamaz. nk onun varl lzmdr. (Teftezn)
    Allah tel madde deildir. Cisim deildir (element deildir. Karm, bileik deildir). Sayl deildir. llmez. Hesab edilmez. O'nda deiiklik olmaz. Mekanl deildir. Bir yerde deildir. Zamanl deildir. ncesi, sonras, n arkas, alt-st , sa-solu yoktur. nsan dncesi, insan bilgisi, insan akl, O'nun hibir eyini anlyamaz. (Mevlna Hlid-i Badd)
    Btn varlklarn her organnn her hcresinin yaratcs, yoktan var edicisi yalnz Allah teldr. O, akla hayle gelenlerin hepsinden uzaktr. Hibiri O deildir. Ancak Kur'n- kermde, bizzat kendisinin aklad sfatlarn, isimlerini ezberl eyip, ulhiyetini (ilhln), bykln bunlarla tasdik ve ikrr etmeli, sylemelidir. Akll ve blu ana ermi erkek ve kadn her mslmann, Allah telnn Zt ve Subt sfatlarn doru olarak renmesi ve inanmas lzmdr. Herkese ilk farz olan ey budur. Bilmemek zr olmaz, byk gnhtr. (Kemahl Feyzullah Efendi)
    Allah telnn zdd, tersi, benzeri, orta, yardmcs, koruyucusu yoktur. Anas, babas, olu, kz, ei yoktur. Hristiyanlar Allah telya baba demektedirler. Allah telya "baba", "Allah baba" diyenin mn gider. Mslmanlktan kar. (Kemahl Feyzullah Efendi)
    Allah tely slmiyetin bildirdii isimler ile anmak sylemek lzmdr. Allah ad yerine tanr kelimesi kullanlamaz. nk tanr, ilh, mbd demektir. (Baka dillerdeki Dieu, Gott ve God kelimeleri de ilh, mbd mnsna kullanlabilir.) Allah ad yerine kullanlamaz. (Seyyid erf)
    Cum gn namazdan nce abdestli, elbisesi temiz ve kalbinden dny dncelerini karm olarak iki yz kerre "Y Allah el-mahmd f filihi" derse, Allah tel onun hastalna if verir. (Ysuf Nebhn) Allah adn zikredelim evvel Vcib oldur cmle ite her kula Allah adn her kim ol evvel ana Her ii sn (kolay) eder Allah ana ........ Bir kez Allah dise ak ile lisn Dklr cmle gnah misli hazan.
    (Sleymn elebi)

    Allah Rz Olsun:
    Allah tel, senin ahlkn, ilerini slh edip, seni rz olduu (beendii) hle getirsin, mnsnda du. (Bkz. Radyallah anh)

    ALLME:
    slmiyetin yirmi ana ilmi ve bunlarn kollar olan seksen ilminde mtehasss ve evliylk derecelerinde ykselmi, ayrca lzm olduu kadar zamann fen ve edebiyat ilimlerinde de yetimi zt. lim kelimesinin mblaal ismi filidir. (Bkz. lim)
    Allme Molla Fenrler, Molla Hsrevler, Hayller, Gelenbevler, bn-i Kemller, Ebssdlar, Birgivler, bn-i bidnler, Abdlgan Nablsler, Mevln Hlid-i Baddler, Abdlhakm-i Arvsler, Mustafa Sabri Efendiler ve daha nice fkh ve kelm limleri, hattatlar, Mmr Sinanlar, Sokullular, Kprller hep Osmanl Devletinde yetimi ve yzbinlerce ilim kitaplar her vilyetteki mill ktphneleri doldurmutur. (Fideli Bilgiler)
    Allme mm- Birgiv buyuruyor ki:
    Zevk ve saf srmek iin ok yaama istemek Tl-i emel (uzun emel) olur. bdet yapmak iin ok yaamay istemek tl-i emel olmaz. Tl-i emel shipleri, ibdetleri vaktinde yapmazlar, sonra tvbe ederim diyerek tvbeyi terk ederler, kalbleri kat o lur, lm hatrlamazlar, va'z ve nashat kendilerine fayda vermez. Dnylk toplamaya ok hrsl olurlar, hireti unuturlar.
    Kibirli olmak, Allah tely unutmann almetidir.

    ALLM-UL-GUYB:
    Gibleri (grnmeyen ve bilinmeyen gizli eyleri) ok iyi bilen mnsna, Allah telnn isimlerinden.
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyurdu ki:
    Mnfklar bilmezler mi ki, Allah tel, phesiz onlarn ilerinde gizlediklerini de, fsltlarn da biliyor ve muhakkak ki Allah tel Allm-ul-guyb'dur. (Tevbe sresi: 78)

    A'ML- ER'YYE:
    slm dninde yaplmas emredilen ibdetler ve iler. (Bkz. Amel)

    AMDEN:
    Kasten, bilerek, bile bile yapmak.
    Hads immlar sz birlii ile bildiriyorlar ki: Bir namaz vaktinde amden klmayann, namaz vakti geerken, namaz klmad iin zlmeyenin mn gider veya lrken mnsz gider. Ya namaz htrna bile getirmeyenlerin, namaz vazfe tanmayanlar n hli nasl olur? (Muhammed Rebhm)
    Bir kimse birine amden ok atp baka birini de yaralasa ve her ikisi de lse okun nce vurduu kimse iin ksas olunur. nk oku amden atmtr. (Molla Hsrev)

    AMEL:
    , ibdet.
    Ameller, niyete gre iyi veya kt olur. (Hads-i erf-Buhr, Mslim)
    Allah tel sretlerinize ve amellerinize bakmaz, kalblerinize ve niyetlerinize bakar, yni iyi niyetle olan amellerinize kymet verir. (Hads-i erf-Cmi-us-Sagr)
    Bildii ile amel eden kimseye Allah tel bilmediini retir. (Hads-i erf-Berka)
    Allah telnn aff ile Cehennemden kurtulursunuz. Rahmeti ile Cennete girersiniz. Amellerinize gre mertebeniz ve dereceniz olur. (Avn bin Abdullah)
    Amellerin en kymetlisi, m'minin kalbine srr (sevin) vermektir (m'mini sevindirmektir). (Muhammed bin Ska)
    Amellerin kabl olmas ihlsa, yni btn ileri yalnz Allah telnn rzsna, sevgisine kavumak iin yapmaa baldr. (mm- Rabbn)

    Amel Defteri:
    nsanlarn dnyda iken yapt btn ilerinin yazld ve Arast meydannda herkese verilecek olan defter.
    Bir kimse kymette mzna getirilir. Sonra herbirinin bykl, gzn grebilecei uzunlukta olan doksan dokuz amel defteri getirilir. Bu defterlerde o kimsenin iyilik ve ktlkleri yazldr... (Hads-i erf-E-era)
    nsanlar kymet gn bir yerde toplanrlar. Onlarn zerine siyh bir bulut gelir. O bulut, insanlar zerine amel defterlerini yadrr. M'minin amelleri, sanki gl yapra zerine yazlmtr. Kfirlerin ise, sedir yapra zerine yazlm gibidir . (mm- Gazl)

    Amel-i Kall:
    Namaz klarken bir rknde bir uzuvla yaplan ve namazdan saylmayan bir veya iki hareket.
    Namazda amel-i kall mekrhtur. Zararl haert namazda iken amel-i kall ile ldrmek ciz, srmayan tutmak ve ldrmek mekrhtur. (bn-i bidn)

    Amel-i Kesr:
    Namaz klarken, bir rknde namazdan saylmayan ve bir uzuvla ard ardna yaplan veya iki elin bir hareketi.
    Amel-i kesr namaz bozar. (Alddn Haskef)
    mm, amel-i kesr olacak kadar tegann ederse, yni sesi boaznda tekrarlayp, trl sesler karrsa, yhut harften fazla ilve ederse namaz bozulur. (bn-i bidn)

    Amel-i Slih:
    yi amel, yararl i. Allah telnn rz olduu, beendii i, ibdet.
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyurdu ki:
    Erkek ve kadndan her kim m'min (mnl) olarak amel-i slih ilerse, ite onlar Cennet'e girerler, orada hesbsz olarak, rzklandrlrlar. (M'min sresi: 40)
    Bir kimse, zulm yni gnah ileyip, sonra tvbe eder amel-i slih ilerse, Allah tel tvbesini elbette kabl eder. (Mide sresi: 39)
    Rabbine kavumak isteyen bir kimse, amel-i slih, ilesin ve Rabbine kullukta hi ortak komasn. (Kehf sresi: 110)
    Amel-i slih, slm'n be rkn, direidir. slm'n bu be temelini, bir kimse hakk ile kusrsuz yaparsa, Cehennem'den kurtulmas kuvvetle umulur. nk bunlar aslnda slih iler olup, insan gnahlardan ve irkin eyleri yapmaktan korur. Nitekim , Kur'n- kermde Ankebt sresi krk beinci yetinde melen; "Kusursuz klnan bir namaz, insan kt, irkin ileri ilemekten korur" buyruldu. (mm- Rabbn).
    nsan kabre konulduunda dnyda iken yapt amel-i slihleri gzel srette, gzel kokulu ve gzel elbiseli olarak yanna gelir. "Beni bilmez misin?" der. O da der ki: "Sen kimsin ki, Allah tel seni benim u garb olduum zamanda bana ihsn eyled i." O da der ki: "Ben senin slih amelinim (ilerinim). Korkma, mahzn olma! Biraz sonra Mnker ve Nekr melekleri gelirler ve sana sl ederler. Onlardan korkma!" der. (mm- Gazl)

    Amelde Mezheb:
    Mutlak mctehid denilen derin limin, Kur'n- kerm, hads-i erf, icm ve Eshb- kirma it nakilleri esas alarak, i ve ibdetle ilgili hkm aka bildirilmeyen husslarda kard hkmlerin hepsi. (Bkz. Mctehid)
    Amelde mezheblerin hak olan drttr. Bunlar: Hanef, fi, Mlik ve Hanbel mezhebleridir. Bu drt mezheb, tikat (inan) bakmndan birbirlerinden ayr deildir. Hepsi Ehl-i snnet olup, mnlar, inanlar, birdir. Yalnz amel bakmndan bz u fak eylerde ayrlmlardr. Byle ayrlmalar Allah telnn rahmeti olup, mslmanlar iin kolaylktr. (Ahmed Cevdet Paa ve ehristn)

    MENT:
    slm dninde inanlmas lzm olan alt temel esas.
    ment ve mns: ment billahi ve meliketih ve ktbih ve rusulih vel yevmilhiri ve bil kaderi hayrih ve errih minellahi tel vel-ba's ba'delmevti hakkun ehed enl ilhe illallah ve ehed enne Muhammeden abdhu ve reslh (Allah tel ya, meleklerine, kitablarna, peygamberlerine, hiret gnne, kaderin, hayr ve errin Allah'tan olduuna mn ettim. ldkten sonra dirilmek haktr. Allah'tan baka ilh olmadna, Muhammed aleyhisselmn Allah'n kulu ve resl olduuna ehdet e derim).
    ment'de bildirilen alt eyin mnlarn bilip, beenip, kabl eden kimseye m'min denir. (Kemahl Feyzullah Efendi)
    Mslman olmayan bir kimse, kelme-i tevhdi syleyip mnsna ksaca inannca, o anda mslman olur. Fakat her mslman gibi, bunun da imkn bulunca ment'nn esaslarn ezberlemesi ve mnsn iyice renmesi lzmdr. (Damd)
    Bir ocuk kk iken anasnn babasnn dnine tbi olarak mslmandr. Bli olunca anasnn babasnn dnine tbi olmas devm etmez. slmiyet'i bilmiyerek bli olunca, mrted olur, mslmanlktan kar. Bu sebeble kl-bli olmadan nce ocua kelime-i tevhdi ment'y ve bunlarn mnlarn retmelidir. ocuk bunlara ve slmiyet'e uymak lzm olduuna inanmaldr. (bn-i bidn)

    M:
    lmi olmayan kimse. Mukallid. oulu avm'dr. (Bkz. Avm)

    ML:
    yapan.
    1. slmiyet'in emirlerini yapp, yasaklarndan saknan.
    Allah tel sizden ilmi almak iin, ilmiyle mil olan limleri kaldrr, chiller kalr. (Bunlar) dinden sul edenlere, kendi akllar ile cevp verip insanlar doru yoldan ayrrlar. (Hads-i erf-Buhr)
    Kymet gnnde, Resller minberler zerindedirler. Her bir Resln minberi kendi mertebesi miktrncadr. Ulem-i miln, yni Ehl-i snnet tikdnda olan ve bildikleri ile amel eden limler dahi nrdan krsler zerinde olurlar. (mm- Gazl)
    2. Herhangi bir blgenin zekt, harac, r ve ganmetlerinin tahsli (toplanmas) iin, halfe, sultan, melik veya emir tarafndan vazfelendirilen ve yerine gre dnin emirlerini reten me'mur.
    Allah tel, Kur'n- kermde melen buyurdu ki:
    Sadakalar (zektlar), Allah teldan bir farz olarak, ancak fakirlere, miskinlere, millere kalbleri mslmanla sndrlmak istenilenlere, (efendisinden kendisini satn alp, borcunu deyince zd olacak) klelere, borlulara, cihd ve hac yolunda olup, muhta kalanlara, (kendi memleketinde zengin ise de, bulunduu yerde yannda mal kalmam ve ok alaca varsa da alamayp muhta den) yolda kalmlara mahsstur. (Tevbe sresi: 60)
    Halka zulmeden miller Cennet'e giremez. (Hads-i erf-Kitb-l-Emvl)
    Hazret-i mer, bir gn cemate yle hitb etti: "Ey m'minler! Allah telya yemn ederim ki, milleri sdece zektlarnz toplamalar iin gndermiyorum. Onlar size; dninizi retmeleri, rehberlik etmeleri iin gnderiyorum. Allah tel hid, kime bunun hricinde mumele yaplrsa bana haber versin. Onun hakkn alp, gerekeni yaparm. Nefsim yed-i kudretinde olan Allah telya yemn ederim ki, bir mil halktan birisini dvse, ondan dvd kimsenin hakkn alrm..." (Eb Ubeyd bin Sellm)

    MN:
    Kabl et mnsna, du sonunda sylenen sz.
    Her kim namazdan sonra imm ile du edip, min derse, min kelimesinin harfleri drttr, her harfine bin melek nzil olur (iner). Bunlar t kymet gnne kadar bu kimse iin du ederler. (Hads-i erf-Mifth-l-Cenne)
    Allah'm! Bize, yeterli rzk, bedenimize shhat, lmden nce tvbe etmek, lrken rahatlk, lmden sonra mafiret (balanmak) ve ateten kurtulu, Cennet'e girmek, dny ve hirette fiyet nasb eyle! min. (Kitb-s-Salt)
    Bir kimse elindeki kat' (kesin) haram olan maldan sadaka verse ve sevb umsa, alan fakir de haram olduunu bilerek verene Allah rz olsun dese, veren veya baka bir kimse min dese hepsi kfre girer. (Ah Ysuf elebi)
    Cematle namaz klarken imm (Veled-dlln) deyince, imm ve cematin ve yalnz klann, kendisi Ftiha-i erfeyi bitirdikte, yavaa (mn) demeleri snnetdir. (Haleby-i Sagr)

    AN'ANE:
    det, rf. (Bkz. rf ve det)

    ANSIR-IERBE'A:
    Drt temel unsur. Maddelerin asllarn tekil ettii kabl edilen drt unsur; toprak, su, hava, ate.
    Allah tel mahlklar, ansr- erbe'adan yaratt. (Abdullah bin Abbs)
    nsan bedeni, ansr- erbe'adan meydana gelmitir. Onlarn herbirinin kendilerine has bir zellii olup, insanlarn tabiat ve mizc zerinde tesirleri vardr. Mesel ate; isyn ve kibre; toprak, alaklk ve tevzuya; hav, arzu ve istee yol aar . (mm- Rabbn)

    AND:
    Allah telnn ismini anarak sz verme, ahd. (Bkz. Yemn)

    ANGLKANZM:
    ngiltere kral Sekizinci Henry'nin kurduu hristiyanlk mezhebi.
    s aleyhisselmn bildirdii sevlik zamanla bozuldu. Hazret-i s'nn telkn ettii insanlk, merhamet, efkat esaslar tammen unutuldu. Bunun yerine; taassub, kin, nefret, dmanlk ve zulm hkim oldu. Engizisyon mahkemeleri kurularak yz binle rce insan haksz yere ikence ile ldrld. Nihyet bu gidie hristiyanlar iinden isyn edenler kt. Luther ismindeki papas gibi ngiltere kral Sekizinci Henry de papaya isyn ederek, Katolik kilisesiyle alkasn kesip, protestanlk essna ugun anglikan kilisesini kurdu. ByleceAnglikanizm mezhebi meydana geldi ve ngiltere'nin resm dni oldu. Protestanlk mezhebinin temel inanlarna bal olan Anglikanizm kilisesi, ilk zamanlar bilhassa katolikleri sindirmek iin sert tedbirlere bav urduysa da son zamanlarda katolikler ve ortodokslarla diyalog kurulmas fikrini benimsedi. (Herkese Lzm Olan mn)

    ANKEBT SRES:
    Kur'n- kermin yirmi dokuzuncu sresi.
    Ankebt sresi, Mekke-i mkerremede nzil oldu (indi). Altm dokuz yet-i kermedir. Srede; putlara ve dier gsz varlklara tapanlarn hlleri, onlarn dnylk elde etmek iin kurduklar tuzak ve gayretleri, ankebt denilen rmceklerin pek zay f olan ana benzetildiinden, Ankebt kelimesi, bu sreye isim olmutur. Srede, m'minlerin (inananlarn) Allah yolunda bz skntlara urayacaklarna, bunun, kendileri iin dny ve hirete it fidelere vesle olacana iret olunmakta, bz peygamberlerin kssalar ksaca anlatlarak, onlarn Allah yolundaki fedkarlklar ve netcede muvaffak olduklar gzler nne konulmakta, Kur'n- kermin byk bir mcize olduu ve insanlk iin fazlet veslesi olduu beyn edilmekte, slmiyet'e cephe alanlarn ac sonlar bildirilmekte, mslmanlarn, hirette ebed nmetlere kavuacaklar mjdelenmekte, Allah yolunda alanlarn emeklerinin boa gitmeyecei, byk mkfatlara nil olacaklar ve daha baka hususlar bildirilmektedir.
    Ankebt sresindeki bz yet-i kermelerde melen buyruldu ki:
    (Habbim) Namaz vaktinde artlarn yerine getirerek kl. nk namaz insan, akln ve dnin beenmedii ve yasaklanan her eyden men eder, alkor. (yet-45)
    Mrikler, ne olur rabbinden (Muhammed'e (aleyhisselm) nbvvetine dellet eden s aleyhisselmn sofras, Ms aleyhisselmn ass gibi) mu'cizeler indirilmi olsayd dediler. (Ey Habbim!) Sen onlara de ki, mu'cizeler, Allah telnn kudreti ve irdesi ile olur. (Ne zaman ve nasl isterse yle yaratr.Bunlar yapmak benim elimde deildir.) Dorusu ben ancak O'nun azbn size tebli edici, haber vericiyim. Kur'n gibi bir kitb sana indirmi olmamz, onlara (mu'cize olarak) yetmez mi?Bunda, inanan kavm iin, rahmet ve nashat vardr. (yet: 50-51)
    Her canl, lmn tadn tadacaktr. (yet: 57)

    AR:
    Utanma. (Bkz. Hay)

    ARAB:
    Gzel. Nh aleyhisselmn Sm adl olunun soyundan gelenler.
    Allah katnda en kymetliniz, takvs ok olannzdr. Arabn Arab olmayana bir stnl yoktur. stnlk ancak takv (Allah teldan korkup haramlardan saknmak) iledir. (Hads-i erf-Buhr, Mslim)
    Arablar beyaz, buday benizli olur. Bilhassa Peygamberimizin (sallallah aleyhi ve sellem) sllesi beyaz ve ok gzeldi. Reslullah'n babas Abdullah'n gzellii Msr'a kadar hret bulmutu ve alnndaki nrdan dolay, iki yze yakn kz evlenmek iin Mekke'ye gelmiti. (Seyyid Abdlhakm Arvs)

    ARAB AYLAR:
    Hicr senenin on iki ay (Bkz. Kamer Aylar). Hicr takvimde kullanlan Arab aylarn adlar srasyla unlardr: 1. Muharrem, 2. Safer, 3. Reb'ul-evvel, 4. Reb'ul-hir, 5. Cemzil-evvel, 6. Cemzil-hir, 7. Receb, 8. a'bn, 9. Ramazan, 10. evvl , 11. Zilka'de, 12. Zilhicce.

    ARAB SENE:
    Peygamberimizin (sallallah aleyhi ve sellem) Mekke'den Medne'ye hicret ettii mld 622 senesinden balayan kamer veya ems sene. (Bkz. Hicr Kamer Sene, Hicr ems Sene)

    A'RF:
    Cennet ile Cehennem arasnda yer alan ve birinin te'sirinin dierine gemesine mni olan srun (engelin) yksek ksmlar.

    A'rf Eshb (Ehli):
    A'rf denilen yerde bulunanlar.
    Kur'n- kermde melen buyruldu ki:
    A'rf zerinde bir takm kimseler vardr ki, onlar Cennet ehlini (m'minleri) yzlerinin beyazl ile, Cehennem ehlini, yzlerinin siyahl ile tanrlar. Henz Cennete girmemiler fakat oraya girmeyi iddetle arzu ederler. Cennet ehline selmn aleykm diye seslenirler. Gzleri Cehennemliklere evrildii zaman; "Ey Rabbimiz! Bizi zlimler (kfirler) ile berber (Cehennem'e) koyma" derler. A'rf eshb (ehli) , yzlerinin (karalndan) tandklar kfirlerin ileri gelenlerine; " (Dnyda iken malca ve evlata ve yardmclar bakmndan) okluunuz (hak sze yhut halka kar yaptnz) kibriniz (byklenmeniz) size fayda vermedi" (diye) seslenirler. (A'rf sresi: 46-48)
    A'rf ehlinin kimler olduu hakknda deiik rivyetler vardr. Bunlardan birisi yledir: A'rf ehli, sevblar ile gnhlar eit olup, iyilikleri Cehennem'e girmelerine mni olan, fakat Cennet'e girmelerine de yetmeyen m'minlerdir. Sonra Allah t elnn ihsn ile Cennet'e girerler. Cennet'e en son girecek olanlar bunlardr. (Senullah Dehlev)

    A'rf Sresi:
    Kur'n- kermin yedinci sresi.
    A'rf sresi, Mekke-i mkerremede nzil oldu (indi). 206 yet-i kermedir. 46'dan 50'ye kadar olan yet-i kermelerde A'rf'da bulunanlardan bahsedildii iin, sre A'rf adn almtr. Srede, tikda ve dier dn hkmlere it bir ok esas bildir ilmekte, bz peygamberlerin kssalar, mmetlerinin halleri geni olarak anlatlmaktadr. (Fahreddn-i Rz).
    A'rf sresinde melen buyruldu ki:
    Allah tel rzgr, rahmeti olan yamurdan nce mjdeci gnderir. Rzgrlar, ar olan bulutlar srkler. Bulutlardan l olan topraa su yadrrz. O yamurla yerden meyveler karrz. lleri de mezrlarndan byle karacaz. Umulur ki, dnp ibret alrsnz. (yet: 57)
    Rabbinizden size indirilen (Kur'n- kerm) e uyun. O'ndan bakasn (insan ve cinden sizi doru yoldan saptracak kimseleri) dost edinmeyin. (Arf: 3)

    ARAFT:
    Mekke-i mkerreme ehrinin yirmi be kilometre gneydousunda bulunan ve haccn farzlarndan biri olan vakfenin yapld mbrek yerin ad.
    Allah tel yet-i kermede melen buyurdu ki:
    (Hac mevsiminde ticretle) Rabbinizden rzk istemenizde bir gnh yoktur. Araft'tan (dndnzde) Me'ar-i Haram'n yannda (tehll ve telbiye ile) Allah' zikredin, ann. O, size nasl hidyet ettiyse, siz de O'nu ylece ann... (Bekara sresi: 198)
    Arefe gn Allah tel Araft'ta vakfe yapanlardan rz olur. Sonra onlarla meleklere kar iftihr ederek; "Bunlar ne isterler ki ilerini brakp burada toplandlar" der. (Hads-i erf-Mslim)
    Haccn farzlarndan biri de arefe gn Araft'n (Vd-yi rene) denilen yerinden baka her hangi bir yerinde, le ve ikindi namazlarndan sonra bir miktar vakfeye durmaktr. Arefe gn veya gecesi Araft'ta bulunmayan veya Araft'tan gemeyen hac olmaz. (bn-i bidn-Mevkft)
    Sevgili Peygamberimiz veftna yakn mehur ved hutbesini Arafat'ta okudu. dem aleyhisselm ile Havva vlidemiz Cennet'ten ayrlp yeryzne indirilince Arafat'ta bulutular. Bir rivyete gre buraya bu yzden buluup, tanmak mnsna Arafat denm itir. (Zerkn) Araft dadr bizim damz, Orada kabl olur dularmz. Medne'de yatar Peygamberimiz, Y Muhammed cnm arzular seni.
    (Ynus Emre)

    ARAST MEYDANI:
    ldkten sonra insanlarn ve dier canllarn diriltilip toplanacaklar meydan. Buraya mevkf ve maher de denir. (Bkz. Maher)
    Kymet gn eshbmdan herbiri, kabirlerinden kalkarken, veft ettii memleketin btn m'minlerinin nlerine derek ve onlar nr ve k saarak Arast meydanna gtrr. (Hads-i erf-Tirmiz)
    Kymette herkes Arast meydannda elli mevkfte (yerde) durdurulur. Her mevkfte bin sene kalrlar. (Kadzde Ahmed Efendi)
    Arast meydannda meakkat (zorluk) ve skntda olanlar, kfirler ile fsklardr (gnahkrlardr). Onlarn hlleri ok korkun olup, gne balarna bir mil kadar yakn gelir. Herkes gnh kadar terler. Kimi dizine, kimi boazna, kimi tepesine ka dar ter iine gmlrler. (mm- Birgiv) znt ve pimnlk ve kendine yanmaktan, Bir hasrettir ykselir, Arast meydanndan, Anne, gznn nru evldn tanmaz, Karde, cier presi kardeini aramaz.
    (Mevln Muhammed Rebhm)

    A'RZ:
    Varlkta kalabilmesi iin baka bir eye muhtc olan hssalar (zellikler), sfatlar. Araz'n okluk eklidir.
    Her mahlk (yaratk), ya cevher (varlkta kalabilmesi iin baka bir eye muhtc olmayan) dir, yhut a'rzdr. Madde, cisim, mesel elma, altn birer cevherdir. Bunlarn rengi, kokusu, ekli ise a'rzdr. Renk cisim ile vardr, onun zerinde grnr, cisim olmazsa, renk olmaz. (Seyyid erf Crcn)

    ARZ- HARCYYE:
    Harac vergisine tbi olan topraklar. Mslman olmayanlardan sulh ile alnp harac vergisi karlnda mlkiyeti eski shiplerine braklan veya harbde zorla alnp mslman olmayan shiplerinin elinde braklan, yhut zmmnin (mslman olmayan vata ndan) mslman hkmdrn izni ile iledii l topraklar.
    Arzi-i harciyyenin shibi mslmana dah vakf etse ve satsa byle topraklarn mahslnden (rnnden) yine harac alnr. (bn-i bidn)

    ARZ- MRYYE:
    Mr yni devlete it topraklar. Harp ile alnarak, gziler arasnda taksim edilmeyip, beytlmle (devlet haznesine) braklan veya ur yhut harac topra iken shibi lp, hi mrass bulunmayan topraklar. Arzi-i Memleket, Arzi-i Emriyye de d enir.
    Memleketimizde arzi-i miryyenin ou devlet tarafndan vakf edildiinden vey millete satldndan, her iki ekilde de, Anadolu ve Trakya'daki topraklarn hemen hepsi milletin mlk olup, uurlu olmutur. Herkesin tarlas, bahesi, kendi mlkdr . Bu sebeble mahsln urunu vermeleri farzdr. (Sedet-i Ebediyye)
    Arzi-i mriyye sultnn tesbit edecei bedel ile satlr veya kirya verilir. Bedel ve cret, harac vergisi saylr. Yhud her sene mahsln yzdesi alnmak zere tapu ile mslman ve mslman olmayan vatandalara kirya verilir. Osmanllar zamnnd a kirlar, hizmetlerine karlk askere ve subaylara verilirdi. (Ebssd Efendi)

    ARZ- URYYE:
    Mahslnden (rnnden) uur denilen zekatn alnd topraklar. Mslman devletlerde harb ile alnp gzlere (askerlere) taksim edilen veya isteyerek slm' kabl edenlerin ellerinde braklan yhut devlet reisinin (bakannn) izni ile mslmanla r tarafndan ilenip faydalanlr hle getirilen mevt (l, faydalanlmayan) topraklar.
    Arzi-i uriyyeden elde edilen mahsln (rnn) urunu yni onda birini vermek farzdr. Hayvan gc ile veya dolap, motor ile sulanan yerdeki mahsl elde edilince yirmide bir verilir. (bn-i bidn)
    Bir kimse arzi-i uriyyesini kirya verirse, mahsln urunu mm- a'zam'a gre mal shibi verir. Kir creti yksek olan yerlerde, byle fetv(hkm) verilir. mmeyne (mm- Eb Ysuf ve mm- Muhammed'e) gre, kirc verir. Kir az olan yerler de ise, byle fetv verilir. (bn-i bidn)

    AREFE GN:
    Zilhicce aynn dokuzuncu gn, kurban bayramndan bir nceki gn.
    Arefe gnne hrmet ediniz!nk Arefe, Allah telnn kymet verdii bir gndr. (Hads-i erf-Riyd-un-Nsihn)
    Arefe gn oru tutanlarn, iki senelik gnhlar affolur. Biri gemi senenin, dieri gelecek senenin gnhdr. (Hads-i erf-Riyd-un-Nsihn)
    Arefe gn bin hls okuyann her dus kabl ve btn gnhlar affolur. Hepsini besmele ile okumaldr. (Hads-i erf-Riyd-un-Nsihn)
    Kurban bayramnn birinci gn ve arefe gn, hesapla, takvimle anlalan gn veya bundan bir gn sonra olur. Bundan bir gn nce olmaz. (bn-i bidn)

    RF:
    Bilen, tanyan, ilim ve irfn shibi.
    1. Allah telnn rzsn kazanm, O'ndan bakasnn sevgisini kalbinden karm, tasavvufta yetiip, kemle ermi vel zt. rif-i billah da denir.
    Her eyin kayna vardr. Takvnn (Allah teldan korkarak haramlardan, gnhlardan saknmann) kayna riflerin kalbleridir. (Hads-i erf-Knz-l-Hakik)
    rif olan kimsenin almeti; susmas, tefekkr (Allah telnn bykln dnmesi), grdklerinden ibret (ders) almas ve Allah telnn rz olduu (beendii) eyleri istemesidir. (S leymn bin Cez))
    Reslullah efendimizin snnetini terk edeni ve O'ndan gelen edebleri gzetmekte geveklik gstereni rif zannetme. (Cneyd-i Badd)
    rif bo yere konumaz. Devaml Allah telnn rzsn kazanmay dnr. (Byezd-i Bistm)
    riflerin kalbleri Hak telnn azmet ve kibriysna (byklk ve ululuuna) hayrandr. (mm- Rabbn)
    rif kendini herkesten aa bilir. (mm- Rabbn)
    2. Mtehasss olduu ilmi, zorlanmadan tatbik eden, kullanabilen kimse.
    lim ile rif arasnda fark vardr. Mesel Arab nahv ilminin, dil bilgisinin kll kidelerini bilen, bu ilmin limidir. Fakat bu bilgiyi yerinde zorlanmadan kullanabilen ise riftir. (Seyyid Abdlhakm Arvs)

    RYET:
    Bir maln menfeatini, istifdesini bedelsiz olarak temlik etmek, vermek.
    Belli bir yerde ve zamanda, istifde etme ekli snrl olarak riyet vermek cizdir. (brhim Haleb)
    riyet olarak alnan hayvann yiyecei kullanana (riyet alana) ittir. (Ali HaydarEfendi)
    artsz olarak riyet verilen eve, dkkna, tarlaya; alan (kimse) dilediini koyabilir. riyet alan, bunu veda olarak yni gvenilen kimseye saklamas iin verebilir. riyeti alan kirya ve rehine veremez. Shibi isteyince ve szlemedeki mddeti bi tince, riyet alnan eyin geri verilmesi lzm olur. (bn-i bidn)

    AR:
    Allah telnn yaratt en byk varlk. Yedi kat gklerin ve krsnin stnde olup, halk (madde) leminin sonu, emr (maddesizlik) leminin balangc. Arullah, Ar- mecd ve Ar- a'l da denir.
    yet-i kermede melen buyruldu ki:
    Allah tel, gkleri ve yeri alt gnde yaratt. (Bundan evvel ise) Ar' su zerinde idi. ( Hd sresi: 7)
    Bu yet-i kerme, suyun, yerden ve gklerden nce yaratldn gsteriyor. Demek ki, Ar, yerin yapsnda olmad gibi, gklerin yapsna da benzemez. Yere ve gke benzer taraf yoktur. Ancak Ar, yerden ziyde gklere benzer. Bunun iin gklerden saylmaktadr. (Ahmed Frk)
    Yedi snf kimseyi Allah tel hi bir glge bulunmayan gnde, Ar'n glgesinde glgelendirir: (Bu kimseler) Adletli devlet bakan, genliini ibdetle geiren, kalbi mescidlere bal olan, Allah rzs iin birbirini sevip bir araya gelen ve bu sevgi ile ayrlan, gzel bir kadn kendini ard zaman; "Ben Allah'tan korkarm!" diyen, sa elinin verdii sadakay, sol eli bilmeyecek ekilde gizli veren ve yalnz iken Allah tely zikredince (annca), Allah korkusundan alayan. (Hads-i erf-Buhr, Mslim)
    Ar- a'l, Allah telnn alacak mahlklarndan (yarattklarndan) biridir ve mahlklarn en ereflisidir. Her eyden daha sf ve nrludur. (mm- Rabbn)
    Namazn kblesi Kbe olduu gibi, dunn kblesi de, Ar'tr. Bunun iin duda eller kaldrlp, avu ileri semya doru alr. (mm- Gazl)

    ARTIK:
    Bir kaptan veya alan yirmi be metre kareden az olan kk havuzdan bir canl yiyip-itikten sonra geriye kalan su.
    M'minin art ifdr. (Hads-i erf-Kef-l-Haf)
    Domuzun, kpein ve yrtc hayvanlarn ve henz fre yiyen kedinin artklar, etleri ve stleri kaba necsettir. Bunlar yemek imek haramdr. l olarak da kullanlmaz. Henz arap ve alkoll iki imi insann da art byledir. Eek ve katr ar t temizdir. Fakat temizleyici olup olmad yni bu artk su ile gusl ve namaz abdesti alnp alnmyaca, necseti (pislii) temizleyip temizlemiyecei phelidir. Yaban eeini yemek cizdir ve art temizdir. (bn-i bidn)
    Eti yenen hayvanlarn azna necs (pislik) srlmedike artklar temizdir. Denizde ve karada yaayan, akc kan olmayan hayvanlar da byledir, artklar temizdir. (Abdullah Msul)

    ARZ-TALEB:
    reticinin piyasaya belli fiyatla mal srmesi ve tketicinin de piyasadan mal ekmesi hdisesi.
    slmiyet'te bey' ve ir (sat ve al), arz ve taleb essna gre yrr. (M.Sddk bin Sad)
    Bir maln arz ve talebi, belli bir piyasa fiytnda dengeye gelir. Bu fiyatn altndaki fiyatlarda talep fazlas, stndeki fiyatlarda arz fazlas meydana gelir. Talep fazlas durumunda arz yeterli olmayacak, tkeciler istedii mal temin etmek iin daha yksek fiyatlarla ayn miktrda mal satn almaya hazr olacaklardr. Arz fazlas olunca bu durumda reticiler ellerindeki stoklar nlemek iin daha dk fiyatlarda ayn miktar mal satmay kabul edecekler, bylece fiyatlar decektir. (Yeni Rehber Ansiklopedisi)
    Bir ekonomide tek bir maln arz ve talebinin yansra, toplam arz ve talepten de sz edilebilir. Toplam arz ve talep dengesi, belirli bir fiyatlar genel seviyesinde salanr. Toplam arz fazlas isizlie, toplam talep fazlas ise enflasyona yol aar. Toplam arz talep dengesine, iktisd istikrr ad verilir. (Yeni Rehber Ansiklopedisi)

    AS:
    Baston.
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyuruyor ki:
    Biz Ms'ya dedik ki: Korkma! Sen onlara elbette glip geleceksin. Elindeki asn yere brakver. (Onlarn aslarnn iplerinin okluuna, bunlarn ylan eklinde grnmelerine aldrma ki) senin asn, onlarn yaptklarnn hepsini yutar. Zr onlarn yaptklar eyler (ip ve aslarn ylan eklinde grnmesi) , sihirbazlk hlesidir. Shir (sihir, by yapan) nerede olsa felh bulamaz. (Th sresi: 68, 69) Gk yznde s ile, Tr Da'nda Ms ile, Elindeki as ile, araym Mevlm seni.
    (Ynus Emre)

    ASABE:
    Baba tarafndan akrab, hsm. Allah telnn Kur'n- kermde hisse (pay) takdr edip bildirdii vrislerden (Eshb- ferizden) sonra gelen ve belli bir pay olmayp artan mal almaya hak kazanan, lene erkek vstasyla balanan erkek akrab veya bz durumlarda bunlar gibi vris olan kadnlar.
    Hak shiplerine paylarn veriniz. Arta kalan asabeye ittir. (Hads-i erf-Buhr)
    Kendileri Eshb- ferizden iken erkek kardeleri ile berber bulunduklarnda asabe olan kadnlar unlardr: Kzlar, olun kzlar, anababa bir kz kardeler ve baba bir kz kardeler. Oul en kuvvetli asabe olup, oul bulunduu zaman, dier asabeler in hi biri asabe olmaz. (Mevkft)

    ASLET:
    1. Soy temizlii, kkllk.
    Kibrin, yni kendini byk, stn grmenin bir almeti de asletle vnmektir. Babalar, dedeleri ile vnmek, chilliktir. (MuhammedHdim)
    2. Gzel huy.
    M'minin kerem ve iyilii, dni; eref ve asleti, gzel huyu; mrvvet ve insanl ise akldr. (Hads-i erf-bn-i Hibbn)
    Tedbr gibi akl, gzel huy gibi aslet olamaz. (Hads-i erf-bn-i Mce)

    SR:
    Reslullah sallallah aleyhi ve sellemden veya O'nun huzrunda bulunmakla ereflenen arkadalarndan (Sahbe) ve onlar grmekle ereflenen mslmanlardan (Tbinden) bildirilen haberler. (Bkz. Eser)

    sr- erfe:
    Peygamber efendimiz ve dier din byklerine it bz mbrek ahs ey ve htralar. (Bkz. Emnt- Mukaddese)

    ASFY:
    Sflar, temizler; Allah telnn evliy kullar. Tekili safiyy'dir.

    ASHB:
    Peygamber efendimizi salnda peygamber iken bir n gren, eer m ise (gzleri grmyorsa) bir n konuan byk ve kk mslmanlar. Tekili shib'dir. (Bkz. Eshb, Sahbe)

    S:
    syn eden, emre kar gelen, itatsizlik eden.
    1- Allah telnn emir ve yasaklarna uymayan, gnhkr.
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyurdu ki:
    Allah telnn ve Reslnn (Muhammed aleyhisselmn) emirlerine s olanlar, beenmeyenler, (asra, fenne uygun deildir, modern ihtiyalara kfi deildir diyenler) kymette Cehennem ateinden kurtulamayacaklardr. Bunlara Cehennem'de, ok ac azb vardr. (Nis sresi: 14)
    Melekler emrolunduklar eyde Allah telya s olmazlar ve emr olunduklar eyi yaparlar. (Tahrm sresi: 6)
    Ana-babaya iyilik etmek; nfile namaz, oru ve hac ibdetlerinden daha stndr. Ana-babasna hizmet edenlerin mr bereketli ve uzun olur. Ana-babasna kar gelip, onlara s olanlarn mrleri bereketsiz ve ksa olur. Ana-babasna s olan mel'ndur. (Hads-i erf-Mifth-ul-Cenne)
    mnsz gitmenin sebepleri krk kadar olup, bunlardan birisi de anaya babaya s olmak, yni slmiyet'e uygun olan emirlerini dinlememektir. (Kutbuddn znik)
    s m'min tvbe etmezse veya efate kavumazsa yhut Allah tel affetmezse, Cehennem'e girip yanar ise de mn olduu iin Cehennem'de sonsuz kalmaz. (Reyhv)
    2. Hkmete, devlete ba kaldran. Bg.
    Mslmanlar devlete s olmaz. Fitneye, isyna karmaz. Knunlara kar gelmez. (Abdlgan Nabls)

    ASL:
    1. Kk, temel, esas.
    Nefsin hastalklarn tedv eden eylerin asl betir. 1) Az yemek, mideyi fazla doldurmamak, 2)Baa gelen ilerden Allah telya snmak, 3) Fitne yerlerinden kamak, 4) Devaml istifar ve Reslullah efendimize salt ve selm okumak, 5) Allah t elnn emirlerini yerine getirmeye, rzsn kazanmaya aran kimse ile berber olmak. (Ahmed Zerrk)
    2-Soy, neseb.
    Zevil-erhm ad verilen vrisler be snf olup, ikinci snf meyyitin asldr. Bunlar fsid cedler (dedeler) ve fsid ceddeler (byk anneler) ve bunlarn analar ve babalardr. Meyyitin anasnn babas ve bunun babas veya anas fsid ced ve cedde lerdir. (Muhammed Secvend)

    ASR (Asr):
    1. Zaman, devir, yz yllk zaman.
    Hads-i erflerde buyruldu ki:
    Zamanlarn en hayrls benim asrmdr. Ondan sonra kymetli olan, benim asrmdan sonra gelen asrdr. Daha sonra kymetlisi, onlardan sonra gelen asrn mslmanlardr. Bunlardan sonra, yalanclk yaylr. hid olmalar istenmedii hlde, yalanc hidlik yaplr. (Hads-i erf-Buhr)
    Benden sonra her asrda bir lim kar, dnimi kuvvetlendirir. (Hads-i erf-Eb Dvd)
    2. kindi vakti.

    Asr- Evvel:
    mmeyn'e (mm- Eb Ysuf ve mm- Muhammed'e) gre ikindi vaktinin balama zamn.

    Asr- Sn:
    mm- a'zam'a gre ikindi namaznn balama zamn.
    slm memleketlerinde ikindi eznlar, asr- evvele gre okunmaktadr. kindi namaz, asr- snde yni bu ezndan kn 36, yazn ise 72 dakka sonra klnrsa, mm- a'zm'a uyulmu olur. (bn-i Nceym)

    Asr- Sedet:
    Mutluluk devri. Peygamber efendimizin yaad mbrek, bereketli ve hayrl devir. Zamn- sedet ve vakt-i sedet de denir.
    Asr- sedet, zamanlarn en iyisidir.Sevgili Peygamberimiz; "Asrlarn en iyisi benim asrmdr." buyurmutur. (mm- Rabbn)
    Resl-i ekrem efendimizin eshb (arkadalar) buyurdu ki: "Sizin gznzde kl kadar nem vermediiniz yle ileriniz var ki, asr- sedette biz bunlar byk gnhlardan sayardk." (mm- Gazl)
    En mes'd en kazanl kimse, dinsizliin oald zamanda unutulmu snnetlerden birini meydana karan ve yaylm bid'atleri yok eden kimsedir. imdi yle bir zamandayz ki, insanlarn en iyisinden yni Peygamberimizin asr- sedetinden uzaklatk a, snnetler rtlmekte, yalanlar oald iin bid'atler yaylmaktadr. Bir kahraman lzmdr ki, snnete yardm edip, bid'at durdursun. Bid'at yaymak, slm dnini ykmaktr. Bid'at karana ve ileyenlere hrmet etmek, onlar byk bilmek, sl miyet'in yok olmasna sebep olur. (mm- Rabbn)

    Asr Sresi:
    Kur'n- kermin yz nc sresi.
    Asr sresi, Mekke-i mkerremede nzil oldu (indi). yettir. Srede insanlarn zararda olduklar, bu kt durumdan kimlerin kurtulacaklar haber veriliyor. (Taber, bn-i Abbs)
    Asr sresinde melen buyruldu ki:
    Asra yemin olsun ki, muhakkak insan (mrn yalnz geici dny isteklerine kavumak iin harcadndan) byk bir (zarar ve) ziyndadr. Ancak mn edenlerle, slih (iyi iler) amel yapanlar, birbirlerine hakk, (inanlmas ve yaplmas lzm olan eyleri ve ibdetleri yapmak, gnhlardan saknmak hussunda) sabr tavsiye edenler byle deil (onlar zararda ve ziynda deildirler) . (yet: 1-3)
    Kim Asr sresini okursa, Allah tel onun gnahlarn affeder. Hakk ve sabr tavsiye edenlerden olur. (Hads-i erf-Envr-ut-Tenzl ve Esrr-t-Te'vl)
    Kur'n- kermde baka hi bir sre nzil olmasayd, inmeseydi u pek ksa olan Asr sresi bile, insanlarn dny ve hiret sedetlerini te'mine yeterdi. Bu sre, Kur'n- kermin btn ilimlerini iine alr. (mm- fi)

    AERE- MBEERE:
    Peygamber efendimiz tarafndan Cennet'e girecekleri dnyda iken mjdelenen on sahb.
    Eb Bekr Cennet'tedir. mer Cennet'tedir. Osman Cennet'tedir. Ali Cennet'tedir. Talh Cennet'tedir. Zbeyr Cennet'tedir. Abdurrahmn ibni Avf Cennet'tedir. Sa'd ibni Eb Vakks Cennet'tedir. Sad ibni Zeyd Cennet'tedir. Eb Ubeyde ibni Cerrah Cennet'tedir. (Hads-i erf-Msned-i Ahmed bin Hanbel)
    Muhammed aleyhisselmn mmetinin en stnleri, O'na mn ederek, mbrek yzn grmekle ereflenen Eshb- kirmdr. Bu Eshbn da en stn Hudeybiye'de Reslullah efendimize b'at edip sz verenlerdir. Bunlarn da en stn Bedr muhrebesinde bul unanlardr. Bunlarn da en stn ilk mslman olan krk kiidir. Bunlarn da stn Aere-i mbeeredir. (Teftzn)

    R:
    slm devletlerinde, ehir dnda durarak; mslman tccrdan o anda yannda bulunan ticret malnn zektn, mslman olmayanlardan ise, gmrk denilen vergiyi toplayan me'mur.
    Hkmetin irlerle mslman tccardan zektlar toplamas, onlarn bu ibdeti yerine getirmelerine yardmc olmak iindir. ( bn-i Hmm)
    slm devletlerinde yaayan zmm (gayr-i mslim vatanda) ve harb (slm hkmetinden izin alarak, mslman memleketine giden pasaportlu gayr-i mslim) tccrn, mal ve can gvenliklerinin korunmasna karlk her eit ticret mallarndan alnan v ergiler de irler tarafndan toplanrd. (bn-i bidn)
    Amr bin uayb yle rivyet etti: Mslman olmayan Menbic halk, hazret-i mer'e mektb yazarak; "Bize memleketine girmemize izin ver, ticret yapalm. Biz kazanr size de vergi veririz" dediler. Hazret-i mer, Eshb- kirm (Peygamber efendimizin a rkadalarn) toplayp, mes'eleyi istire etti, grt. Uygun grlnce, irler vstasyla ur (gmrk vergisi) denilen bir vergi almaya karar verdiler. Harblerden ilk gmrk vergisi, hazret-i mer zamnnda alnd. (mm- Eb Ysuf)

    AK:
    iddetli sevgi. Allah tely ve O'nun sevdiklerini ok sevmek. Buna hakk ak denir.
    Hakk ak, nefsi terbiye eder, ahlk gzelletirir; insann kalbinde bir ate olup, Allah sevgisinden baka her eyi yakar, yok eder. Hak olann sz, ii ve dncesi doru ve saftr. (brhim Hakk Erzurm)

    Ak- lh:
    Allah tely ok sevme hli.
    Ak- ilhnin almeti, Allah telnn emirlerine ok uymaktr. (mm- Rabbn)

    AR (Ar):
    On. Bir cemat ierisinde ve daha ok cematle klnan namazlardan sonra Kur'n- kermden sesli olarak okunan on yet veya bu mikdara yakn bir blm.

    RE GN:
    Hicr senenin ilk ay olan Muharrem aynn onuncu gn.
    Bir kimse re gn oru tutsa, Allah tel ona bir ehd sevb verir. re gn orulu olan iin, yedi gk ehlinin sevbn yazar. re gn, bir m'mine iftr verene, mmet-i Muhammed'in hepsine iftr ettirmi gibi sevb yazlr. re gn bir yetimin ban okyana, Allah tel o yetimin bandaki kllar kadar Cennet'te derece verir. (Hads-i erf-Gunyet-t-Tlibn)
    Muharrem ay, slm dninde kymetli olduu bildirilen drt aydan biridir. Are gecesi bu ayn en kymetli gecesidir. Nh aleyhisselm tfnda gemisinde are tatls piirdii iin mslmanlarn, Muharrem'in onuncu gn are piirmesi ibdet olmaz . Bugn are piirmeyi ibdet sanmak gnhtr. (Muhammed Sddk bin Sad)

    AT:
    hsn, ltuf, ba. Buna atiyye de denir. (Bkz. Atiyye)
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyuruyor ki:
    Biz (dnyy isteyenlerin de, hireti isteyenlerin de) her birine, ksmet ettiimiz rzk veririz. Bu, Rabbinin atsndandr. (sr sresi: 20)

    ATEST:
    Dehr, dinsiz.
    Ktlklerin en kts, Allah telya inanmamak (ateist olmak) tr. (Hads-i erf-Berka)
    Ateistler, Allah telya inanmazlar. "Her ey tabat knunlar ile vr oluyor. Bir yaratc yoktur. Dehr yni zaman ilerledike, her ey deimektedir" derler. (Seyyid erf Crcn)
    Kitablarnda din ile mcdele eden ve "Dinleri yok etmek, materyalizmin, marksizmin alfbesidir" diyen Lenin, iktidr ele geirdikten sonra Rusya'da ateistler birliini kurmutur. (Sedet-i Ebediyye)
    Kendilerini akll, ilim adam ve hi yanlmaz sanan dinsizler ksmdr: 1) Ateistler. 2) Hereyi tabat yapyor diyen tab'iyyeciler. 3) Yunan filozoflar ve bu arada Sokrat ile talebesi Efltun ve onun da talebesi Aristo'nun yolunda olanlar. (mm- Gazl)

    ATEPEREST:
    Atee tapan, mecs. Zerdt tarafndan kurulan btl dne inanan.
    Ateperestler Cehennem'in Hutame denilen beinci tabakasnda yanacaklardr. Birini grnce kendi elini veya onun elini pmek ve eli gse koymak ve eilmek ve yere kapanmak ateperest detidir. (Muhammed Rebhm)
    Horoz, tavuk ve vah hayvanlar, mesel geyii kurban etmek haramdr. Ateperestlere benzemek olur. (bn-i bidn)
    Nevrz gn, ateperestlerin bayramdr. O gn, onlarn yaptklarn yapan, bayram yapan mslmann mn gider de haberi olmaz. (Kerder)

    ATEPERESTLK:
    Mecslik, atee tapma.
    Ateperestliin (mecsliin) kurucusu Zerdt, mlddan alt yz sene nce Hindistan'da dodu. Brehmen din adamlar tarafndan kovuldu. Ateperestlii Belh ehrinde yayd. "yilik tanrs (zed) veya (Ormzd) ile ktlk karanlk tanrs (Ehrimen) o lmak zere iki tanr vardr" dedi. (Zend) adl kitab ve (Avesta) denilen erhi Avrupa'da baslmtr. Ateperestlik ran h sfendiyr tarafndan ran'da yayld. Hazret-i mer ran' fethedince acemler mslman oldu. Ateperestlik Hindistan'da kald. (emseddn Sm)

    ATYYE:
    hsan, ltuf, muhta olanlara yaplan ba. (Bkz. At)
    Kim dilencilik kapsn aarsa, Allah tel dnyda ve hirette ona fakirlik kapsn aar. Kim Allah telnn rzsn kasdederek atiyye kapsn aarsa, Cenb- Hak ona hem dny, hem hiret sedeti ihsn eder. (Hads-i erf-Snen-i Eb Dvd)
    Peygamberler, mmetleri iin Allah telnn atiyyesidir. Fakat Resl-i ekrem efendimiz hediyyedir. Hediyye ile atiyye arasnda fark vardr. Atiyye muhtalara, hediyye ise sevilenlere verilir. (Eb'l-Abbs- Mrs)

    AVM:
    Amme'nin oulu, halk, topluluk.
    1. Mctehid (yet ve hadslerden er' yni dn hkmler karan slm limi) olmayan, mukallid (yni mezhebinin usl ve kidelerini anlayp takld eden).
    Mctehid olmayan lime nkil, yni haber iletici denir. Mctehid olmayan mftler mukalliddir. Avm, hads-i erflerden doru mn karamaz. Bunun iin mctehidlerin anladklarna uymalar, yni onlar takld etmeleri lzmdr. (Feth-ul-kadr)
    Dn mes'elelerde, yle veya byle yaplabilir eklinde ruhsat (izin vermek) avmn sz ile olamaz. Burada ancak mctehidler yetkilidir. (Reddl-Muhtr)
    2. Dn ilimlerden haberi olmayan chiller.
    Avm, fetv kitablarn anlyamaz. Bunlarn, mn ve ibdet bilgilerini arayp, sorup, renmeleri farzdr. Mctehid limlerin de, szleri, vzlar ve yazlar ile nce mn, sonra dnin temeli olan be ibdeti retmeleri farzdr. (Muhammed Es'ad)
    Sultanlar, milletin maln, zlimler ve haydutlardan koruduklar gibi; havss yni mctehid limler de, avmn tikdn (inancn) bid'atilerin (sapklarn) errinden korurlar. (mm- Gazl)
    3. Olgunlamam, irda (renip, aydnlanmaya) muhta. Kulluk zevkini tatmam; nefs-i emmresinin te'sirinden kurtulamam olan. Tasavvufta; takv, ihls derecelerinin en aasnda bulunan kimseler.
    Avmn orucu, yemek imek gibi eylerden saknmaktr. (mm- Gazl)

    AVL:
    slm mrs hukkunda belirli hisse (pay) shiplerinin (Eshb- ferizin) mrstan alacaklar paylarn toplamnn ortak paydadan fazla olma hli.
    Avlde, hisse shibi mrsclarn hisseleri orantl olarak eksilir. (Seyyid erf Crcn)
    Zevce, ana, iki kz karde ve anadan iki kz karde bulunduu zaman, mrs on ikiye taksim edilip, zevceye 3 hisse, anaya iki hisse, iki kz kardee sekiz hisse (her birine drder hisse), ana bir iki kz kardee drt hisse (her birine ikier hisse) v erilir ki, hisseler toplam on yedi oluyor. u hlde problemin asl on yediye (Avl) etti denir ve mrs on yediye taksim edilir. (Mevkft)

    AVRET:
    1. slmiyet'te akll ve bli (ergen ve evlenecek yaa gelmi) olan kimsenin namaz klarken amas veya her zaman bakasna gstermesi ve bakasnn bakmas haram (gnh) olan yerleri.
    Allah tel yet-i kermede melen buyurdu ki:
    Ey Reslm (sallallah aleyhi ve sellem) ! M'min erkeklere syle, harama bakmasnlar ve avret yerlerini haramdan korusunlar. mn olan kadnlara da syle, harama bakmasnlar ve avret yerlerini haram ilemekten korusunlar. (Nr sresi: 30)
    Avret yerinizi amaynz (yni yalnz iken de amaynz). nk yannzdan hi ayrlmayan kimseler (melekler) vardr. Onlardan utannz ve onlara saygl olunuz. (Hads-i erf Ei'at-l-Lemet)
    Hanef mezhebinde erkeklerin avret yeri gbek altndan diz altna kadardr. Diz avrettir. Kadnlarn ellerinden ve yzlerinden baka yerleri, bilekleri, sarkan salar ve ayaklarnn alt avrettir. Ancak, kadnlarn elleri rtecek kadar uzun kollu na mazlk veya geni ba rts ile elleri rtl olarak klmalar daha iyi olur. (bn-i bidn)
    Konumaya balamam olan kk ocuklarn avret yerleri yalnz sev'eteyn'i yni n ile arkasdr. Erkek ocuklarn on yana kadar, kzlarn ise gsterili oluncaya kadar galz (kaba) avretlerine (gs, koltuk, br, uyluk, diz ve srtlarna), bu ndan sonra btn avretlerine bakmak ciz deildir, gnhtr. (bn-i Hmm)
    Hamamda ok oturma. Hamamda gbein ile dizlerinin arasn ama. Erkeklerin ve kadnlarn, hamamda da avret yerlerini amalar haramdr, gnhtr. Aan da, bakan da mel'ndur. (Sleymn bin Cez)
    2. Kadn, hanm.
    Bir erkek, avretini derse, ben onun dvcs olurum. (Hads-i erf-Zevcir)

    YT-I HIRZ:
    Okunduunda veya zerinde tandnda Allah telnn muhfazasna (korumasna) kavumaya vesle (sebeb) olan yet-i kermeler.
    Bir kyl, Reslullah'n (sallallah aleyhi ve sellem) yanna geldi. Kardeinin ar hasta olduunu syledi. "Hastal nedir?" buyurdukta, cin arpmas dedi. "Kardeini buraya getir" buyurdu. Resl-i ekrem bz yetleri okuyup, hastaya fledi. Hemen iyi olup kalkt. Bu yet-i kermeler unlardr:Ftiha, Bekara sresi bandan drt yet, (Ve ilhikm) 'den balayarak ( Ya'kln 'e) kadar, iki def 163 ve 164. yetleri, yet-el krs ( Hlidn 'e) kadar, Bekara sresi sonundaki (Lillahi) 'den balayan yet, l-i mrn sresinin (ehidallah) ile balayan on sekizinci yeti, A'rf sresinin (nne Rabbekm) ile balayan elli drdnc yeti, M'minn sresinin (Fe-telellah) ile balayan yz on altnc yeti, Cin sresinin (Ve enneh tel) ile balayan nc yeti, Sfft sresinin bandan on yet, Har sresinin sonunda (Hvallh) ile balayan yet, hls ve Mu'avvizeteyn sreleridir. Abdest alp, yedi istigfr ve on bir salevt okuyup hastann shhatine niyyet ederek,gne doduktan ve ikindi namazndan sonra gnde iki def yet-i hrz okuyup hasta zerine flemeli, if buluncaya kadar (krk gn kadar) devm etmelidir. (Abdlazz Dehlev)

    AYB:
    Kusur ve utanlacak ey.
    Her kim bir mslman kardeinin ayblarn, kusurlarn, kimsenin grmesini ve iitmesini istemedii eylerini rterse, Allah tel da kymet gnnde onun ayblarn rter. Her kim mslman kardeinin meydana kmasn istemedii bir eyini ortaya karr ve dile verirse, Allah tel da onun ayblarn, kimsenin bilmesini istemedii hallerini meydana karr ve bu sretle kendi evi iinde de olsa onu rezil eder. Mslman kardeinin ayblarn rten, bir ly diriltmi gibidir. (Hads-i erf-Mslim)
    nsanlarn ayblarn grme. nsanlarn ayblarn gren onlarn hedefi olur. (Cfer-i Sdk)
    Kendisinde grdn bir aybdan dolay, mslman kardeini ktleme. Olur ki, ayn hataya sen de dersin ve ondan da kt olursun. (Eb Cfer bin Sinn)
    Bir kimse satn ald bir malda ayb bulsa, tam fiyat ile almakta veya red etmekte muhayyerdir, serbesttir (al veriten vaz geebilir). (bn-i bidn)

    YET:
    Almet, iret, mcize, ibret.
    1- Kur'n- kermdeki sreleri meydana getiren cmle veya cmleciklerden her biri. oulu yttr.
    Allah tel yet-i kermede melen buyurdu ki:
    Biz sana apak yetler (hell ile haram, doru ile yanl aklayan) indirdik. Onlar fsklardan (kfirlerden) bakas inkr etmez." (Bekara sresi: 99)
    Kur'n- kermde 114 sre, 6236 yet vardr. yetlerin saysnn 6236'dan az veya daha ok olduu bildirildi ise de, bu ayrlklar, byk bir yetin, bir ka kk yet saylmasndan veya bir ka ksa yetin bir byk yet yhut srelerin evvelindeki besmelelerin bir veya ayr ayr yet saylmasndan ileri gelmitir. (Eblleys Semerkand)
    yet-i kermeler ksa ve tam tercme edilemez. Mfessirler yet-i kermeleri tercme deil, uzun tefsr ederek aklamaya almlardr. (bn-i Hacer-i Mekk)
    yet-i kerme yazl herhangi bir kdn yet ksmna abdestsiz dokunmamal, o kd belden aa koymamaldr. (Hdim)
    Sbhne rabbike yet-i kermesini, sbhne rabbin eklinde deitirmeden okumak lzmdr. (Seyyid Abdlhakm Arvs)
    2. Allah telnn varln, birliini ve kudretini gsteren almet, ibret, iret.
    Allah tel yet-i kermelerde melen buyurdu ki:
    phesiz gklerin ve yerin yaratlnda, gece ile gndzn birbiri ardnca geliinde insanlara yarar eyleri, denizde aktp tayan o gemilerde, Allah'n semdan indirdii suyla lmnden sonra yeryzn diriltmesinde, deprenen her hayvan orada retip yaymasnda, gkle yer arasnda (Allah telnn emrine) boyun emi olan rzgrlar ve bulutlar evirip evirmesinde akl ile dnen bir kavm (topluluk) iin nice yetler vardr. (Bekara sresi: 164)
    3. Mcize.
    (Hakkati) bilmeyenler (veya bilip de bilmez gzkenler); "Ne olur, Allah bizimle (senin hak peygamber olduuna dir) konusa, yhut (bu hususta) bize bir yet gelse" dediler. Onlardan evvelkiler de, tpk onlarn syledikleri gibi sylemi (ler) di. Kalbleri birbirine ne kadar da benzemi. Bu hakkatleri iyice bilmek isteyenlere yetlerimizi apak gstermiizdir. (Bekara sresi: 118)

    yet-el Krs:
    Kur'n- kermde Bekara sresinin, fazletiyle bilinen 255. yet-i kermesi.
    Kur'n- kermdeki yetlerin en stn Bekara sresinde bulunan yet-el-krs'dir. Bu yet, bir evde okunduu zaman, eytan muhakkak oradan uzaklar. (Hads-i erf-Tirmiz)
    Farz namazlardan sonra yet-el-krs okuyan kimse ile Cennet arasnda lmden baka mni yoktur. (Hads-i erf-Rh-ul-Beyn)
    Evinden karken yet-el-krs'yi oku. Zr, her iinde muvaffak olur ve hayrl iler baarrsn. Peygamber efendimiz "sallallah aleyhi ve sellem" buyurdu ki: "Bir kimse, evinden karken yet-el-krs'yi okursa, Hak tel, yetmi melee emreder, o kimse evine gelinceye kadar, ona du ile istigfr ederler. (Allah teldan gnhnn balanmasn isterler) " Evine gelince de okursan iki yet-el-krs arasndaki ilerin hayrl olur ve fakirliin nlenir. (Sleymn bin Cez)
    Namazlardan sonra hemen yet-el-krs okumak lzm iken, nce selten tnciny ve baka dular okumak bid'attr, sapklktr. Bunlar yet-el-krs'den ve tesbihlerden sonra okumaldr. (Ali Mahfz)
    Ftiha, yet-el-krs, Kfirn, hls ve Muavvizeteyn srelerini okumak hastaya if verir. (Muhammed Osman Dehlev)

    yet-i Muhkeme:
    Muhkem yet. oulu yt- muhkemt'tr.
    1. Kur'n- kerm.
    lim tr: yet-i Muhkeme, Snnet-i Kime (Hads-i erf) ve Frdat- dile (Kitaba ve snnete uygun ilim, yni icm ve kyas). (Hads-i erf-Eb Dvd)
    2. Kur'n- kermde mns ak olan yet-i kermelere verilen ad. (Bkz. Muhkem)
    Allah tel yet-i kermede melen buyurdu ki:
    (Habbim) sana kitb indiren O'dur. O'ndan bir ksm yt- muhkemttr ki, bunlar mml-kitbdr (Kur'n- kermin asldr, temelidir. Hkmlerde bunlara dayanlr) . (l-i mrn sresi: 7)

    YSE:
    det yni hayz grmekten midini kesmi yal kadn.
    Kadn elli be yalarnda yise olur. Hmile (gebe) ve yise kadnlardan ve dokuz yandan kk kzlardan gelen kanlar, hayz (det) kan olmaz. Hastalk sebebiyle gelen bu kan istihza yni zr kandr. (mm- Birgiv)

    AYN:
    Bireyin kendisi.
    1. Bolukta yer kaplayan ve arl olan yni tartlabilen her ey, madde, cisim.
    Dny ayn ve araz (zellikler) dan meydana gelmitir. Mesel kalem, silgi birer ayndr. Bunlarn rengi, kokusu ise, arazdr. (Seyyid erf Crcn, Teftezn)
    2. Al-verite, belli, meydanda, mevcut ve hzr olan veya hzr olmayp da bulunduu yeri, cinsi, miktr belli edilen mal.
    Al-verite sz kesilirken, ayn olan maln kendisini vermek lzmdr. Benzeri hatt daha iyisi olmas iin mteri (alc) zorlanamaz. Fakat mteri rzs ile alrsa mukyada sat, yni belli bir mal, baka belli bir mal, ile deitirmek olur. (bn-i bidn)
    Altn ve gmten baka mallar, sz kesilirken tyin etmekle (belirlemekle) ayn olurlar. Deyn olan (tyin edilmeyen) mal altn ve gm, szlemede ayrlmadan nce kabz olunmakla (eline almak ve cebine koymakla) ayn olurlar. (bn-i bidn)
    3. nsann zekt iin ayrd ve yannda hazr bulunan mal.
    Ayn olan maln zektn ayn olarak vermek lzmdr. Ayn olan maln krkta biri ayrlp verilir. (bn-i bidn)
    Deyn olan (bakasnda bulunan) maln zekt, ayn olarak verilir. Yni, bakasnda bulunan malnn zektn, hazr olan malndan vermek lzmdr. Hzr mal yoksa bakasndaki malndan zekt miktrn isteyip, teslim alp, sonra bu fakire verilir. (bn-i bidn)
    Ayn olan maln zektn deyn olarak vermek ciz deildir. Yni hzr olan maln zekt olarak fakirdeki alacan bu fakire balamak ciz deildir. (bn-i bidn)

    Ayn Harfi:
    Kur'n- kermde mer-l-Frk'un radyallah anh namaz kldrrken, ayakta okumay bitirip, rk'a eildii yeri gsteren iret. Ayn harfi hep yet-i kermelerin sonunda bulunmaktadr.

    Ayn-el-Yakn:
    1. Grerek bilme.
    Ekvator gibi scak memleketlerde yaayan kar grmemi bir kimsenin kitabdan okuyarak veya birisinden dinleyerek karn ne olduunu renmesi, ilm-l-yakn, kar grerek tanmas, ayn-el-yakn, kar eline ve azna alp tadarak tanmas hakk'l-yakn o lur. (Ahmed Mekk Efendi)
    2. Hads-i erfte bildirilen ihsn (Allah tely gryormu gibi ibdet etme) mertebesinde bir n kalbde parlamas. Zamanmzda tarkata girmi bir ok kimse, kendilerine tasavvufu ss vererek vahdet-i vcudu dillerine alm, bundan yksek m ertebe olmaz sanyor. lm-l-yakne saplanp, ayn-l-yaknden mahrum kalmlardr. (mam- Rabbn)
    Ayn-l-yakn mertebesi mmetin seilmilerine mahsstur. (mm- Rabbn)

    AZB:
    lenen gnahlar sebebiyle hirette ekilecek cez.
    Allah tel, yet-i kermede melen buyurdu ki:
    Nmetlerimin kymetlerini bilir, emrettiim gibi kullanrsanz, onlar artrrm. Kymetlerini bilmez, bunlar beenmezseniz, elinizden alr, iddetli azb ederim. (brhim sresi: 7)
    Allah telnn, bir kuluna rahmet etmiyeceine, ona gadab ve azb edeceine almet, dnyya ve hirete faydas olmayan eylerle megl olmas, zamanlarn lzumsuz eylerle ldrmesidir... (Hads-i erf-Mektbt- Rabbn)
    Y Rabb! Bizi gadabnla ldrme, azbnla helk etme ve bundan nce bize fiyet ihsn eyle. (Hads-i erf-Mir't- Kint)
    L ilhe illallah diyenler, dnyy dinden stn tutmadka, Allah telnn gadabndan, azbndan kurtulurlar. Dni brakp, dnyya sarlrlarsa, bu kelime-i tevhdi syleyince, Allah tel onlara, yalan sylyorsunuz! buyurur. (Hads-i erf-Kimy-i Sedet)
    Nashatlarn ba udur ki: slmiyet'in shibi olan Peygamber efendimize uymak lzmdr. Reslullah'a uymayanlar, hirette azbdan kurtulamaz. (mm- Rabbn)
    Allah telnn, bir kuluna rahmet etmiyeceine, ona gazb ve azab edeceine almet, dnyya ve hirete fidesi dokunmayan eylerle megul olmas, zamanlarn lzumsuz eylerle ldrmesidir. Bir kimse, mrnden bir saati Allah telnn beenmedii b ir eyde geirirse, ne kadar ok piman olsa yeridir. (mm- Gazl)

    ZD:
    Kurtulmu, serbest.
    nsanolu, gnl verdii eyin kulu olur. rifler, Allah teldan bakasna kalblerini balamadklarndan, O'ndan bakasnn kulu olmaktan zd olmulardr. Cenb- Hakk'a tam anlamyla kul olan, O'ndan bakasna kul olmaktan zd olur. (bn-i Arab)

    zd Etmek:
    Serbest brakmak, hrriyetine kavuturmak, klelikten kurtarmak.
    Kim klesine bir tokat atsa yhut onu dse, onun keffreti, kleyi zd etmesidir. (Hads-i erf-Buhr)
    Bir kimse Ramazn- erf aynda bir oruluya iftar verirse gnahlar affolur. Hak tel onu Cehennem azbndan zd eder. (Hads-i erf-Et-Tergb vet-Terhb, Sahh-i Buhr)
    Kle zd etmek ok sevbdr. slmiyet, ldrmee gelen dmandan baka kimseyi kle yapmaz. Bu kleleri zd edenleri de ok beenir. slmiyet, kle yapmak dni deil, kle zd etmek dnidir. (bn-i bidn)

    zd Olmak:
    Serbest olma, kurtulma.
    refe gecesi ibdet edenler zd olur. (Hads-i erf-Et-Tergb vet-Terhb)
    Ramazan ay yle bir aydr ki ilk gnleri rahmet, ortas af ve mafiret ve sonu Cehennem'den zd olmaktr. (Hads-i erf-Sahh-i Buhr)

    AZAMET:
    1. Byklk, Cenb- Hakk'n bykl.
    Kibriy, stnlk ve azamet bana mahsustur. Bu ikisinde bana ortak olan Cehennem'e atarm, hi acmam. (Hads-i Kuds-Eb Dvd)
    (Kymet gn) Allah tel buyurur ki: "zzetim, kibriym, azametim ve cellim hakk iin yemin ederim ki ben "L ilhe illallah" diyenleri (Cehennem'den) muhakkak karacam. (Hads-i erf-Mslim)
    Allah telnn mahlkt zerinde ne kadar ok dnrsen O'nun azamet ve kudretini o nisbette iyi anlarsn. (mm- Gazl)
    2. Kibirlenmek, insanlar kk grmek.
    Yalan syleyen, hlekrlk yapan, insanlar aldatan, zulmeden, hakszlk yapan, din kardelerine yardm etmeyen, azamet satan, yalnz kendi karlarn dnen bir kimse, ne kadar ibdet ederse etsin hakki mslman saylmaz. (Hadim)

    ZER:
    brhim aleyhisselmn amcas ve vey babas.
    brhim aleyhisselmn babasnn ismi Trh idi. Trh m'min idi. zer putperest idi. Nemrd taraftar idi. Trh lnce, zer, brhim aleyhisselmn annesini ald. Bylece vey babas oldu. (Senullah Dehlev)
    Trh ile zer iki karde idi. Arablar amcaya da baba derlerdi. (Abdlhakm Arvs)

    AZM (El-Azm):
    Allah telnn Esm-i hsnsndan (gzel isimlerinden). Byklne, beer (insan) aklnn ve hibir mahlkun (yaratlmn) dncesinin eriemedii, hakkatini kimsenin bilemedii zt. Allah telnn bykl bildiimiz grdmz eylerdeki by klk ve kklk gibi deildir. Bu bizim bilgimizin dndadr. (Bkz. Sbhne Rabbiyel Azm)
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyurdu ki:
    O (Allah) Aliyy'dir. (Mahluklarn, yaratlmlarn akl, ilim ve anlaylarnn eriemedii yceliktedir.) Azm'dir. (Bekara sresi: 255)
    El-Azm ismi erfini syliyen, elem ve kederden kurtulur. (Ysuf Nebhn)

    AZMET:
    Kuvvetli irde, istek, arzu. Haramlardan, dinde yasak edilen eylerden saknmakla berber, mmkn olduu kadar ruhsatlardan yni dinde izin verilen kolaylklardan uzak durup; evly, en iyi olduu bildirilenleri, nefse zor gelenleri yapmak; takv yol u.
    slmiyet'te ibdetler iin iki yol vardr: Biri ruhsat yni, slmiyet'in ibdetlerde tand, izin verdii kolaylklar, dieri azmettir. Azmet ile amel etmek, ruhsat ile amel etmekten daha kymetlidir. Hads-i erfte; "Amellerin en fazletlisi nefse en zor gelenidir" buyrulmaktadr. (Harputlu shk Efendi)
    limler, slihler azmet ve takv ile hareket ettiklerinden; bir haram ilememek iin helllar, mubahlar bile terk ederlerdi. Eb Bekr-i Sddk radyallah anh buyurdu ki: "Biz bir harama dmek korkusundan, yetmi helli terk ederdik." (Seyyid Abdlhakm Arvs)
    Halkn incitmesine sabr etmelidir. Onlara gzel davranmaldr, bu azmet yoludur. Onlardan kesilmek, uzak durmak ise, ruhsat yoludur. (mm- Rabbn)
    Kuvvetli, hli elverili olann, azmet olan yapmas efdaldir, daha iyidir. G olan ii yapmak nefse daha ar gelir. Nefsi daha ok ezer, zayflatr. bdetler de nefsi zayflatmak, krmak iin emrolunmutur. Zayf, hasta, skk hlde olan kimse nin azmet olan yapamad iin ibdetlerini, ilerini terk etmemesi, ruhsat yolu ile yapmas lzmdr. (Abdlgan Nabls)
    Azmeti yapmaktan ciz olan zrl kimsenin, ruhsat olan, dinde izin verileni yapmas ciz olur. Byle kimsenin ruhsat olan yapmas azmetleri yapm gibi ok sevb olur. (Abdlvehhb a'rn)

    AZZ (El-Azz):
    1. Allah telnn Esm-i hsnsndan (gzel isimlerinden). Her zaman izzet ve eref shibi. Glib, benzeri olmayan, byk ve kk her eyin O'na iddetle ihtiyc olan.
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyurdu ki:
    Bilin ki, Allah tel Azz'dir. Hakm'dir (hikmet shibidir) . (Bekara sresi: 209)
    Bir kimse krk gn ve her gn de krk kerre el-Azz ismi erfini sylerse Allah tel ona yardm eder ve onu stn klar. Mahlkattan hi birine muhta olmaz. (Ysuf Nebhn)
    2- Kymetli, erefli, stn.
    Allah tel Kur'n- kermde buyuruyor ki:
    Ey Muhammed! De ki: Ey mlkn shibi olan Allah'm! Mlk dilediine verirsin, dilediinden alrsn. Dilediini azz klar, dilediini alaltrsn. Hayr (iyilik) yalnz senin elindedir. Dorusu Sen her eye kdirsin. (l-i mrn sresi: 26)
    Biz zell bir kavim idik. Allah tel bizi slm ile azz eyledi. zzeti, Allah telnn bizi azz ettii eyden (slmiyet'ten) bakasnda ararsak, Allah tel bizi eskisinden zell eder (alaltr). (Hazret-i mer)
    Allah telnn emir ve yasaklarn yerine getirirseniz azz, getirmezseniz rezl olursunuz. Allah telnn azz ettii kimseyi kimse kltemez. (Ali Rz)
    Allah tel bir kimseyi azz etmek isterse, ona gnah iletmez, kk gnahlarn saymaz, affeder. Onu Cennet'ine kor. Ceml-i ilhsini grmesini nasib eder. (Abdlhakm Arvs)
    ey vardr ki mslmanlar ok azz eder: 1) Kendisine zulm edeni affetmek, 2) Kendisine bir ey vermeyene vermek, iyilikte bulunmak, 3) Kendisini aramayanlar arayp, hallerini sormak. (Ca'fer-i Sdk)
    Dnyda azz, hirette kurtulmak istiyen, diline shib olsun. (Ca'fer-i Sdk)

    AZZAN:
    Azizler. Kelimenin sonundaki n taks Araba'da ikilik, Farsa'da okluk ifde eder.
    1. "ki azz (vel)" mnsna slm limlerinin ve evliynn byklerinden Ali Rmiten hazretlerine verilen lakab.
    Bir defsnda Ali Rmiten hazretlerinin evinde iki- gn yiyecek bir ey bulunmad. Evdekiler ve misfirler alk sebebiyle ok zldler. O srada Ali Rmiten hazretlerinin talebelerinden yiyecek satan bir gen ikrm olarak bir eyler getirdi. Bu nzik anda gelen yiyeceklerden Ali Rmiten hazretleri ok memnun oldu, yiyecekleri ev halkna ve misfirlerine ikrm ettikten sonra o talebesini ard ve; "Getirdiin bu yiyecekler skntl bir nmzda imddmza yetiti. Sen de bizden ne murdn varsa iste. nk hcet kaps u anda aktr." buyurdu. Talebe de; "Efendim ilimde ve evliylkta size benzemek istiyorum." dedi. Ali Rmiten hazretleri; "Ar bir i arzu ettin. Bunun ykn kaldramazsn." buyurdu. Gen ise; "Tek murdm evliylkta aynen size benzemektir." dedi. Bunun zerine Ali Rmiten hazretleri ona tevecch etti, kalbini mnev baklariyle temizledi Gen, Allah telnn izniyle Ali Rmiten hazretlerinin derecesine kavutu. Bu hle krk gn dayand, sonra veft e tti. Ona bir anda kendi mnev makamlarn verip kendisi gibi yapt iin, iki azz mnsnda kendisine Azzn ismi verildi. (Molla Cmi, Muhammed Hn)
    2. Bykler, evliy. Birisiyle oturup kalbin toparlanmazsa Kalbindeki dny dncesini senden almazsa Onun ile sohbetten etmez isen teberr (uzak durma) Sana yardma gelmez azzndan hibiri.

    AZM ETMEK:
    Kalbde devaml kalan ve yapmaya kesin kararl olunan dnce, kasd, niyet, karar verme.
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyuruyor ki:
    lerinde Eshbn ile meveret et. Onlara dan. Bundan sonra bir ie azmettiin zaman, Allah telya tevekkl et, O'na gven. (l-i mrn sresi: 159)
    Tvbe; haram iledikten sonra, pimn olup, Allah teldan korkmak, bir daha yapmamaya azm etmektir. (Hads-i erf-Berka)
    nsan haram ilemeyi kalbinden geirir, azm ederse, sonra da Allah'tan korkarak yapmazsa, gnh yazlmaz. Haram ileyince bir gnah yazlr. (Hads-i erf-Berka)
    Tvbenin kabul edilmesi iin drt art lzmdr: 1) Gnah iin istifrda bulunmak, 2) ledii gnh terk etmek ve pimn olmak, 3) Bu gnh tekrar ilememeye azm etmek, 4) Gnh ilemeye sevk eden eylerden uzaklamak. (Ahmed Nmk- Cm)

    AZRL:
    Drt byk melekten biri. Rhlar almakla vazfeli melek, melek'l-mevt, lm melei de denir.
    brhim (aleyhisselm) Azril'e (aleyhisselm); "Gnhkrlarn cann aldn ekilde seni grmek isterim" deyince, melek; "Dayanamazsn" dedi. Olsun istiyorum, dedi. Kendini o srette gsterdi. Siyah yzl, tyleri diken diken, siyah elbiseler giymi, burnundan ve azndan ateler kyordu. brhim (aleyhisselm) kendinden geip, dt. Kendine gelince melei kendi eklinde grd ve; "Ey can alc melek, bir gnahkr senin bu eklini grdkten sonra bir ey grmese ona yeter" dedi. (Hads-i erf-Kimy- Sedet)
    yi amel ileyen, Allah telya itat eden kullar Azril aleyhisselm en gzel bir ekilde grrler. Onun gzel yzne bakmaktan baka rhatlk bilmezler. (mm- Gazl).
    Canllar ldren, lleri dirilten, salamlar hasta yapan, hastalar iyi eden yalnz Allah teldr. Azril aleyhisselm lm hussunda bir sebebdir, vstadr. (Muhammed Ma'sm Frk)
    Azril aleyhisselmn gelip, cann zorla alaca, ecel arslannn penesini sana takaca, can verme aclarnn bana gelecei, eytann mnn almaya alaca, dostlarnn "vah vah ld, sizler sa olun", diye evldna ta'ziye edecekleri vakti dn! (Muhammed Rebhm) Azril bana geldii zaman Krlr ayakla kol, yava yava Mevlm nasb etsin din ile mn Akar gzlerimden ya, yava yava. Bir gn terz kurulur, dny ileri sorulur Helal lokma yimeyipte, cevap vermek ne mkildir Hasta olup yklnca, gzler gke dikilince Azril aleyhisselm gelince nect (kurtulu) bulmak nemmkndr?
    (M. Sddk bin Sad)

    AZZE VECELLE:
    Allah telnn ismi syleyince, iitince ve yaznca "O, Azz ve Celldir (ycedir)" mnsna sylenilen ve yazlan sayg ifdesi.
    Allah telnn ism-i erfini syleyince, iitince, yaznca (Sbhnellah), (Tebrekallah), (Celle-cellh), (Azze-ismh), (Celle-kudretuh) veya (tel) gibi ta'zm (hrmet ve sayg) ifdelerinden birini sylemek, yazmak; birincisinde vcib, lzm, t ekrrnda ise mstehabdr, iyidir. (Allah buyurdu ki...) veya (Allah tel buyurdu ki...) dememeli, (Allah tel buyurdu ki...) demelidir. Bunun gibi, yalnz (Kur'n) dememeli, dim (Kur'n- kerm) demelidir. (Kerder, Birgiv ve Seyyid Abdlhakm Arvs)
    Konu EpiLog tarafndan (06-26-2010 Saat 03:33 PM ) deitirilmitir.

  2. #2
    Bayan VIP ye sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen - ait Kullanc Resmi (Avatar)
    yelik Tarihi
    Dec 2009
    Bulunduu Yer
    SensizliginlkesindeN
    Mesajlar
    6,590
    Rep Puan
    52

    Standart

    BB:
    1. Kap.
    Mescd-i Neb'nin imdi be bb vardr. kisi bat duvarnda olup, kbleye yakn olana Bb-s-selm, kuzey kesine yakn olana Bb-r-rahme ad verilir.
    2. Bir kitbn blmlerinden her biri.
    Riyd-un-nsihn kitb ikinci ksm ikinci bb birinci faslnda diyor ki: Tvbe kalb ile, dil ile ve gnh iliyen z ile olmaldr. Kalb pimn olmal, dil du etmeli ve yalvarmal, z da gnhtan ekilmelidir.
    3. Bozuk bir yol olan Bbliin kurucusu Ali Muhammed'in kendisine verdii ad. (Bkz. Bblik)
    El-Bb Ali Muhammed kendisinin beklenen imma alan bir bb (kap) olduunu syledi, daha sonra da peygamberlik iddisnda bulundu. El-Bb Ali Muhammed'in kendisine bb demesi sebebiyle kurduu bozuk yola Bblik ad verildi. (Muhammed Eb Zhre)

    Bb- Cibrl:
    Peygamber efendimizin sallallah aleyhi ve sellem Medne-i mnevverede yaptrd mescidinin dou tarafndaki kbleye yakn olan kaps. Bu kapya, hazret-i Osman'n evinin karsnda bulunmas sebebiyle Bb- Osmn; Reslullah efendimiz hazret-i Osm an'n evini ziyret etmek zere bu kapdan girip kmay det edindikleri iin Bb-n-Neb de denilmitir.
    Peygamber efendimiz sallallah aleyhi ve sellem Kureyz yahdleri zerine sefer dzenlendii zaman, Cebril aleyhisselm Peygamber efendimize yardm iin geldiinde Bb- Cibrl nnde beklemiti. (Eyyb Sabri Paa)

    Bb-r-Rahme:
    Rahmet kaps. Medne-i mnevverede Peygamber efendimizin yaptrd mescidin bat duvarndaki iki kapdan biri. Bb-l-tike ve Bb-s-Sk diye de bilinir.
    Peygamber efendimiz sallallah aleyhi ve sellem bir Cum gn hutbede iken bat tarafndaki kapdan gelen bir kimse; "Y Reslallah! Susuzluktan hayvanlarmz, ile ve ocuklarmz perin oldu. Bizim iin cenb- Hakk'a du edin de yamur ihsn buyu rsun" deyince, Peygamber efendimiz mbrek ellerini kaldrp du buyurdular. Bu srada Sel dann zerinde rahmet almetleri (bulutlar) belirip yamur yad. Bu sebeple bu kapya Bb-r-Rahme denildi. (Eb Abdullah Tilemsn)

    Bb-s-Selm:
    1. Mekke-i mkerremede bulunan Mescid-i Haram'n dou tarafna alan kap. Bb- eybe de denir.
    Peygamber efendimiz sallallah aleyhi ve sellem otuz be yanda iken, yaan yamur ve seller sebebiyle Kbe-i muazzama tahrb olmutu. Yeniden in edilmesi srasnda Hacer-l-Esved tann yerine konulmas hussunda kableler arasnda anlamazlk kt. Nihayet Bb- eybe kaps tarafndan ilk gelecek kimsenin hakemliini kabl etmek zere anlatlar. O kapdan ilk olarak Muhammed aleyhisselmn geldiini grdler. Peygamber efendimizin hkmne rz olup Hacer-l-Esved'i yerine koydular. Anla mazla son veren Muhammed aleyhisselm bu kapdan Kbe-i muazzamann yanna geldii iin Bb-s-Selm ad verildi. (bn-i Him ve Abdlhak Dehlev)
    2. Peygamber efendimizin sallallah aleyhi ve sellem Medne-i mnevverede yaptrd Mescid-i Neb'nin bat duvarnda kbleye yakn olan kaps. Bb- Mervn diye de bilinen bu kap, Mescid-i Neb'nin be kapsndan en by ve en znetlisidir (ssl sdr).
    Peygamber efendimiz sallallah aleyhi ve sellem veftndan nce Eshb- kirmn evlerinden mescide alan kaplarn kapatlmasn emir buyurduunda, sdece Eb Bekr-i Sddk'in (r.anh) kapsnn ak kalmasn istemiti. Bb-s-Sddk adyla bilinen bu kap, Bb-s-Selmn sol tarafndan nc kk kapdr. (Eyyb Sabri Paa ve Ahmed Cevdet Paa)

    Bb-t-Tevessl:
    Peygamber efendimizin sallallah aleyhi ve sellem Medne-i mnevverede yaptrd mescidin kuzeye alan kaps. Bu kap Osmanl sultanlarndan Abdlmecd Han tarafndan yeniden yaptrldndan Bb- Mecd diye de bilinir.
    Hicretin ikinci senesi Receb aynda, kblenin Kuds'ten Kbe'ye dnmesi emr olununca, mescidin Mekke'ye kar olan kaps kapatlp, karsna, am tarafna yeni bir kap ald. imdi bu kapya Bb-t-Tevessl denmektedir. (Eyyb Sabri Paa)
    lk Mescid-i Neb'nin kaps vard. Mihrb Bb-t-Tevessl yerinde idi. imdiki mihrbn yerinde bulunan kapsndan cemat girer kard. (Eyyb Sabri Paa)

    BBLK:
    On dokuzuncu yzyln ikinci yarsnda ran'da el-Bb Ali Muhammed isminde bir acem tarafndan ortaya karlan bozuk yol. Kendisinin Mehd olduunu iddi eden, beklenen imma alan bir bb (kap) olduunu syleyen Ali Muhammed'e el-Bab, onun yoluna da Bblik denildi. Daha sonra Behlik adyla devm etti. (Bkz. Behlik)

    B:
    s. Haksz olarak devlet bakanna isyn eden. oulu but'tr.
    Bler bakaldrnca, devlet bakan onlarn isyn etme sebeblerini aratrr. Niin isyn ettiklerini sorar ve kendisine itate dvet eder. yet bler, yaplan dveti kabl etmeyip, harbe balarsa, devlet bakan, onlarn topluluklarn datnc aya kadar harb eder. (bn-i bidn)
    Haksz olarak devlet bakanna ba kaldran bler drken ldrlnce, namazlar klnmaz. Bunlar ykamak da ciz deildir. (bn-i Nceym)

    BAHL:
    Cimri. (Bkz. Cimrilik)
    Bahl, Allah teldan, Cennet'ten ve insanlardan uzaktr. (Hads-i erf-Tirmiz)
    Cmert olan chil, Allah telya, bahl olan bidden (ok ibdet edenden) daha sevimlidir. (Hads-i erf-Tirmiz)
    Allah tel kymet gn, kimse ile konumayacak, hepsine ok ac azb yapacaktr. Zin eden ihtiyr, baa kakan bahl ve kibirli olan fakir. (Hads-i erf-Tirmiz)

    BAHT:
    Tlih, nasb, ksmet.
    Baht ak olan ve ii rast gelen her kii mutlu saylmaz. Bahtl, ancak cenb- Hakk'n, emirlerine uymakta ve yasaklarndan kanmakta muvaffak (baarl) ettii kalben huzrlu kimsedir. (Ahmed Rfat)

    BAHTYR:
    Tlihli, mes'd, mutlu.
    Bahtiyr kii, her zaman bulunduu hlden memnun, dim nasbine rz ve kredici olup, kimseye ihtiycn arzetmez. (Ahmed Rfat)
    Ey mes'd ve bahtiyr kardeim! Amel ve ibdet, niyet ile drst ve doru olur. Kfirlere kar muhrebeye giderken, nce niyeti dzeltmelidir. Ancak, bundan sonra sevb kazanlr. Muhrebeye gitmekten maksad; Allah telnn ismini, dnini yaymak ve ykseltmek ve din dmanlarn zayflatmak ve bozguna uratmak olmaldr. (mm- Rabbn)

    BN:
    1. Ayrc. Talk- bin.
    2. Tasavvuf'ta bir terim. nsanlardan uzak olan. (Bkz. Kin ve Bin)

    Bin Talak:
    Boamada kullanlan szleri syler sylemez, evlilii sona erdiren boama. (Bkz. Talk)

    BS (El-Bis):
    Allah telnn Esm-i hsnsndan (gzel isimlerinden). ldkten sonra, kabirlerinde rm ve dalm olan cesedleri diriltip mahere, (arast meydanna) sevkeden, gnderen.
    Kim uyumazdan nce elini gsne koyar ve yz kerre el-Bis ismi erfini sylerse, Allah tel onun kalbini nurlandrr, ilim ve hikmet ile doldurur. (Ysuf Nebhn)

    BK (El-Bk):
    Allah telnn Esm-i hsnsndan (gzel isimlerinden). Devaml, ebed, sonsuz. Varlnn sonu olmayan.
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyurdu ki:
    (Ancak) cell ve ikrm shibi olan Rabbinin zt bkdir. (Rahmn sresi: 27)
    Allah tel kadmdir, ezeldir. Varlndan evvel yokluk olamaz. Kadm ve ezel olan, ncesi, balangc olmayan bk ve ebed olur. Hdis ve mahlk (sonradan yaratlm) olan, fn (yok olucu) ve muvakkat (geici) olur. (mm- Rabbn).
    El-Bk ismi erfini bin kerre syleyen kimse, zarar ve kederden korunmu olur. (Ysuf Nebhn)

    BL:
    Bla eren, ergenlik ana gelen. Cnp olup, gusl (boy) abdesti almaa balayan, evlenecek yaa gelen erkek. (Bkz. kl-Bli)

    BLA:
    Bla eren, ergenlik ana gelen. Hayz (regl) grmeye balayan, evlenecek yaa gelen kz. (Bkz. kl Bli)

    BR (El-Bri):
    Allah telnn Esm-i hsnsndan (gzel isimlerinden). Yaradan, yoktan var eden. Yarattklarn farkl ekiller ve zelliklerle birbirinden ayran.
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyurdu ki:
    Allah tel Br'dir. (Har sresi: 24)
    Yedi gn arka arkaya yz def el-Br ism-i erfine devam eden bellardan selmet bulur, kurtulur. (Ysuf Nebhn)

    BARNABAS NCL:
    Hazret-i s'nn havrlerinden biri olan Barnabas'n, s aleyhisselmdan grp iittiklerini doru ekilde yazp derledii ncil.
    s aleyhisselm, Allah tel tarafndan ge kaldrlnca, hakk ncil kaybolup ncil adyla bir takm kitaplar yazld. Bunun zerine Barnabas, hazret-i s'dan grp iittiklerini bir araya getirdi. Barnabas ncli denen bu kitap hazret-i s'da n sonra ilk yz senede elden ele dolap okundu. Mld 325 senesinde znik rhn meclisi, brnice yazl ncillerin kaldrlmasna karar verince, Barnabas ncli ve nshalar yakld. Pkistan Kur'n- kerm Cemiyeti byk bir gayretle imh edilmeyen bir ngilizce nshasn bulup, tekrar basmaya muvaffak olmutur. (Mslimmerks Mecmas-Pkistan)
    Barnabas ncli'nden bir blm yledir:
    "Ben bu dnyya, cenb- Hakk'n dnyya selmet getirecek olan Reslnn (Muhammed aleyhisselmn) yolunu hazrlamak iin geldim. Fakat sizler dikkat ediniz. O gelinceye kadar bir ok yalanc peygamberler kabilir. Benim ncl'im bozulabilir." ( 72. Bb)

    BA'S:
    Dirilme, diriltme, diriltilme. Kymet koptuktan sonra Allah tel tarafndan llerin diriltilmesi.
    Kur'n- kermde melen buyruldu ki:
    Allah tel kabirlerde olanlar elbette ba's eder. (Hac sresi: 7)
    ller, kefenleri ile ba's olunur. (Hads-i erf-Beyhek)
    Ba'se inanmak lzmdr. Kemikler, etler ryp toprak ve gaz olduktan sonra, hepsi bir araya gelecek, rhlar bedenlerine girip, herkes mezrlarndan kalkacaktr. (Kemahl Feyzullah Efendi)
    Ba'se inanmyan birini grrsen, ona de ki: "Ben inanyorum. Senin dediin doru karsa, benim hi zarrm olmaz. Benim dediim doru olunca, sen sonsuz olarak atete yanacaksn!" (Hazret-i Ali)
    srfil aleyhisselm, sr'a (bizce nasl olduu bilinmeyen boruya) iki def frecektir. Birincisinde; Allah teldan baka her diri (canl) lecektir. kincisinde; hepsi tekrar ba's olunacaktr. (Mevln Hlid-i Badd)

    BASAR:
    letsiz ve artsz olarak, gizli ve ikr (ak) her eyi grmesi mnsna, Allah telnn sbt sfatlarndan biri.
    Allah telnn Basar sfat ezel ve ebeddir. Zt ile kimdir. O'nun basar sfat, gze, herhangi bir lete ve a bal deildir. Karanlk bir gecede kara karncann siyah bir ta zerinde yrdn grr. (mm- Birgiv)

    BASR (El-Basr):
    Allah telnn Esm-i hsnsndan (gzel isimlerinden). Gizli ve ak her eyi hakkyle grc. (Bkz. Basar)
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyurdu ki:
    phesiz O, sem'dir (her eyi hakkyle iitendir) , Basr'dir. (sr sresi: 1)
    Bir kimse Cum namazndan sonra yz kerre el-Basr ism-i erfini sylerse, Allah tel onun kalb gzn aar. (Ysuf Nebhn)

    BASRET:
    lerin i yzn grebilme; kalb gz.
    Gz m (grmeyen) kimse kr deildir. Asl m basreti kr olan kiidir. (Hads-i erf-Deylem)
    Allah tel m'minlere basretler ve nrlar ltf eylemitir. Onlar bu syede ilerin i yzn anlarlar. Reslullah efendimizin sallallah aleyhi ve sellem "M'min Allah'n nru ile nazar eder" hads-i erfi bu mnda anlalmaldr. (mm- Kueyr)

    BST (El-Bsit):
    Allah telnn Esm-i hsnsndan (gzel isimlerinden). Kullarndan bzsna rzk az, bzsna ok veren, sadakalar kabl edip sevb veren. Bzsnn rhunu kabzeden (alan) bzsnn mrn uzatan, bzsnn kalbini daraltp hayrlara (iyiliklere) rabetsiz, bzsnnkini ise geni yapp, hayrlara arzulu klan.
    Bir kimse ellerini ap, el-Bsit ismi erfini sylese geimi geniler. Bol rzka kavuur. (Ysuf Nebhn)

    BAST:
    Tasavvufta gnl ferahl, rhen rahatlama. Sknt ve gnl darlnn zdd.
    Kabz ve bastn ikisi de kalbe gelen hllerdendir. Sanki yolumuzun erknndan, artlarndandrlar. (mm- Rabbn)
    Kabz (Gnl darl) ve bast insan uuran iki kanat gibidir. Kabz, sknt hsl olunca, zlmeyiniz. Bast hli gelince de sevinmeyiniz. (mm- Rabbn)
    Gzel sesle, tecvde uyarak okunan Kur'n- kermi dinlemek, kalbdeki kabz (sknty) bast hline evirir. (Muhammed bin Mahmd)

    BT SATII:
    artsz, kesin sat, al-verite art komama.
    Bt satnda ikrah (zorlama), muhayyerlik gibi artlar bulunmaz ve satn alnan mal geri verilmez. (bn-i bidn)

    BTIL:
    1. Fn, geici, devaml olmayan, yok olan.
    En gzel sz, (ir) Lebd'in "Allah teldan baka her ey btldr" szdr. (Hads-i erf-Tefsr-i Mazhar)
    2. Abes, bo, bouna, sebebsiz yere, yok yere.
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyurdu ki:
    G, yeri ve bunlarn arasnda bulunan eyleri biz btl olarak yaratmadk. (Bilkis, kudretimize ve birliimize dell olsunlar diye yarattk.) (Sd sresi: 27)
    3. Hrszlk, gasb, kumar gibi dnin hell etmedii, izin vermedii kazan yolu.
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyurdu ki:
    Aranzda birbirinizin mallarn btl (yollar) ile yemeyin. (Bekara sresi: 188)
    Bir kimsenin maln iki, kumar ve zin gibi dnin yasaklad eylere harcamas da btl (yol) ile yemektir. (Ysuf Sinnddn)
    4. irk, putlara tapmak.
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyurdu ki:
    Hak (slmiyet) gelince btl gider. Btl her zaman gidicidir. (sr sresi: 81)

    Btl Sat:
    Sahh olmayan, yni dnen bulunmas lzm gelen artlarn hepsi veya bir ksm bulunmayan sat, al-veri. Satlacak maln mtekavvim olmas (kullanlmasna dnen izin verilmesi, kymetli ve kullanlabilir olmas) bu artlardandr. Buna gre; domuz , iki ve denizdeki balk mtekavvim deildir.
    Btl satlar ciz deildir, haramdr, gnhtr. Btl satla mteri mal teslim alsa bile mlk olmaz. (bn-i bidn)
    Mlk olmayan eyi satmak btldr. Mesel havadaki kuu, denizdeki bal yakalamadan satmak btldr. (Mecelle)

    BTIN:
    1. Allah telnn Esm-i hsnsndan (gzel isimlerinden). His (duyu) organlar ile hissedilemiyen, hayl gc ile hayl edilemiyen, akl ile anlalamayan.
    Kur'n- kermde melen buyruldu ki:
    Allah tel Btndr. (Hadd sresi: 3)
    2. Kalb ve rh, i lem, gnl.
    Btn zlar (organlar) slmiyet'in emirlerini yapmakla ssledikten sonra, btna tevecch etmeli (ynelmeli), bylece yaplan ameli, ibdeti gafletten, Allah tely unutarak yapmaktan uzak tutmaldr. (mm- Rabbn)
    Bu dnyda, amel, ibdet lzmdr. Bu amellerin, btna ok yardm vardr. Btnn ilerlemesi, zhirin (grnn, bedenin) slmiyet'e uymasna baldr. O hlde bu dnyda her zaman, zhir de btn da slmiyet'e muhtatr. Bedenin ii slmiyet'e uymak, btnn ii de, slmiyet'in (ona uymann) meyvelerini toplamaktr. (mm- Rabbn)
    yle yaaynz ki, etrfnzda bulunanlarn btnlar toparlansn. (mm- Rabbn)

    BTINYYE:
    Mecslikteki ve eitli btl dinlerdeki inanlar slm dnindenmi gibi gstermeye alan ranl Meymn bin Deysn el-Kaddah tarafndan kurulan bozuk yol.
    Btniyye; "Kur'n- kermin zhir, ak ve anlalr mns olduu gibi, btn, gizli mns da vardr. Btn mns lazmdr. Zhir, grnen mns lazm deildir." derler. Bu frka, Seb'iyye, Hurremiyye, Muhammire, Ta'limiyye, Karamita, Bbeki yye, Hahiyye, smiliyye isimleriyle de anlr. (ehristn, Eb Zhre)
    Btniyye frkasnda olanlar; Kur'n- kermin zhir mnsn brakp btn dedikleri kendi uydurduklar eylere inandlar. Hlbuki Peygamberimiz sallallah aleyhi ve sellem, Kur'n- kermin zhir, ak mnsn bildirdi. Zhir mny brakp gizli mn uydurmak kfr olur. (ehristn)
    Kur'n- kermin yetlerine, kelimelerin ak, mehr mnlar verilir. Bu mnlar deitirerek btnlere uyanlar, kfir olur. (mm- Birgiv, Nesef)

    BY':
    Satan, satc, dnimizce sat yapabilme ehliyetine shib kimse.
    Byi'in sat yapabilmesi iin akll olmas arttr. Byi', maln aybn mteriden (alcdan) gizlememeli, hepsini olduu gibi gstermelidir. Reslullah sallallah aleyhi ve sellem, buday satan birisinin budayna mbrek parmaklarn sokup iinin ya olduunu grnce; "Bu nedir?" buyurdu. Buday satan kimse; "Yamur slatmtr" deyince; "Niin saklayp gstermiyorsun? Hle eden bizden deildir" buyurdu. (mm- Gazl)

    BAYRAM:
    1. slm dninin bildirdii ve mslmanlarn neelenip sevindikleri Ftr (Ramazan) ve Kurban bayram.
    Reslullah efendimiz, Mednelilerin chiliyye detlerinden kalma bayramlar kutladklarn grnce; "Allah tel size onlardan daha hayrl iki bayram (Ramazan ve Kurban bayram) ihsn buyurdu" diyerek, sevin ve ne'e gnlerini gstermitir. (Hads-i erf-Eb Dvd)
    Rahmet kaplar drt gece alr: O gecelerde yaplan du, tvbe red olmaz. Ftr (Ramazan) ve Kurban bayramnn birinci geceleri, ban (aynn) on beinci (Berat) gecesi ve Arefe gecesi. (Hads-i erf-Et-Tergb vet-Terhb)
    Arab aylardan evvl aynn birinci gn Ramazan (Ftr) bayram, Zilhicce aynn onuncu gn Kurban bayramdr. Ramazan bayram , Kurban bayram ise drt gndr. Bu gnlere; gnhlar affedildii ve mslmanlarn sevinli, ne'eli gnleri tekrar ge ri geldii iin (yd) yni bayram denildi. (Seyyid Abdlhakm bin Mustaf)
    2. Cum gn.
    Gnlerin en kymetlisi Cumdr. Cum gn, bayram gnlerinden ve are gnnden daha kymetlidir. Cum, dnyda ve Cenet'te m'minlerin bayramdr. (Hads-i erf-Riyd-un-Nshn)
    Cum, m'minlerin ve gk ehlinin bayramdr, Cennet'te bayram gndr. (Hads-i erf-Huccet-l-slm)
    3. Allah telnn emirlerine uyup, yasaklarndan saknarak, gnh ilemeden, haram lokma yemeden geirilen gnler.
    Hazret-i Ali bir kalabal elence iinde grp byle elenip ne'elenmelerinin sebebini sorduunda onlar; "Bugn bayrammzdr" dediler. Bunun zerine hazret-i Ali de; "Gnh ilemediimiz gnler de bizim bayrammzdr" buyurdu. (mm- Gazl) Bayram bineklere binenler iin deildir Ancak hat ve isyn brakanlar iindir.
    (Behll Dn)
    4. Mslmann rhunu teslim (veft) edecei zaman rahmet meleklerini ve Cennet hrlerini grmenin zevkiyle can verme vakti.

    Bayram Namaz:
    Ftr (Ramazan) ve Kurban bayramnn birinci gn gne doduktan yaklak 45 dakika sonra erkeklerin cemat hlinde klmalar vcib olan iki rek'atlik namaz.
    Bayram namaznn artlar, Cum namaznn artlar gibidir. Burada namazdan sonra okunan hutbe snnettir. (brhim Haleb)

    BAYRAMYYE:
    Anadolu'da yetien evliynn byklerinden Hac Bayram- Vel hazretlerinin tasavvuftaki yolu. Bayramiyye yolu bir koldan Byezd-i Bistm'ye dier koldan Hasen-i Basr'ye ular.
    Hac Bayram- Vel, mrnn sonuna kadar slmiyet'i yaymak iin alt. Veftndan sonra Bayramiyye yolunu talebelerinden Akemseddn ile Bak mer Efendi devm ettirdiler. (Hseyin Vassf)
    Bayramiyye yolunda ess maksad, Allah teldan baka hereyin sevgisini kalbden karmak ve gnl Allah sevgisi ile doldurmaktr. Buna gnle varmak denir. (Sdk Vicdn)

    BZGET:
    Nakibendiyye yolunda on bir temel esastan biri. Slik'in (tasavvuf yolcusunun) Kelime-i tevhdden sonra kalbinden; "lh! Maksdum Sensin. Matlbum (maksadm) Senin rzndr."demesi.
    Bzget, zikr (Kelime-i tevhdi sylemek ile hsl olan kalb uyanklnn devam etmesi, kalbin Allah teldan bakasna ballktan kurtulmas iindir. Kelime-i tevhd sylemek, kalbdeki her trl dnceyi giderir. Yalnzca Allah tely anmak ka lr. Bylece kalb, Allah tely anmaktan baka her eyden boalr. (eyh Ali bin Viz Hirev)

    BEDBAHT:
    Tlihsiz. Bahtkara.
    Be ey bedbahtlk almetidir: Kalb katl, Allah korkusundan ve gnhlarn hatrlayarak alamamak, utanmamak, dnyya fazla rabet etmek, uzun emelli olmak. (Fudayl bin Iyd)
    Evld, ana baba elinde bir emnettir. ocuklarn temiz kalbleri kymetli bir cevher gibidir. Mum gibi her ekli alabilir. Kk iken, hi bir ekle girmemitir. Temiz bir toprak gibidir. Temiz topraa hangi tohum ekilirse, onun meyvesi hsl olur. o cuklara mn, Kur'n ve Allah telnn emirleri retilir ve yapmaa altrlrsa, din ve dny sedetine ererler. Bu sedette analar, babalar ve hocalar da ortak olur. Eer bunlar retilmez ve altrlmaz ise, bedbaht olurlar. (mm - Gazl)
    Allah telnn beenmedii eyleri isteyen ne kadar bedbaht ve zavalldr. (mm - Rabbn)

    BEDDU:
    Bir kimsenin aleyhine yaplan du.
    Kendinize, evldnza, beddu etmeyiniz. Allah'n kaderine rz olunuz. Nmetlerini artrmas iin du ediniz. (Hads-i erf-Berka)
    Anann, babann ocuuna olan ve mazlmun zlime olan beddular red olunmaz. (Hads-i erf-Eb Dvd, Tirmiz, bn-i Mce)

    BEDEL:
    Bir eyin yerini tutan, yerine geen; bakasnn yerine i yapan kimse.
    Hasta iin hacca gitmek farz deildir. Hac farz olduktan sonra gitmeyip de sonraki seneler hastalanan kimse, yerine bakasn kendi memleketinden bedel gndermesi veya bunun iin vasiyyet etmesi lzmdr. Sonraki seneler iyi olup kendisi giderse, teh ir gnh afv olur. (bn-i Hmm)

    BEDEV:
    Sahrada, lde ve vahada gebe halde yaayanlar.
    Medne-i mnevvere evresindeki Mzeyne, Cheyne, Eslem, Eca' kableleri bedev idi. Peygamber efendimiz Hudeybiye sulhnn yapld sene umre iin Mekke'ye gitmeye karar verdikleri srada, Kurey'in herhangi bir taarruz (saldr) ihtimline kar bu kablelerin de berberlerinde bulunmasn istediler. Fakat bedevler korkularndan bu erefli dvete uymayp zr dilediler. Bu sebeple Allah tel Kur'n- kermde melen yle buyurdu:
    (Henz kalplerinde mn yerlememi olan Kurey mriklerinden korkarak) geri kalan bz bedevler sana; "Mallarmz ve ilelerimiz bizi (seninle gitmekten) alkoydu. Bu sebeple Allah teldan bizim iin af ve mafiret dileyiver" diyecekler. Onlar kalblerinde olmayan eyi dilleriyle sylerler (Yoksa, senin kendileri iin istifr etmene veya etmemene aldrmazlar) . (Feth sresi: 11) (Senullah Dehlev, Taber)

    BEDEVYYE:
    Evliynn byklerinden Seyyid Ahmed Bedev hazretlerinin tasavvuftaki yolu.
    Bedeviyye yolunun by Seyyid Ahmed Bedev (r.aleyh) talebelerine buyurdu ki:
    Allah telnn kullarndan birine bir musbet gelince, sakn sevinmeyin. Gybet ve dedikodu yapmayn. nsanlar arasnda sz tamayn. Size eziyet vereni ve zulmedeni affedin. Ktlk yapana iyilikle karlk verin. Size vermiyene siz verin. (Abdlvehhb- a'rn)

    BED' (El-Bed'):
    Allah telnn esm-i hsnsndan (gzel isimlerinden). Daha nce benzeri olmayan, grlmemi, iitilmemi, bilinmeyen eyleri yoktan var eden, yaratan.
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyurdu ki:
    (Allah) gklerin ve yerin Bed'idir. O, bir eyin olmasn irde edince (dileyince), ona "ol" der, o da olur. ( Bekara sresi: 117)
    El-Bed' ismi erfini yetmi bin kerre syleyen kimse, kendisine gelecek olan musbetten kurtulur. (Ysuf Nebhn)

    Bed' lmi:
    Lafz (sz) ve mn ile ilgili bz san'atlar ile szn sslenmesini reten ilim.
    Kur'n- kerm Bed', Men ve Belat ilimlerinin incelikleri ile doludur. Arab lisnn inceliklerini bilmiyen kimse, arab okuyup yazsa bile Kur'n- kermi anlyamaz. Bu incelikleri bilenler bile anlyamam, ok yerlerini onlara Peygamber efendi miz aklamtr. (Abdlgan Nabls)

    BEDR GAZVES:
    Peygamber efendimizin Mekkeli mriklerle yapt ilk sava. Bu muhrebede mslmanlar yz on , mrikler bin kiiydi.
    Allah tel yet-i kermede melen buyurdu ki:
    Bedr muhrebesinde dmana nisbetle daha az ve zayf olduunuz hlde, Allah tel size yardm etti, kesin zafer verdi. Allah'tan korkun ki, kretmi olasnz. (l-i mrn sresi: 123)
    Bedr harbinde Eshb- kirm g durumda kaldklar srada sevgili Peygamberimiz; "Y Rabb! Bana vdettiin yardm ltfet!" diye du ettiinde, Enfl sresinin 9. yet-i kermesi nzil olup (inip), meleklerin mslmanlara yardm iin gnderildikleri yle bildirilmitir: "O vakit Rabbinizden yardm ve zafer istiyordunuz da O size; "Gerekten ben arka arkaya bin melike ile (meleklerle) imdd ediyorum" diye dunz kabl buyurmutu. (bni Abbs, Taber, Kurtub)
    Cebril (aleyhisselm) bana gelip dedi ki: "Bedr Gazvesi'nde bulunanlar nasl sayarsnz?" Ben; "Onlar mmetimin en hayrllar (stnleri) " dedim. Cebril (aleyhisselm) ; "Meleklerden (o muhrebede) hazr bulunanlar da bizim yanmzda aynen byle olup, meleklerin en hayrllardr" dedi. (Hads-i erf-Buhr)
    Bedr Gazvesi'nde her birimiz bir mrikin bana klcmz salladmz zaman, daha kl hedefine varmadan, kfirin kellesinin bedeninden ayrlp yere yuvarlandn gryorduk. (Sehl radyallah anh)

    BEHLK:
    Mslman grnp slmiyet'i ierden ykmak iin alan El-Bb Ali Muhammed ismindeki bir acemin talebesi olan Behullah'n, kurduu bozuk yol.
    Behlere gre namaz, Hayfa'ya kar durup, Allah' dnmektir. Namaz ferd olup dudan ibrettir. Oru, 2 Mart-21 Mart aras on dokuz gn tutulur. 21 Mart gn Oru bayram olup, Beh ylnn ilk gndr. Haclar, El-Bb Ali Muhammed'in irz'daki evini veya Behullah'n Badd'daki evini gidip grmektir. On dokuz saysn kutsal sayan Behleri umm adlet evi dedikleri, yksek meclislerine seilen on dokuz kii idre eder. Her Beh, senelik kazancnn bete birini bu hey'ete vermeye mecbur tutulur. (Muhammed Eb Zhre)

    BEK:
    1. Allah telnn sfatlarndan. Allah telnn varlnn sonsuz olmas, hi yok olmamas.
    2. Bek-billah.
    Fen ve bekdan ilk bahs eden Eb Sad Harrz'dr. (Molla Cm)

    Bek-Billah:
    Dim Allah tely anma ve hatrlama hli zere olma. Hakk kulluk derecesi. Fen fillah'tan sonraki makam.
    Hakk'ul-yakn bilgisi (hakkate kavumak) bek-billah makmnda hsl olur. (Ahmed Frk)
    Bek-billaha kavumadan nce huzrun, yni her an Allah tel ile olma hlinin devam etmesi mmkn deildir. (mm- Rabbn)
    Tasavvufta fen ve bek'dan ilk bahs eden Eb Sad-i Harrz'dr. (Molla Cm)

    BEKARA (Bakara) SRES:
    Kur'n- kermin ikinci ve en uzun sresi.
    Bekara sresi, Medne-i mnevverede nzil olmutur (inmitir). ki yz seksen alt yettir. erisinde Allah telnn varln, kudretini, bykln, peygamberlere itatin lzm olduunu gsteren bekara (sr) kesme hdisesi bildirildii iin bu sreye Bekara sresi ismi verilmitir. Bekara kelimesi, srenin altm yedi, altm sekiz, altm dokuz ve yetmi birinci yet-i kermelerinde gemektedir. Sre ayrca, binlerce meseleleri, hakkatleri ihtiv etmektedir. (Muhammed bin Hamza ve Hseyin Viz-i Kif, bn-i Abbs)
    Bekara sresinde buyruldu ki:
    Kulumuza gnderdiimiz Kur'n- kermde phe ediyorsanz, siz de ona benzer bir sre syleyiniz! Bunu yapabilmek iin gvendiklerinizden yardm isteyiniz. Buna benzer bir sre syleyemezsiniz. (yet: 23)
    Bekara sresi okunan evden eytan kaar. (Hads-i erf-Tirmiz)

    BEKTLK:
    Evliynn byklerinden Hac Bekt- Vel hazretlerinin tasavvuftaki yolu.
    Bektlik; Hac Bekt- Vel, Lokman- Horasn, Hce Ahmed Yesev, Ysuf-i Hemedn ve Eb Al Frmed, Eb'l-Hasan- Harkn vstas ile Byezd-i Bistm'ye, ondan Eb Bekr-i Sddk hazretlerine ular. Bektler, Reslullah efendimizi ve Ehl- i beytini ok sever ve birbirlerini karde bilirlerdi. (A. Rfk Efendi)
    Mslmanlar aldatmak iin kendilerine kymetli bir isim takan yalanclardan biri de, Bekt tarkat ad altnda toplanan hurflerdir. Hakk Bektlik, bir ka asrdan sonra btn tekkeleriyle berber sapk hurflerin eline geerek bozulmutur. .. (Tokatl shak Efendi) (Bkz. Hurflik)

    BEL:
    Allah telnn insanlar imtihan etmek, denemek iin verdii madd ve mnev znt, sknt, musbet, fet.
    Kulumu bir bel ile ibtil (imtihn) ettiim vakit sabreder ve ziyretilerine beni ikyette bulunmazsa, ona etinden iyi et, kanndan iyi kan veririm. yiletii vakit gnahsz olarak iyileir. Onu ldrrsem rahmetime yni Cennet'ime gider. (Hads-i kuds-Muvatt)
    phe edilen altn, atele muyene ettikleri gibi, Allah tel insanlar, dertle, bel ile imtihan eder. Bzs bel ateinden hlis olarak kar. Bzs da bozuk olarak kar. (Hads-i erf-Kimy- Sedet)
    M'mine; dert, bel, znt, hastalk, eziyet gibi sknt verici eylerden biri gelirse, Allah tel bunu gnhlarna keffret (bedel) eyler. (Hads-i erf-Mslim)
    Peygamberler (aleyhimsselm) hep dert ve bel iinde yaad. Hatt "Bellar, mihnetler (skntlar) en ok peygamberlere, sonra evliyya, sonra bunlara benziyenlere gelir" buyruldu. (Ahmed Frk)
    Dert ve bel gelince Allah telya snmal, fiyet vermesi, kurtarmas iin du etmeli, yalvarmaldr. Allah tel du edenleri, shhat, selmet ve fiyet istiyenleri sever. (Ahmed Frk)
    Birinize dert ve bel gelince Ynus Peygamberin dusn okusun. Allah tel onu muhakkak kurtarr. Du udur: "L ilhe ill ente sbhneke inn knt minezzlimn." (Senullah Dehlev)
    Bir kimse sknt ve belya urarsa; "L havle vel kuvvete ill billhil-aliyyil'azm" desin. (Ca'fer-i Sdk) Kaz gelmez Hak yazmasa Bel gelmez Kul azmasa
    (Atasz)

    BELGAT:
    1. Szn dzgn, kusursuz ve yerinde sylenmesi.
    Kur'n- kerm gibi ilh belgat ve cza (az szle ok mn ifde etme zelliine) ship bir kitap, yalnz Trkeye deil, hi bir dile hakkyla evrilemez. (H. Hsn Erdem)
    Kur'n- kermin aslndaki cz ve belgatini muhfaza ederek tercme etmek mmkn deildir. Fakat mel (geni aklamal) olarak tercmesi mmkndr. (H. Hsn Erdem)
    2.Szn dzgn, kusursuz ve yerinde sylenmesini reten edeb ilmin ad.

    BELDET:
    yiyi ktden, faydaly zararldan ayramama; ahmaklk. (Bkz. Ahmak)

    BELED SRES:
    Kur'n- kermin doksannc sresi.
    Beled sresi Mekke-i mkerremede nzil oldu (indi). Yirmi yettir. ehir mnsna olan beled'e yemin ile balad iin bu ismi almtr. Bahsedilen ehir, Mekke-i mkerremedir. Srede, insann yaratlndan, tabatndan, kendi kuvveti ile gururlanm asndan bahsedilmekte, Allah telnn insanlara ihsn ettii nmetlerden, sknt ve darlkta olanlara yardm etmenin stnlnden, sedet ehli ile byle olmayanlardan bahsedilmektedir. (bn-i Abbs, Taber)

    BELKIS:
    Sleymn aleyhisselm zamnnda Yemen'de Sebe' ehrinde hkm sren Himyerlerden bir kadn sultan.
    Sleymn aleyhisselm babas Dvd aleyhisselmn yerine geti. Sultan ve sonra peygamber oldu. Mescid-i Aksy yapt. Yedi senede tamamlad. Sonra hkmet sarayn yapt. Bundan sonra Belks' Filistin'e ard. Belks geldi. Grtler ve Belks mn etti. Sleymn aleyhisselm Belks ile evlendi. Belks'n Sleymn aleyhisselm ile mektuplamas ve Kuds'e gelmesi Kur'n- kermde Neml sresinde uzun bildirilmektedir. (M. Sddk bin Sad)

    BELV-YI M:
    Umm sknt, meakkat, kanlmas mmkn olmayan zorluk.

    BEN DEM (demolu):
    nsanolu.
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyurdu ki:
    Ey Ben dem! Yiyin, iin, isrf etmeyin. nk Allah tel, isrf edenleri sevmez. (A'rf sresi: 31)
    (Ey Ben dem!) eytana itat etmeyin, o size ap-ak bir dmandr diye size Kur'n- kermde bildirmedim mi? (Ysn sresi: 60)
    Allah katnda Ben dem'den daha erefli bir varlk yoktur. (Hads-i erf-a'bul-mn)
    Ey Ben dem! Benim malm, benim malm dersin. O maldan senin olan; yiyerek yok ettiin, giyerek eskittiin ve Allah iin vererek sonsuz yaattndr. (Hads-i erf-Sahh-i Mslim) Marr olma Ben dem! lmemee ren mi var? Yakas yok ak gmlei, Giymemee ren mi var?
    (Ynus Emre)

    BEN HM (Himoullar):
    Peygamber efendimizin dedesi Him bin Abdi Menf'n soyundan gelenler.
    Allah tel, smil (aleyhisselm) evldndan Kinne ismindeki kimseyi ve onun sllesinden, Kurey adl zt beenip, seti. Kurey evldndan da, Ben Him'i seti. Onlardan da, beni beenip seti. (Hads-i erf-mm- Mslim)
    ...Ey Ben Him! Nefslerinizi ateten (Cehennem'den) koruyunuz. Ey kzm Ftma, nefsini ateten kurtar. nk sizleri kurtarmak iin Allah telnn sizinle ilgili irdesini nleyecek hibir eye shib deilim. ( Hads-i erf-Mikt)
    Kurey kablesi; Him, Emev, Nevfel, Abdddr, Esed, Teym, Mahzm, Adiy, Cumah ve Sehm adnda on kola ayrlmt. Zemzem datmak ve Kbe'yi tmir ve tezyn (ssleme) ii, Ben Him'e verilmiti... (Muhammed Nianc)

    BEN SRL (sriloullar):
    Ya'kb aleyhisselmn, on iki olundan gelen evlad ve torunlar. Ya'kb aleyhisselmn dier ad srl olduu iin, soyundan gelenler bu isimle anlmlardr.
    Allah tel, Kur'n- kermde melen buyurdu ki:
    s bin Meryem de bir zamanlar yle demiti: "Ey Ben sril! Ben size Allah tel tarafndan gnderilmi bir peygamberim. Benden evvel (gnderilmi olan) Tevrt'n tasdkisi, benden sonra gelecek bir peygamberi de mjdeleyici olarak geldim, ki o peygamberin ismi Ahmed'dir (Muhammed'dir) . (Saf sresi: 6)
    Ben sril yetmi bir frkaya ayrlmt. Bunlardan yetmii Cehennem'e gidip, ancak bir frkas kurtulmutur... (Hads-i erf-Snen-i Tirmizi-Milel-Nihl Tercmesi)
    mmetimin limleri, Ben sril'in peygamberleri gibidir. (Hads-i erf-Mektbt- Rabbn)
    Ben sril Ysuf aleyhisselmdan sonra Msr'da oald. Fakat burada zulm ve hakret grdler. Bu durum Ms aleyhisselm zamnna kadar devm etti. Ms aleyhisselm onlar Msr'dan alp eria vdisinin dousundaki blgeye yerletirdi. Zamanla h azret-i Ms'nn dnine uyanlar azald. Hazret-i s gelince, Ms aleyhisselma verilen Tevrat'n hkmn kaldrd. Ben srile, hazret-i s'nn dnine uymak lzm oldu. Fakat onlar, s aleyhisselma mn etmeyip, Tevrat'a uymakta inad ettiler. Sevgili Peygamberimiz Muhammed aleyhisselm son peygamber olarak gelince de s aleyhisselmn dninin hkm kalkt. Herkesin slmiyete uymas lzm oldu. Fakat Ben sril Peygamber efendimizi kskandklarndan O'nun peygamberliine ve slmiyete inanmadlar. (Harputlu shak Efendi, Nianczde, Rahmetullah Efendi)

    BENCLLK:
    Kendini beenmek, kendini byk grmek, enniyet. (Bkz. Enniyet)

    BENL-AHYF:
    slm mrs hukkunda Eshb- feriz ad verilen (Allah telnn Kur'n- kermde hisselerini, paylarn bildirdii) kimselerden ana bir erkek ve kz kardeler.
    Benl-Ahyf tek kii olduunda hissesi mrsn altda biridir. Birden fazla olduklar zaman mrsn te birini alp aralarnda paylarlar. Erkek ve kadn ayn miktrda alr. lenin ocuu veya olunun ocuu, yhut babas, dedesi varsa, Benl-Ahyf mrs alamaz. (Abdrred Secvend)

    BENL-ALLT:
    slm mrs hukkunda baba bir, ana ayr kardeler.
    Benl-a'yn (ana-baba bir erkek ve kz kardeler) ve Benl-allt; oul, olun olu, baba, dededen biri bulunduu zaman vris, mras olamazlar. (Secvend)

    BENL-A'YN:
    slm mrs hukkunda; lenin ayn ana ve babadan olan erkek ve kz kardelerinden her biri.
    Benl-A'yn; oul, olun olu, baba ve dededen biri bulunduu zaman vris olamaz. (Abdrred Secvend)

    BERT SATII:
    Zekt toplayan millerin (memurlarn), kylden alacaklar zekt ve urun cins ve miktrn gsteren ve bert ad verilen senedlerin sat (Bkz. Bey') .
    Bert sat ciz deildir. Zr verilen senetlerdeki yazl mal mevcd deildir. (bn-i bidn).

    BERE SRES:
    Kur'n- kermin dokuzuncu sresi. Tevbe sresi de denir. (Bkz. Tevbe Sresi)

    BERET (Bert):
    1. Temize karmak. Bir ahsn, hakknda iddia edilen sutan uzak olduunun vey iledii sylenilen suun gerekte su olmadnn anlalmas.
    Allah tel drt kimseyi drt eyle thmetten (iftiradan) bert ettirmitir. Yusuf aleyhisselm hitle, Ms aleyhisselm elbisesini tayan tala, hazret-i Meryem'i ocuunu konuturmakla, hazret-i ie'yi Nur sresi 26. yet-i kermesiyle bert ettirmitir. Hazret-i ie'nin bereti iin birok yet-i kerme nzil olmutur. (Muhammed bin Hamza)
    2. Kurtulu veskas.
    Abdullah bin mer radyallah anhm bir gn Reslullah'n sallallah aleyhi ve sellem huzruna geldi. Peygamber efendimiz ona ok iltifat ederek; "Kymet gn herkesin bereti, her ii lldkten sonra verilir. Abdullah'n bereti ise dnyda verilmitir" buyurdu. (Hads-i erf-Tezkiye-i Ehl-i Beyt)
    hirette pek ok kimse, hesba ekilmeden Cennet'e girerler. Onlar iin mzn (terzi) kurulmaz. Onlara verilen sayfalar zerine; "L ilhe illallah, Muhammedn reslullah. Bu filnn olu filnn Cennet'e girmesinin ve Cehennem'den kurtulmasnn ber etidir" yazlr. (mm- Gazl)

    Beret-i Zimmet:
    Aksine bir delil bulunmad mddete ahsn susuz ve borsuz olmas.
    Beret-i zimmet asldr. Mesel bir kimse baka bir kii zerinde u kadar alacam vardr diye iddi etse, borlu olduu iddi edilen kimse borcunu inkr etse ve borcu olmadna dir yemin etse onun szne baklr. nk her ahs zimmetten yni bo rcdan r (uzak) olarak yaratlm olduu iin, Beret-i zimmet asldr. (bni Nceym-i Msr)

    BERT GECES:
    ban aynn on beinci gecesi.
    Bert gecesini byk nmet, frsat biliniz! nk belli bir gecedir. ban'n on beinci gecesidir. Kadr gecesi, ok byk ise de, hangi gece olduu belli deildir. Bu gece, ok ibdet yapnz. Yoksa kymet gn pimn olursunuz! (Hads-i erf-Riyd-un-Nsihn)
    Bert gecesinde ok du etmeli, kt sondan, mnsz lmekten Allah telya snmal, Cehennem ateinden kurtulu bert, bereket, rahmet, mafiret ve fiyet dilemelidir. (Muhammed Rebhm)

    BEREKT:
    Bereketler, hayrlar, iyilikler, bolluklar. Bereket'in okluk ekli. (Bkz. Bereket)

    BEREKET:
    1. Allah telnn bol nmet vermesi.
    Allah tel yet-i kermede melen buyurdu ki:
    Bylece brhim'i ve (kardei olu) Lt'u (Irak'daki Nemrd'dan) kurtarp, iinde lemlere (aalar, tatl meyveler, rmaklar vb. eylerle veya pek ok peygamber karmak sretiyle) bereketler verdiimiz arza (am diyrna) kardk. (Enbiy sresi: 71)
    Bir kadn, Reslullah'a hediye olarak bal gndermiti. Reslullah efendimiz bal kabl edip bo kab geri gnderdi. Kab bal ile dolu olarak geri geldi. Kadn gelerek; "Y Reslallah! Hediyemi niin kabl etmediniz. Acaba gnahm nedir?" deyince, Res lullah efendimiz; "Senin hediyeni kabl ettik. Grdn bal, Allah telnn hediyene verdii berekettir" buyurdu. (Hads-i erf-Mir't- Kint)
    Senenin bereketi, bahrndan belli olur. (mm- Rabbn)
    2. Hayr, fayda.
    eytan her iinizde sizinle berber bulunur. Hatt yemekte bile. Birinizin lokmas derse, onu alp tozunu temizleyip yesin. O lokmay eytanlara brakmasn. nk bereketin hangi lokmada olduu bilinmez. (Hads-i erf-Mslim)
    Ticrete hiynet karnca bereket gider. (Hads-i erf-Tergb vet-Terhb)
    Bir kimse Allah tel emr ettii iin alr, rzkn hell yoldan ararsa, ezelde belli olan rzkna kavuur. Bu rzk ona bereketli olur. (Sedet-i Ebediyye)
    Az bir mal, bereketli olunca, ok kimsenin rahat etmesine, ok iyi ilerin yaplmasna vesle olur. Bereketli olmayan ok mal vardr ki, shibinin dnyda ve hirette felketine sebeb olur. O halde maln ok olmas deil, bereketli olmasn istemelid ir. (mm- Gazl)
    3. Rahmet.
    Kur'n- kerm okunan eve bereket gelir. Melekler oraya toplanr. eytanlar oradan kaar. (Eb Hreyre)
    Kur'n- kerm okunan eve bereket iner. Bu zaman yaplan dunn kabl olmas umulur. (Abdlhakm-i Arvs)

    BERR:
    1. Allah telnn Esm-i hsnsndan (gzel isimlerinden). hsn eden, iyilik eden, yni her iyilik kendisinden olan, mn edip, iyi ameller yapmay nasb edip, bunlara karlk hirette sevb ve dnyda shhat, kuvvet, mal, makam, evld ve yardmc lar veren.
    2. tikd doru, amelleri ibdetleri iyi, ahlk gzel, ihlsl slih mslman. oulu Ebrrdr. (Bkz. Ebrr)

    BERZH LEM:
    Dny ile hiret arasndaki lem; kabir lemi.
    Berzh leminde llerin hli, dirilerin hli gibi deildir. Dny haytnda hem his (duygu), hem de irde (istek) ile hareket vardr. Berzh haytnda ise, hareket etmek lzm deildir, elem (ac) ve azb duymalar iin yalnz hissetmeleri yetiir. (Ahmed Frk)
    2. Tasavvufta lem-i misle verilen ad. (Bkz. lem-i Misl)
    Berzh lemi, lem-i ervh (ruhlar lemi) ile lem-i ecsd (madde lemi) arasnda yer alr. Ayna gibidir. Dier iki lemdeki hakk varlklar ve mnlar bu lemde latf ekillerde grnrler. nk iki lemdeki her hakkate ve her mnya uygun birer ekil, heyet, grn bu lemde bulunur. Bu lemde kendiliinden hibir hakkat, hibir madde ve mn yoktur. Buradaki ekiller, heyetler, teki lemlerden aks eden grntlerdir. Aynada hibir ekil ve sret yoktur. Aynada bir ekil grnrse, baka yerden gelen grntr. lem-i misl de byledir.

    Berzh- Kbr:
    Kabirden kalkp, maher yerinde hesbn grlp Cennet veya Cehenneme gidilinceye kadar geen zaman.
    Berzh- kbrda, insanlarn dalm, rm, erimi para ve kemikleri bir araya getirilir. (Muhammed Ma'sm)

    Berzh- Sugr:
    Kabre konduktan kymet kopup kabirden kalkncaya kadar olan zaman.
    Ervh (rhlar) ve berzh- sugr, fazla dnmeye ve zerinde inceleme yapmaya gelmez. Bu konuda zan ve tahmin ileri srmek doru deildir. Nasslar (yet-i kerme ve hads-i erfler) ile sbit olanlara (bildirilenlere) ksaca mn etmek lzmdr. On un etrfl olarak bilinmesini Allah telnn ilmine havle etmelidir, brakmaldr. (Ahmed Frk)

    BESMELE:
    Bismillhirrahmnirrahm sz.
    Kur'n- kerme sayg gstermek, E'z okuyarak balamakla olur ve Kur'n- kermin anahtar Besmeledir. (Hads-i erf-Tefsr-i Ykb-i erh))
    Hoca ocua, Besmele okur, ocuk da syleyince, Allah tel, ocuun anasnn, babasnn ve hocasnn Cehennem'e girmemesi iin senet yazdrr. (Hads-i erf-Tefsr-i Drr-l-Mensr)
    Cehennem'de azb yapan on dokuz melekten kurtulmak isteyen Besmele okusun! Besmele on dokuz harftir. (Abdullah ibni Mes'd)
    Besmelenin mns: "Her var olana, onu yaratmakla iyilik etmi ve varlkta durdurmakla, yok olmaktan korumakla iyilik etmi olan Allah telnn yardm ile bu ii yapabiliyorum. rifler (evliy), O'nu ilh olarak tand. lemler, O'nun merhmeti ile rzk buldu. Gnah iliyenler, O'nun rahmeti ile Cehennem'den kurtuldu" demektir. (Ykb- erh)
    Besmele yle bir szdr ki az temizler, kalbden gam ve sknty giderir. (Abdlkdir Geyln)
    Abdest almaa, yemee, imee ve her mbrek ie balarken Besmele ekmek Peygamber efendimizin det-i erflerinden olup snnettir. (bn-i bidn) Besmeleyle balyalm kitba Allah ad en iyi bir snakdr Nmetleri smaz l hisba ok acyan, afv seven bir Rab'dr.
    (Sedet-i Ebediyye)

    BEER:
    nsan, demolu (Bkz. Ben dem).

    BER:
    1. Mjdeleyici mnsna Peygamber efendimizin isimlerinden.
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyuruyor ki:
    (Ey Muhammed!) Biz seni; m'minleri, inananlar ber, kfirleri de azb ile korkutucu, uyarc olarak gnderdik. (Bekara sresi: 119)
    2. Kabirde m'minlere sul soran melekler.
    Kabirlerde kfirlere ve s mslmanlara azb edecek melekler ve kabirde sul soracak melekler vardr. Sul meleklerine mnker ve nekir denir. M'minlere soranlara ise mbeir ve beir denir. (Mevln Hlid-i Badd)

    BETL:
    Peygamber efendimizin mbrek kz hazret-i Ftm'nn lakab.
    limde ve ictihdda hazret-i ie, zhd (dnyya rabet etmemekte) ve dnydan kesilmekte, uzak durmakta ise, hazret-i Ftma daha ileridir. Bunun iindir ki, hazret-i Ftm'ya Betl denilmitir. (Abdlkdir-i Geyln)

    BEVDH:
    Tasavvufta, insan kalbine gayb leminden niden gelen eyler.
    Bevdih kalbe gelen ferahlk ve sevintir. Shibini gldrr. Yhut hzn ve kederdir; shibini alatr. Byezd-i Bistm hazretlerinin; "Bir zaman gldm, bir zaman aladm. Ve imdi ne glyor ne alyorum." buyurmas bevdih hline irettir. (Seyyid Abdlhakm Arvs)

    BEY':
    Satmak, sat yapmak, al-veri. ki kiinin mallarn gnl rzs ile deimeleri.
    yet-i kermede melen buyruldu ki:
    Allah tel bey'i, hell ve fizi haram kld. (Bekara sresi: 275)
    Bey' ve ir (al-veri) bilgilerini renmeden ticret yapmak hell olmaz. Her tcirin bir fkh limi bulup, ilerini buna danarak yapmas, bylece fizden ve fsid (bozuk) alveriten kurtulmas lzmdr. (Eb'l-Ksm Semerkand)
    Bir kimse mm- a'zam Eb Hanfe hazretlerinden sordu ki: "Vakitlerimi ibdet ile geirmek istiyorum. Bana bir ey yaz da, hep onu yapaym?" mm- a'zam rahmetullahi aleyh, bey' ve ir bilgilerini yazp verince; "Bu tccarlara lzm olur. Ben evim de oturup ibdet ile megl olacam" dedi. Cevbnda; "Yiyecek ve giyecek lzm olmayan kimse var m? slmiyet'in al-veri ksmn bilmeyen, haram lokmadan kurtulamaz ve ibdetlerinin sevbn bulamaz. Zahmetleri boa gider ve azba yakalanr ve ok piman olur" buyurdu. (Kerder, M.Rebhm)

    Bey'-i Btl:
    Sahih olmayan, yni dnen bulunmas lzm gelen artlarn hepsi vey bir ksm bulunmayan al veri. (Bkz. Btl)

    Bey'-i bil Vef (Vef ile Sat):
    Alc ve satcnn, sattan vazgemek hakkna ship olduu al-veri.

    Bey'-i Fsid:
    Asl slmiyet'e uygun, fakat sfat uygun olmayan sat.
    Bir kimse satn ald bir maln bedeli olan parann yarsn pein verip, yarsn da yolcum gelince vereyim dese, bu al-veri Bey'-i fsid olur. nk yolcunun gelecei trih yni parann kalan ksmnn denecei trih belli deildir. Bu durum is e, satn sfat bakmndan uygun olmamas demektir. (Zeyla)
    Bey'-i fsid, ciz deildir ve haramdr. Byk gnhtr. Fsid satla alnan mal, mteri teslim alnca, kendi mlk olursa da, yemesi, giymesi haramdr. Alann ve satann bu sat bozmas, geri vermesi vcibdir. Geri evirmezlerse, vcibi terk ett ikleri iin gnha girerler. (Hamz Efendi)

    Bey'-i Mekrh:
    Asl ve sfat slmiyet'e uygun ise de kendisine dnin yasak etmi olduu bir ey karm olan sat.
    Satn almyaca bir maln fiyatn, baka mteriler arasnda ykseltmek, iki kii bir maln fiyatnda uyumu iken bu mal, daha yksek fiyatla satn almak istemek Bey'-i mekrhdur.

    Bey'-i Mevkf:
    Asl ve sfat sahh ise de bakasnn hakk karan al-veri.

    Bey'-i Sahh:
    Asl ve sfat slmiyet'e uygun olan sat; doru ve shhatli al-veri.
    Bey'i sahhin geerli olmas iin, alc ve satcnn ayn kimse olmamas, yni bir kimsenin hem satcya, hem alcya vekil olarak kendi kendine sat yapmamas, satann ve alann akll olmalar, akd yaplmas yni birinin cb (teklif) edip kars ndakinin, onu; ayrlmadan nce kabl etmesi yni sz kesilmesi, meb'in (satlan maln) ve semenin (bedelin) mtekavvim (kymetli, kullanlmas mbh ve mmkn olan) mal olmalar lzmdr. Satlan maln felsin tibr kymetinin yni (piyasadaki yarm gram altnn kuru cinsinden deerinin on bete birinden aa olmamas lzmdr. (Bkz. Fels) (bn-i Nceym)

    BEYN:
    Ak olmak, aklamak, bildirmek. Konuma, yazma, anlama, anlatma, ifde etme.
    Kur'n- kermde melen buyruldu ki:
    (Allah tel) insan yaratt. Ona beyn retti. (Rahmn sresi: 3-4)
    Beynn ylesi vardr ki byleyici bir tesire shiptir. (Hads-i erf-Buhr)
    Beyndan bilmediklerimizle bizleri nmetlendiren Allah telya hamd olsun. ( Ahmed Mekk Efendi)

    Beyn lmi:
    Dzgn ve yerinde sz syleme yolunu reten belgat ilminin tebh (benzetme), mecz, kinye gibi konularn anlatan ilim. (Bkz. lm-i Beyn)

    BEYT- MA'MR:
    Meleklerin kblesi. Gklerde meleklerin devml tavf ettikleri yer, makam.
    Beyt-l-ma'mrda her gn yetmi bin melek namaz klar. Bir kere namaz klana bir daha sra gelmez. Meleklerin byklerinden Kerbyn melekleri gece ve gndz tesbih ederler, hi usanmaz ve yorulmazlar. (Hads-i erf-bn-i Mnzir)
    Beyt-i ma'mr nc, altnc veya yedinci kat semdadr. Onun gkyzndeki kymeti, Kbe-i Muazzamann yeryznde kymeti gibidir. (Sa'leb)
    Beyt-i ma'mr, Beyt-i Harm'n (Kbe'nin) st tarafna dmektedir. Yere decek olsa, onun stne der. Oray her gn daha nce hi grmemi yetmi bin melek ziyret eder. (Ezrk)

    BEYT'L-MUKADDES (Beyt-l-Makdis):
    Kuds'deki Mescid-i Aks. (Bkz. Mescid-i Aks)

    BEYTULLAH:
    1. Mekke-i mkerremede Mescid-i harmn ortasnda bulunan mukaddes bin. Kbe-i muazzama; mslmanlarn kblesi; Fazlet ve kymetini bildirmek iin Beytullah buyurulmutur.
    Rivyet edildiine gre, Allah tel dem aleyhisselma buyurdu ki:
    Ey dem! Sen sa olduka Beytullah' tmir et. Senden sonra gelecek peygamberler ve mmetler de zaman zaman onu tmir edecekler. En son peygambere kadar bu byle srp gidecek. (Ezrk)
    2. Cmi, mescid.
    Beytullah olan cmi ve mescidlerde ibdet etmeyip, dny kelm ile megul olmak tahrmen mekruhtur. Yni harama yakn gnahtr. Ate odunu yiyip bitirdii gibi cmide dny kelm konumak da, insann sevblarn giderir. (Tahtv)

    BEYTLML:
    slm devleti haznesi, mliye teklt.
    Beytlml, devlet gelirlerini muhfaza eder, gerekli yerlere sarfeder, devletin gelirleri ile giderleri arasnda dengeyi salamaya alr ve btenin btn vazfelerini grrd. (smil Nabls)
    Beytlmln gelirleri drt yoldan salanrd: 1) Zekt mallar, 2) Ganmetin, karlan mden ve defnelerin bete biri, 3) Gayr-i mslimlerden hara ve cizye olarak alnan mallar, 4) Vrisi olmayan zenginlerin brakt mal ve yerde bulunup shibi b ulunmayan mallar. (mm- Serahs)
    Beytlmlden, ayrm yapmadan btn fakirler, zekt me'murlar, limler, retmenler, vizler, din dersi renen talebeler, borlular, seyyidlerle erfler yni Peygamber efendimizin soyundan gelenler ve askerlerin hepsi haklarn alrlard. (Abdlgan Nabls)
    mm- Eb Ysuf bir sule bilmiyorum deyince; "Hem Beytlmlden maa alyorsun, hem de cevap vermiyorsun" dediler. Bunun zerine mm- Eb Ysuf; "Beytlmlden, bildiklerim kadar cret alyorum. Bilmediklerim iin alsaydm, Beytlmlde bulunanlarn hi biri yetimezdi" dedi. (Takprzde, bn-i Hacer)

    BEYYNE:
    Ak dell. 1. Kur'n- kerm.
    Allah tel, Kur'n- kermde melen buyuruyor ki:
    (Ey Mekkeliler! Bu kitb, Kur'n- kermi) "Bizden evvel kitap yalnz iki taifeye (yahd ve hristiyanlara) indirildi. Biz ise (konutuumuz dilde olmadndan) onu okumaktan gfilleriz" dememeniz iin yhut; "Bize de kitab indirilseydi, muhakkak onlardan daha fazla hidyete ererdik" dememeniz iindir. te size Rabbinizden (konutuunuz dilde) apak bir beyyine, bir hidyet ve bir rahmet gelmitir. Artk Allah telnn yetlerini inkr eden ve onlardan yz evirenlerden daha zlim kimdir?Elbette biz yetlerimizden yz evirenleri, bu kabahatleri sebebiyle iddetli bir azb ile cezlandracaz. (En'm sresi: 156-157)
    2. Mcize.
    Kur'n- kermde melen buyruldu ki:
    Semd (Kavmine) de kardeleri Slih'i (gnderdik) . O, dedi ki: "Ey kavmim! Allah telya ibdet edin. Sizin O'ndan baka hi bir ilhnz yoktur. te size, Rabbinizden (benim peygamberliimi ve szmn doruluunu gsteren) bir beyyine geldi (ki, Allah telnn kudretiyle vr olan) ite bu devedir. Onu (kendi hline) brakn, Allah telnn arznda otlasn. Ona bir fenlkla dokunmayn ki, sonra ackl bir azba urarsnz." (A'rf sresi: 73)
    3. Delil, hid.
    Tevtr (yalan zerinde birlemeleri aklen mmkn olmayan bir topluluun verdikleri haber) ile bildirilenlere uymyan beyyine kabl olunmaz. (Ali Haydar Efendi)
    4. dil olan iki erkek veya bir erkek ile iki kadn hid.
    Beyyine mdde (dvc) iindir Yemin ise dvlya ittir. (Hads-i erf-Cmi'us-Sagr)
    Allah telnn hakk bulunan bir gnh iliyeni gren kimsenin, bir hid yannda ta'zr (suluyu szle azarlama) yapmas lzmdr. Bir mslmana fsk diyen kimsenin ta'zr edilmesi; o mslmann hakknn korunmas iindir. Bir kimse, kendini, ta' zrden kurtarmas iin beyyine ile szn isbt etmesi lzmdr. (bni- bidn)
    5. Peygamber efendimizin isimlerinden. (Bkz. Beyyine Sresi)

    Beyyine Sresi:
    Kur'n- kermin doksan sekizinci sresi.
    Beyyine sresi Medne'de nzil olmutur (inmitir). Sekiz yettir. Birinci yet-i kermede ak dell mnsna olan el-Beyyine kelimesi sreye ad olmutur. Bahsedilen beyyine, Peygamber efendimizdir. Srede; inanmayanlarn mn etmeleri iin istedikl eri en ak delil olan Peygamber efendimiz gzleri nnde olduu hlde, yine inanszlklarnda devm ettikleri bildirilmektedir. (Senullah Dehlev, Viz-i Kif)
    Beyyine sresinde buyruldu ki:
    Muhakkak ki, mn edib de slih ameller iliyenler ite bunlar yaratlanlarn en hayrllardrlar. Onlarn mkft, Rableri katnda (aalar altndan) rmaklar akan Adn Cennetleridir; ilerinde ebed olarak kalacaklardr. Allah tel onlardan rz, onlar da Allah'tan rz olmutur. (Ayet: 7,8)
    Kim, "Lem yeknillezne Kefer" (Beyyine) sresini okursa, kymet gn, hayrn (iyiliin) kayna ile berber olur. (Hads-i erf-Envr-ut-Tenzl ve Esrr-t-Te'vl)

    B'A:
    Hristiyanlarn mbedi, tapnak, kilise.
    B'adaki kfr almetleri boaltlrsa, namaz klmak mekruh olmaz. (Alddn Haskef)
    B'aya gidip hazret-i s'dan, Meryem anadan bir ey isteyenin mn gider. (bn-i bidn)

    B'AT (Bey'at):
    1. Szleme, sz verme, teslimiyet.
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyuruyor ki:
    Ey Reslm! M'min kadnlar, Allah'a hibir eyi ortak komamak, hrszlk yapmamak, zin etmemek, kz ocuklarn ldrmemek, herhangi bir iyilik hussunda sana isyn etmemek zere, seninle b'atlemeye geldikleri zaman b'atlerini kabl et. Onlar iin Allah'tan mafiret (gnahlarnn affn) dile. Muhakkak ki Allah tel tvbe edeni affedici, tatle, beendii ileri yapanlara pek merhametlidir. (Mmtehine sresi: 12)
    2. Devlet bakan durumunda olan kimseye, senin bakanln, idreciliini kabl ettim, iyi ve faydal her szne itat edeceim, eklinde sz vermek, balln bildirmek.
    Bu eit b'at, Peygamber efendimizin veftndan sonra Ben Sakfe denilen yerde hazret-i Eb Bekr halfe seilirken grlr. Burada Eb Bekr'e ilk b'at, hazret-i mer yapt. Bundan sonra slm devletlerinde devlet bakanna itat edilmesi ve szn n dinlenmesi iin b'at esas oldu. Zamanla b'at iin mersimler yapld. Bu, eitli devirlere ve devletlere gre farkllk gsterir. Osmanl Devletinde de, b'atn nemli bir yeri vard. Her pdihn tahta knda mersimler yaplrd. Resm b'at, Topkap Saray- Hmynunda Bbssade nnde icr olunmas eskiden beri detti. B'at srasnda el tutumak deti, zamanla kaldrlm, yerine etek pmek usl getirilmitir. (Yeni Rehber Ansiklopedisi)
    3. Tasavvufta bir terim.
    B'at tbiri tasavvufta mny ifde eder: Birincisi, byk bir ztn yannda, gnah ilememek iin sz vermektir. Buna tvbe b'at denir. Byk gnhlardan biri ilenince, bu b'at bozulur. Yeniden bat etmek lzmdr. kincisi, intisb etmek, b alanmak, bereketlenmek iin bir velye veya onun hakk mensuplarna bat etmektir. Onlar iin bildirilen mjdelere ve efatlarna kavuulur. B'atin nc mns, evliy ztlardan gelen feyizlere, mnev bilgilere kavumak, onlardan faydalanmak iin yaplr. (Abdullah- Dehlev)

    B'at- Rdvn:
    Hudeybiye'de Semre ismindeki aacn altnda 400 Eshb- kirmn Peygamber efendimize, emirlerini kaytsz artsz yerine getireceklerine dir verdikleri sz.
    Kur'n- kermde B'at- Rdvn yapanlar hakknda melen buyruldu ki:
    Andolsun ki, Allah tel, seninle o aacn altnda b'at ettikleri vakit m'minlerden rz olmutur. (Feth sresi: 18)
    Aa altnda gerekten b'at edenlerden hi biri, Cehennem'e girmeyecektir. (Hads-i erf-Tezkiye-i Ehl-i Beyt).

    B-N VEB-GNE:
    Hibir eye benzemeyen, nasl olduu anlalamayan. Allah telnn nasl olduunun bilinemeyeceini ve akl ile anlalamayacan, idrk olunamayacan ifde eden bir terim.
    Allah tel b-n ve b-gnedir. Akl neyi dnr neyi tasavvur (hayl) ederse etsin, O deildir. Allah tel telerin tesidir. (mm- Rabbn)
    Allah tely anlatan en iyi kelime, en geni ibre, r sresi on birinci yetindeki: "Onun benzeri gibi hi bir ey yoktur." szdr ki, buna Fris dilinde "bn ve b-gne" denir. (mm- Rabbn)

    BD'AT:
    Sonradan ortaya kan ey, ilk def benzersiz bir ey ortaya koymak.
    Peygamberimizin ve drt halfesinin zamanlarnda bulunmayp da, dinde sonradan meydana karlan, uydurulan sz, yaz, usl ve iler, reformlar.
    Dinde yeni ortaya kan eylerden kannz. nk bu yeni eylerin hepsi bid'attir. Bid'atlerin hepsi dallettir. Yoldan kmaktr. (Hads-i erf-Eb Dvd)
    Bir millet, dninde bir bid'at yaparsa, Allah tel, buna benzeyen bir snneti yok eder. Kymete kadar bir daha geri getirmez. (Hads-i erf-Drim)
    Snnete giden yol; bid'atten kamak, Eshb- kirmn icm'na (sz birliine) uymak, bozuk din adamlarndan uzaklamak, bir Allah adamn tanmak ve eserlerini okumaktr. (Eb Ali Hasen Crcn)
    Deitiremeyeceim bir bid'at grmektense, mescidde sndremiyeceim bir atei grmeyi tercih ederim. (Eb drs Havln)
    Bid'atin terki, snneti yerine getirmekten iyidir. Bid'atin yaygn olduu, snnetin terk edildii bu karanlk zamanda, ilim renmek, retmek ve yaymak en nemli itir. Reslullah'n snnetini ihy etmek maksadlarn en bydr. Bu dny amel, i, ibdet yeridir. (mm- Rabbn)

    Bid'at Ehli:
    Peygamberimizin sallallah aleyhi ve sellem ve Eshb- kirmnn yolundan (Ehl-i snnet tikdndan) ayrlanlar. Bid'at shibi. tikdda (mnda) ve amelde (ibdette) dinde olmayan yenilikler ortaya karan kimseler, dinde reformcular.
    Allah tel, bid'at ehlinin orucunu, haccn, mresini, cihdn, adletini kabl etmez. (Hads-i erf-bn-i Mce)
    Bid'at ehli, bid'atinden vazgeinceye kadar, Allah tel tvbesini kabul etmez. (Hads-i erf-Tabern)
    Bid'at ehli ile oturup kalkmaynz. nk o, kalbi hasta yapar. (Hasan- Basr)
    Yabanc kadn, bid'at ehli ve fskla berber olmaktan ok saknn. (Eb'l-Hseyin Nri)
    Bid'at ehli ile oturmaynz. Onlarla sohbet etmeyiniz. nk sizi dallete (yanl yola, sapkla) drebilirler. (Abdullah bin Zeyd)

    Bid'at Frkas:
    Peygamber efendimiz ve Eshb- kirmnn yolundan ayrlanlar. Hads-i erfte Cehennem'e gidecekleri bildirilen yetmi iki frkadan her biri.

    Bid'at- Hasene:
    Reslullah'n ve drt halfesinin zamanlarnda bulunmayp da, dinde sonradan meydana kan ve bir snnetin unutulmasna sebeb olmayan minre, medrese, mektep yapmak, slm ve faydal kitaplar yazmak gibi gzel eyler. (Bkz. Snnet)

    Bid'at shibi:
    Bid'at ehli.
    Bid'at shiplerinin en kts, Reslullah'n Eshbna buz ve dmanlk edenlerdir. Bid'at ehline hrmet etmek slm'n yklmasna yardm etmek olup, amellerin sevbn giderir. Bid'at ehline Reslullah lnet edip; "Allah telnn, meleklerin ve btn insanlarn lneti zerine olsun" buyurdular. Bid'at ehliyle arkadaln zarr, kfirle arkadaln zarrndan oktur. Bid'at shibine buz ile ondan yz evirenin kalbini, Allah tel emniyet ve gven ile doldurur. (mm- Rabbn)

    Bid'at- Seyyie:
    Reslullah'n ve Eshbnn zamanlarnda bulunmayp da, dinde sonradan meydana kan ve bir snnetin unutulmasna sebeb olan bozuk inan ve ibdet olarak yaplan iler.

    BLLH:
    "Allah telya yemn ederim" mnsna, yemn szlerinden biri. (Bkz. Yemn)

    BRR:
    Hayr, iyilik, Allah telnn emirlerine uymak.
    Allah tel yet-i kermede melen buyurdu ki:
    Birr ve takv (haramlardan, gnhlardan kanmak) da birbirinize yardm edin. (Mide sresi: 2)

    B'SET:
    Gnderme, gnderilme. Bir peygambere peygamber olduunun bildirilmesi.
    Peygamber efendimiz krk yanda iken mld 610 senesi Ramazan aynn on yedinci Pazartesi gn Cebril ismindeki melek tarafndan Peygamber olduu kendisine bildirildi. Bu seneye Bi'set senesi denir. (Mevln Hlid-i Badd)
    Be vakit namaz, bi'setin on ikinci senesinde ve hicretten bir sene ve bir ka ay nce Mrc gecesinde farz oldu. (Muhammed Rebhm)

    BOLS UKURU:
    Kendini beenenlerin, kibirlilerin, byklk taslayanlarn, Cehennem'de iddetli azba urayacaklar yer.
    Kymet gn, dnydaki kibir shibleri kk karnca gibi zell ve hakr olarak kabirden karlacaktr. Karnca gibi, fakat insan eklinde olacaklardr. Herkes bunlar hakr grecektir. Cehennem'in en derin ve azb iddetli olan Bolis ukuruna sokulacaktr. Ate iinde gayb olacaklardr. Su istediklerinde kendilerine Cehennem'dekilerin irinleri verilecektir. (Hads-i erf-Berka)

    BOR:
    Bir kimsenin baka birine bir ey yapmasn veya vermesini gerekli klan ykmllk.
    Kur'n- kermde melen buyruldu ki:
    Sadakalar (zektlar) Allah teldan bir farz olarak, fakirlere (nafakasndan fazla fakat nisb miktarndan az mal olana) , misknlere (bir gnlk nafakasndan fazla bir eyi olmayan mslmana) , zekt memurlarna, mellefe-i kulba (kalbleri slm'a sndrlmak istenenlere) efendisinden kendisini satn alp, borcunu deyince zd, serbest olacak klelere, borlulara, cihd ve hac yolunda olup muhtac kalanlara, kendi memleketinde zengin ise de bulunduu yerde yannda mal kalmam olan ve ok alaca varsa da alamayp, muhta kalanlara verilir. (Tevbe sresi: 60) (Hazret-i Eb Bekr devrinde mellefe-i kulba zekt verilmesine lzum kalmad. Bu sebeple zekt dier yedi snftaki mslmanlara verilmektedir.)
    Ey mn edenler! Belirli bir vde ile birbirinize borlandnz zaman, onu yazn (sened yapn) ... (Bekara sresi: 282)
    Kendisi veya oluk ocuu muhtc iken veya borcu var iken verilen sadaka kabl olmaz. Bor demek; sadaka vermekten, kle zd etmekten ve hediye vermekten daha mhimdir... (Hads-i erf-Sahh-i Buhr)
    En iyiniz, borcunu iyi deyeninizdir. (Hads-i erf-Kef-l-Hafa)
    Acele etmek eytandandr. Be ey bundan mstesndr: Kzn evlendirmek, borcunu demek, cenze hizmetlerini abuk yapmak, misfiri doyurmak, gnh yapnca hemen tvbe etmek. (Hads-i erf-Tirmiz)
    Bir kimse, mal olduu hlde, borcunu demei bir saat geciktirirse, zlim ve s olur. Bor dememek yle bir gnhtr ki, uykuda bile durmadan yazlr. (Seyyid Alizde)

    BOAMAK:
    Nikh ban zmek, evlilie son vermek. (Bkz. Talk)

    BRAHMA DN (Brahmanizm):
    Hindistan'da mlddan asrlarca nce ortaya km, Allah telnn varlna inand gibi, baka tanrlar (ilhlar) da kabl eden ve btn peygamberleri inkr eden bozuk yol ve inan.
    Bugn Hindistan'da yaylm olan Brahma ve Buda dinlerinde, gemi peygamberlerin kitaplarndan, szlerinden alnm kymetli bilgilerin bulunduu grlmektedir. Brahmanizm ve Budizm dinleri, hristiyanlk dni gibi, eski peygamberlerin aleyhimssel m bildirdii doru dinlerin bozulmu, deitirilmi hlidir. (Mazhar- Cn- Cnn)
    Brahmanizmde tensh yni insan ldkten sonra, rhunun tekrar baka bir ekilde dnyya gelecei inanc vardr. Hindistan'daki Ganj nehrini mukaddes sayarlar. Bu sebeple suyunu ier ve llerini bu nehre atarlar. Brahmanizme mensup olanlarn bir ks m atee, bir ksm inee ve dier bir ksm timsaha taparlar. (Herkese Lzm Olan mn)

    BREHMEN:
    Brahmanizm denilen bozuk yola mensb kimse.

    BUDA:
    Budizm'in kurucusu. Mlddan alt asr evvel yaam olup, asl ad Guatama veya Gotama'dr. (Bkz. Budizm)

    BUDST:
    Budizm adl bozuk dne mensb olan. (Bkz. Budizm)

    BUDZM:
    Hindistan'da M.. altnc yzylda yaam olan Buda'nn kurduu, Uzakdou lkelerinde yaygn bozuk bir inan. Bu inanta olanlara Budist denir.
    Bugn Hindistan'da yaylm olan Brahma ve Buda dinlerinde oradaki eski peygamberlerin kitablarndan, szlerinden alnm kymetli bilgilerin bulunduu grlmektedir. Brahmanizm ve Budizm de hristiyanlk dni gibi eski peygamberlerin aleyhimsselm bildirdii doru dinlerin bozulmu, deitirilmi eklidir. (Mazhar- Cn- Cnn)
    Cehennem'in beinci tabakas olan Hutame'de; atee, kze tapanlar, Budistler, Brahmanlar yanacaktr. (Senullah Dehlev)
    Budizmde Buda, tanr yerine konulmaktadr. Essen Buda, kendisinin insan olduunu sylemi ve ilhlk iddisnda bulunmamtr. Ancak lmnden sonra ona tbi olanlar onu tanrlatrm, adna tapnaklar kurup ona tapmlardr. (Herkese Lzm Olan mn)

    BUT:
    Bler, sler. Haksz olarak devlete isyan eden, kar gelenler. B'nin okluk eklidir. (Bkz. B)

    BUD-I FLLH (Buz- Fillah):
    Allah telnn dmanlarn Allah tel iin sevmemek ve onlardan uzaklamak. (Bkz. Hubb-i Fillh-Bud-i Fillh)

    BUZ:
    Sevmeme, nefret etme, dmanlk.
    Kur'n- kermde melen buyruldu ki:
    Onlar (brhim aleyhisselm ve berberindeki m'minler) kfirlere dediler ki: "Biz sizden ve Allah teldan baka tapmakta olduunuz putlarnzdan uzaz. Bizden sevgi beklemeyiniz. Allah telya bir olarak inanncaya kadar bizimle sizin aranzda dmanlk ve buz dim ikrdr (Putlara tapmay terk ederseniz, sizi severiz) . (Mmtehine sresi: 4)
    Gnh ileyeni eliniz ile men ediniz, buna kuvvetiniz yetmezse, sz ile mni olunuz. Bunu da yapamaz iseniz, kalbiniz ile buz ediniz, bu ise mnn en aa derecesidir. (Hads-i erf-Buhr, Mslim)
    Mslmanln almeti, kfirlere buz ve ind etmektir. (mm- Rabbn)
    Bir kimse bir lime buz etse veya sse bu yapt sebebsiz ise, o kimsenin kfrnden (mnnn gitmesinden) korkulur. (Muhammed bin Kutbddn znik)
    Birbirinize dman deil karde olun. Birbirinize buz etmeyin. (Abdlkdir-i Geyln)

    BUHR-ERF:
    slm dninde Kur'n- kermden sonra en kymetli, en stn kitap. Ktb-i sitte ad verilen mehur alt hads kitabnn birincisi.
    Bir kimse Buhr-i erfi hangi niyetle batan sona kadar okuyup bitirirse, maksad, en gzel ekilde hsl olur. Tn hastal zamanlarnda bir evde okunsa, Allah tel o evde bulunanlar tndan korur. Bu kitap hangi evde bulunursa, evi yanmaktan , hangi gemide bulunursa, Allah tel o gemiyi batmaktan korur. (Tcddn Subki)

    BUHL:
    Cimrilik. Cmertliin zdd. (Bkz. Cimrilik)

    BURAK:
    Peygamber efendimizin gklere karld, bilinmeyen yerlere gtrld gece (mrac gecesinde) zerine bindii ve kendisini Mekke'den Kuds- erfe kadar gtren (tayan) Cennet hayvan. Burak, dny hayvanlarndan deildir. Erkeklii ve diilii yoktur. ok hzl giderdi.
    Bana Burak getirildi. O, katrdan kk, merkepten byk, uzun ve beyaz bir hayvandr. Ayan gzn grebildii yerin tesine kadar (rahata) atabiliyordu. Ona bindim. (Hads-i erf-if-i erf)

    BURHN:
    1. Bir dvy isbat eden kesin dell.
    Kur'n- kermde melen buyruldu ki:
    (Yahdler ve hristiyanlar) dediler ki: "Yahd ve Nasrn olanlardan bakas asl Cennet'e girmeyecek!"Bu onlarn kuruntulardr. (Habbim onlara) syle: Eer (bu iddinzda) doru kimseler iseniz, burhnnz getiriniz. (Bekara sresi: 111)
    2. Mantk ilminde mukaddime denilen ve kesin netceye ulatran iki cmle (sz).

    Burhn- nn:
    nneli (elbetteli) dell. Eserden messire (o eseri yapana), san'attan san'atkra ve netceden sebebe gtren dell. Kelm (akid) ilminde daha ok bu dell kullanlr.
    "lem hdisdir (sonradan var olmutur). Her hdisin bir sn' (yapan) vardr" cmleleri, isbat edilmek istenen "lemin sn' (yaratcs) Allah teldr" sz iin burhn- inndir. (Teftzn)

    Burhn- Limm:
    Limeli (niinli) dell. lletten sebebden ma'lle (illetin bulunduu eye), messirden (eseri yapandan) esere, san'atkrdan san'ata, sebebden netceye gtren dell. Grlen ateten dumann varlna hkmetmek byledir.

    Burhn- Tatbk:
    Kelm ilminde Allah telnn varln ve kadm (ezel), olduunu (balangcnn olmadn) isbtta kullanlan delllerden biri.
    Allah tel, kadm, ezel ve ebed olmasayd, hdis (sonradan yaratlma) olsayd, O'nu yaratan bir yaratc bulunurdu. Bu yaratc kadm (bir balangc yok) ise, Allah O'dur. Hdis (bir balangc var) ise, O'nu yaratan biri lzm olur. Bylece, ka dm olmayan yaratclar zinciri mevcut olur. Bu zincire teselsl denir. Teselsl ise, muhldir (imknszdr), olacak ey deildir. Teselsln muhl olduu Burhn- tatbk ile isbt olunur. Bir eyin sonsuz yaratclarn, birinciden balayarak, sonsuz ekilde, yan yana dizelim. kinci yaratcdan balayarak, ikinci bir sra daha dnelim. Sonsuza giden ikinci sra, birinci sradan bir noksan olduu iin, ksadr. Ksa olana sonsuz denilemez. kinci sra sonsuz olamad iin, bundan bir fazla o lan birinci sra da sonsuz olamaz. Yni, bir ucu sonsuza giden yarm doru dnlebilir. Fakat byle bir ey mevcut olamaz. Teselsl olamaz. Sonsuz sayda yaratclar olamaz. Sonsuz var olan bir yaratc olur. Bu tek yaratc ezeldir, ebeddir, son suz olarak vardr. Varl kendindendir, bakasndan deildir. kl ve bli olan kimse, Allah telnn sonsuz var olduunu ve baka her eyin yoktan var edildiklerini iittikten sonra, akln kullanmayp, dnmeyip, buna inanmazsa veya akln kullanp, dnp de bunu akl kabl etmez, fenne uygun deildir diyerek red ederse mnsz demektir. (Ahmed sm)

    Burhn- Temn:
    Kelm ilminde Allah telnn varln ve birliini isbtta kullanlan dell.
    Kur'n- kermde melen buyruldu ki:
    Eer yer ile gkte Allah'tan baka ilhlar olsayd, lemdeki nizm bozulur karma kark olurdu. (Enbiy sresi: 22) Bu yet-i kermede Burhn- temn'ye iret edilmektedir. Yni lemin yaratcsnn iki olduu farz edilse, bu iki yaratcnn fiill eri (ileri), birbirinden, ya farkl veya ayn olur. Birbirinden farkl olursa, lemin karmakark olmas lzm gelir. Yni gklerin ve yeryznn bu huss nizmndan (dzeninden) kmasn ve yok olmasn veya birbirine zt eylerin ayn anda bir yere toplanmasn cbettirir. Mesel iki ilhtan birisi, Zeyd ismindeki insann hareket etmesini, dieri de o anda hareket etmeyip sknunu (hareketsizliini) irde etse (dilese), ilh olduklar iin ikisinin kudreti birlikte Zeyd'e te'sir edince, cem'i zddeyn (iki zddn bir araya gelmesini) cbettirir. Bu ise, mmkn deildir. nk cem'i zddeyn, muhaldir (mmkn deildir). Yni Zeyd ayn anda hem hareketli, hem hareketsiz olamaz. Ya hareketlidir, ya hareketsizdir. O halde Allah tektir, O' ndan baka ilh yoktur. Her eyi yaratan, durduran ve hareket ettiren O'dur. ( Seyyid erf, Muhammed Rebhm)

    BDEL:
    Bedeller. Ricl'l-Gayb denilen Allah telnn insanlardan gizledii evliy ztlar. Bedl'in okluk eklidir. Ebdl de denir. (Bkz. Ebdl)

    BHTN:
    ftir. Bir kimseye onda olmayan bir kusuru isnat etme.
    Allah tel yet-i kermelerde melen buyurdu ki:
    M'min erkek ve m'min kadnlara, ilemedikleri (bir gnh, bir suu isnd etmek sretiyle) ez edenler, muhakkak bir bhtn ve apak bir gnh yklenmiler (cezya mstehak olmulardr) . (Ahzb sresi: 58)
    Bir kimse iin sylenen kusr, onda varsa, bu sz gybet, yoksa bhtn olur. (Hads-i erf-Shih-i Mslim)
    Nmuslu bir kadnn nmsuna bhtn etmek, yz senelik ameli (n sevbn) yok eder. (Hads-i erf-Rmz-l-Ehds)
    Her yere burnunu sokma! Ya bir kazya, yhut bir bhtna urarsn. (Muhammed Hdim)
    Sliha bir kadnda bulunmas gereken artlar altdr: Allah teldan baka, hi bir eye ibdet etmemek. Hrszlk etmemek. Zin etmemek. ocuunu ldrmemek. Bhtn etmemek. Peygamber efendimizin her emrine itat etmek. (Ahmed Frk)
    Bhtn, kt sfatlarn, fen ahlkn en iddetlisidir. nk bunda yalan vardr. Yalan ise her dinde haramdr. (Ahmed Frk)

    BRC SRES:
    Kur'n- kermin seksen beinci sresi.
    Brc sresi Mekke-i mkerremede nzil olmutur (inmitir). Yirmi iki yet-i kermedir. Brc, burlar demektir. Sre, ismini birinci yet-i kermede geen brc kelimesinden almtr. Srede; Allah telnn azameti (bykl), Kur'n- kermin er efi, stnl, m'minler (inananlar) hakknda Allah telnn vaadi, kfirler (inanmayanlar) hakknda tehdidi ve gemi kavimlerin hlleri bildirilmektedir. (Rz, Hseyn Viz-i Kif)
    Brc sresinde melen buyruldu ki:
    phesiz Allah telya ve Peygamberine mn edip slih (iyi) amel yapanlar iin altlarndan rmaklar akan Cennetler vardr. Bu, byk bir kurtulutur. (yet:11)

    BRZ:
    Zhir olmak. Grnmek, ortaya kmak. Olgun bir velnin sevenlerinde bz sfatlarnn zhir olmas, grnmesi.
    Bir vel, sevenini terbiye etmek, yetitirmek iin, onda brz etmeksizin, Allah telnn verdii bir kuvvetle, kendi yksek sfatlarn (hllerini), o kimseye aks ettirir, aktarr. (Seyyid Abdlhakm Arvs)

    BY:
    Sihir. lme, fenne uymayan gizli sebebler kullanarak garib iler yapmay salayan ilim. (Bkz. Sihir)
    ...Khinlik yapan ve khine giden ve by yapan ve yaptran ve bunlara inanan, bizden deildir. Kur'n- kerme inanmamtr. (Hads-i erf-Hadkat-n-Nediyye)
    Mslman by yapmaz. Allah saklasn mn gittikten sonra, bys te'sir eder. (Hads-i erf-hy)
    Ftiha (Elhamd), yet-el-Krs ve drt Kul, yedier kerre okunup hastaya flenirse, btn fetler, dertler iin, by ve nazar (gz demesi) iin iyi gelir. Tuz zerine okunup, suda eritip iirmek de tecrbe edilmitir. Drt Kul, Kfirn, hls ve M uavvizeteyn (Felak ve Ns) sreleridir. (Muhammed Osman Shib)
    Semv dinler (Hak dinler), byy yasaklamtr. Bu arada, slmiyet de, kendinden nceki btn dinleri neshetmi, byy (sihiri) de yasaklam ve ok irkin bir i olarak vasflandrarak, mslmanlarn by yapmaktan ve yaptrmaktan kesinlikle uza k durmalarn emretmitir.
    Modern fen ilimleri, byy kendi metodlar icb olarak reddederler. Bu hl, o ilimlerin sahsna girmeyen ve metodlaryla incelenemeyen eylerin yok olduu mnsna gelmez. Ancak, konular ve hkm verme shalarnn dnda olduunu gsterir. Bu ba kmdan by, daha pekok ey gibi, modern bilimlerin shas dnda kalmakta veya varl yokluu laboratuvar teknikleriyle bugn iin zah ve ispat edilememektedir. (Yeni Rehber Ansiklopedisi)
    By insanlar hasta yapar. Sevgi veya muhabbetsizlie sebeb olur. Yni cesede ve rha tesir eder. Kadn ve ocuklara tesiri daha oktur. Bynn tesiri kesin deildir. lcn te'siri gibi olup, Allah tel isterse tesirini yaratr; istemezse, hi t esir ettirmez. Byc istediini elbette yapar, by muhakkak tesir eder diye inanmamal, byle dnmemelidir. Byle inanan kimsenin mn gider. By, Allah tel takdir etmise tesir edebilir, demelidir. (Abdlhakm Arvs)

  3. #3
    Bayan VIP ye sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen - ait Kullanc Resmi (Avatar)
    yelik Tarihi
    Dec 2009
    Bulunduu Yer
    SensizliginlkesindeN
    Mesajlar
    6,590
    Rep Puan
    52

    Standart

    CFERYYE:
    Hazret-i Ali'nin torunlarndan Ca'fer-i Sdk'a bal olduklarn iddi eden, bozuk mmiyye frkasnn otuz ikinci kolu.
    Ca'ferlerin Ehl-i beyti seviyoruz demeleri, hristiyanlarn hazret-i s'y seviyoruz demelerine benzer. nk hristiyanlar hazret-i s'nn dnini bozup deitirdikleri gibi, Ca'feriyyenin inanlar da mm- Ca'fer-i Sdk'n yoluna hi uymamakt adr. (mm- Rabbn)

    CHL:
    1. Allah tely unutmu olan; gfil, bilgisiz. Allah tel Kur'n- kermde melen buyurdu ki:
    Chiller, ahmaklar, dnydaki zevk ve lezzetlere kavumak iin, dinlerini, mnlarn verdi. hiretlerini satp, dnyy, ehvetlerinin istediklerini aldlar. Kurtulu yolunu brakp, helke kotular. Bu al-verilerinde bir ey kazanmadlar. Bunlar ticret ve kazan yolunu bilmedi. ok ziyn etti. (Bekara sresi: 16)
    lim olduunu syleyen kimse, childir. (Hads-i erf-Kef-l-Haf)
    limin uykusu chilin ibdetinden hayrldr. (Hads-i erf-Berka)
    hir zamanda ibdet edenlerin ou din chili olacaktr. (Hads-i erf-Berka)
    Akln eremedii ve yanld eylerde akla uyarak doru yoldan sapm olan chilleri, hkim, feylesof ve fen adam sanan, bunlar taklid eden, yalan yanl szlerini hikmet, fen sanarak bunlara inanan kimseler felkete derler. (mm- Rabbn)
    2.lmiyle amel etmeyen.
    Ne kadar okursan oku, ne kadar renirsen ren, ne kadar bilgi edinirsen edin, onunla amel etmedike chilsin. (Sa'd rz)

    CHLYE DEVR:
    slmiyet'ten nce hissin akla, ktln iyilie hkim olduu, puta taplan karanlk devir.
    Allah tel, Kur'n- kermde melen buyurdu ki:
    Onlar hl Chiliyye devrinin hkmn m istiyorlar? Allah'tan daha gzel hkm verecek kimdir?Fakat bunu, gerek anlay shibi olan bir kavim (toplum) bilir. (Mide sresi: 50)
    Chiliye devrinde en ileride olannz, slm'a girince en ileriniz olur. (Hads-i erf-Kef-l-Haf)
    Eshb- kirmdan Huzeyfe radyallah anh, Peygamber efendimize sallallah aleyhi ve sellem; "Y Reslallah! Biz chiliye devrinde kt kimselerdik. Allah tel senin erefli vcdun ile, slm nmetini, iyilikleri bizlere ihsan etti. Bu sedet gnle rinden sonra yine kt zaman gelecek mi?" diye sorunca; "Evet gelecek" buyurdu. Bu erden sonra hayrl gnler yine gelir mi dedi, yine; "Evet gelir. Fakat o zaman bulank olur" buyurdu (Hads-i erf-Buhr)
    Habeistan'a ikinci hicret esnsnda Habe hkmdr Nec'nin kendisine bz sorular zerine kfile bakan Cfer bin Eb Tlib yle buyurdu: "Ey hkmdr! Biz Chiliye devrinde putlara tapardk, lm hayvan lei yer, her trl ktl ilerdik . Kuvvetlilerimiz zayflara zulm eder ve merhamet nedir bilmezdik. Allah tel bize, kendimizden doru, emin, iffet shibi, soyu temiz bir peygamber gnderinceye kadar bu vaziyette kaldk." (bn-i Him)

    CAHM:
    Cehennem'in drdnc tabakasna verilen ad. Gnee ve yldza tapanlarn azab grecei Cehennem.
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyuruyor ki:
    Cahm ise azgnlara apak gsterilmitir. Ve onlara Allah tely brakp ibdet ettikleriniz hani nerede? Size yardm edebiliyorlar m? Yhut kendilerini (azbdan) kurtarabiliyorlar m? denir. (uar sresi: 91-93)

    CZ:
    1. Ruhsat, izin verilmitir, olabilir, yaplabilir, gnah deildir.
    Kur'n- kermi abdestsiz ezberden okumak cizdir. Gnah olmaz. Fakat abdestli okumak daha iyidir. (bn-i bidn)
    Sabah namaznda ald abdest bozulmadan, bu abdest ile, leyi, ikindiyi, akam ve yatsy klmak cizdir. Gnah olmaz, fakat her namaz iin abdest almak daha iyi olur. (bn-i bidn)
    2. Sahhdir, dorudur.
    Byi' (satc) bu mal bin liraya sana sattm, dese, mteri (alc) da bir ey sylemeyerek alsa ciz olur. Byi' mal verse, mteri parasn verse, hibir ey sylemeden ciz olur. (bn-i Hmm)
    3. Tenzhen mekruh.
    Amca, day kz ile evlenmek cizdir. Bir mecbriyet olmadka, yaplmamas daha iyi olur, yaplrsa da gnah olmaz. (bn-i Hmm)
    Gnete snan su ile abdest almak cizdir. Hristiyann kestii hayvann etini yemek de byle cizdir. (Tahtv)

    Ciz Deil:
    1.Sahh deil.
    Aata belirmemi olan meyveyi satmak, akll olmayan kk ocuun al-verii, yni pazarlk edip, sz kesmesi ciz deildir. (bn-i Hmm)
    2. Mekruh.
    Namaz klmak iin, Kbe, cmi resmi bulunan seccdeyi yere sermek ciz deildir. (Sedet-i Ebediyye)
    3.Haram.
    Alkoll ikilerin damlasn bile imek ciz deildir. (bn-i bidn)
    4.Fsid, btl.
    Yryerek namaz klmak ciz deildir. (Fethu'l-Kadr)
    5-Kfr.
    Allah gktedir, yerdedir demek ciz deildir. aka olarak da olsa, znnar denilen papaz kuan bele balamak ciz deildir. (eyhzde Muhammed Efendi)

    CMEKIYYE:
    Hizmet karl olarak alnacak cretin veya maan eki, bonosu.
    Cmekyyenin sat ciz deildir. nk cret hak edilmi ise de, kabz edilmemi (alnmam), mlk olmamtr. (bn-i bidn)

    CM':
    Toplayan.
    1. Mslmanlarn ibdet etmek iin toplandklar yer, mbed. (Bkz. Mescid)
    Hayzl ve cnp olann Cmi'e girmesi harmdr. Abdestsiz olann girmesi mekruhtur. (Molla Hsrev)
    2. Allah telnn ism-i erflerinden. eitli hakkatleri ve enfs (i) ve fktaki (dtaki) zt ileri birletirici, kymet gnnde yeryznde olan cinleri, insanlar ve mahlkt bir araya getirici insanlarn dalm bulunan et, kemik, kafa ve dier organlarn tekrar birletirici.
    Allah tel yet-i kermede melen buyurdu ki:
    Ey Rabbimiz, muhakkak ki sen, geleceinde hi phe olmayan bir gnde insanlar cmi'sin. phesiz Allah vdinden dnmez. (l-i mrn sresi: 9)
    3. Hads kitaplarnda yer alan sekiz bbn hepsini iine alan kitaplar. Bu sekiz bb unlardr: a) lm-i tevhd ve sfat, b) Snen, c) Rikk, d) lm'l db, e) Tefsr, f) Sre, g) lm'l fiten, h) lm'l menkib.

    CRYE:
    Harbde esir alnp slm memleketine getirilen kadn kle.
    Sizden hi biriniz, sakn memlkne (klesine) klem, criyem diye seslenmesin. Yiidim, olum, kzm desin. Onlar da size efendim, desin. (Hads-i erf-En-Nihye)
    Klenin, criyenin nafakasn vermek (geimini karlamak) efendisine farzdr. (bn-i bidn)

    CSYE SRES:
    Kur'n- kermin krk beinci sresi. H-mm de denir.
    Csiye sresi, Mekke'de nzil olmutur (inmitir). Otuz yedi yet-i kermedir. "Korku ve endie yznden ayakta duramayp diz st kmek" anlamna gelen ve yirmi sekizinci yette geen Csiye kelimesi, sreye isim olmutur. Srede, Allah telnn v arln, kudret ve azametini, bykln gsteren eserlere dikkatler ekilmekte, kfirlerin inkarc tutumlarna iret edilmekte, sriloullarnn Allah telnn ltuf ve ihsnlarna kavutuklar halde nmete nankrlk ettikleri haber verilmekte, kymet gnnn dehetli durumu ve o gn insanlar hakknda amel defterlerinin hitlik edecei, m'minlerin, inananlarn hirette byk nmetlere kavuacaklar mjdelenmekte, inkarclarn inanmyanlarn, inanlar bozuk olanlarn ise, iddetli azba urayacaklar, Allah telnn bykl, btn kint (evren) zerindeki hkimiyeti ve daha baka hususlar bildirilmektedir. (Fahreddn Rz)
    Csiye sresinde melen buyruldu ki:
    Kim slih (gzel, iyi) bir amel ilerse, (bunun sevb) kendi lehine; kim de ktlk ederse (bunun cezs) kendi aleyhinedir. Sonra (hepiniz) Rabbinize dndrleceksiniz. (yet: 15)
    Kim, H-mm (el-Csiye) sresini okursa, hesab gn Allah tel onun avretini (utanlacak eylerini) rter ve korkusunu giderir. (Hads-i erf-Envr-ut-Tenzl ve Esrr-t-Te'vl)

    CEBBR:
    1. Allah telnn Esm-i hsnsndan (gzel isimlerinden). Kullarnn hallerini slh edip tvbeye gtren, dilediini yaptrmaya gc yeten.
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyurdu ki:
    ... Allah tel Mheymindir (her eyi gzetip koruyandr), Azzdir (hkmnde glibdir), Cebbrdr, Mtekebbirdir (kibriy ve azamete bykle ancak o mstehaktr). Allah mriklerin kotuklar ortaklardan mnezzehtir (uzaktr) . (Har sresi: 23)
    Cebbr (olan Allah tel) kymet gn mlk olan gkleri ve yerleri eline (kudretine) alr ve buyurur ki: Cebbr benim, Melik benim. Hani cebbrlar, mtekebbirler (kendilerini byk grenler) nerede? (Hads-i erf-Snen-i bn-i Mce)
    Sabah ve akam el-Cebbr ismi erfini okumaya devm eden kimse zlimlerin zulmnden korunmu olur. Yolculukta da olsa zarar grmez. (Ysuf Nebhn)
    2. Kibirli, zorba, gaddr.
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyurdu ki:
    O peygamberler dmanlar zerine Allah'tan zafer istediler ve her inat cebbr da hsrna urad. (brhim sresi: 15)
    Cennet ile Cehennem yle mnkaa ettiler. Cehennem; bende cebbrlar, mtekebbirler var dedi. Cennet de bende Allah'tan korkan, zafler ve fakirler var dedi. Bunun zerine Allah tel bunlarn dvlarn u sretle halletti: "Ey Cennet! Sen benim rahmetimsin. Seninle dilediime rahmet ederim. Ey Cehennem, sen de benim azbmsn. stediime seninle azb ederim. Her ikinizi de doldurmak bana ittir. (Hads-i erf-Mslim, Riyz-s-Slihn)
    nsanlar kibirlene kibirlene cebbrlar srasna geer. Cebbrn bana gelen azb onlarn da bana gelir. (Hads-i erf-Tirmiz, bn-i Mce)

    CEBEL- NR:
    Nr da. Mekke-i mkerreme yaknnda Peygamber efendimize ilk vahyin geldii mbrek da. Hir, Hir Nr da da denir.
    Peygamber efendimiz, peygamberlii bildirilmeden nce yanna yiyecek alarak Cebel-i Nr'a gider burada bir kiinin kalabilecei byklkte olan ve Hir maaras ad verilen yerde tefekkr ve ibdetle megul olurdu. Krk yanda Ramazann on yedinci P azartesi gecesi Hir maarasnda yine tefekkr hlindeyken Cebril aleyhisselm kendisine Alak sresinin ilk be yetini getirdi. (Ysuf Nebhn, Kastaln)

    CEBEL- RAHMET:
    "Rahmet da" mnsna, Arafat ovasndaki tepe.
    Peygamber efendimiz sallallah aleyhi ve sellem Ved haccnda Arefe gn Cebel-i rahmet denilen koyu yeil ta ynlarndan meydana gelen tepenin eteinde, yzbini akn mslmana Kusv adl devesinin zerinde Ved hutbesini okuyup, Eshb- kirmyl a vedlat. (Haleb)
    dem aleyhisselm ile Havv vlidemiz, Cebril aleyhisselmn yol gstermesiyle Arafat ovasnda bulutular. dem aleyhisselm Cebel-i rahmet tepesi zerinde iken, Allah teldan rahmet ve mafiret (balanmasn) dileyip dus kabl oldu. Onun iin bu tepe Cebel-i rahmet diye anld. (Altparmak Muhammed Efendi)

    CEBRE:
    Krk ve kn iki yanna balanan tahtalar.
    Guslde ve abdestte cebre zerine mesh cizdir. (brhim Haleb)

    CEBR:
    Zorlama, zor kullanma. rde ve ihtiyrn zdd.
    nsann hi bir irde ve ihtiyra shib olmadn, her eyin cebr elinde esir olduunu ve varlnn otomatik, fakat zemberei krk bir makina gibi olduunu iddi etmek yanltr. (Seyyid Abdlhakm Arvs)

    CEBRL ALEYHSSELM:
    Drt byk melekten biri. Peygamberlere vahy getirmek, onlara Allah telnn emir ve yasaklarn bildirmekle vazfeli melek. Buna Cibrl, Rh-ul-emn, Rh-ul-kuds, Nms- ekber de denir.
    yet-i kermede melen buyruldu ki:
    Gerekten Cibrl, Kur'n- kermi, Allah telnn izniyle senin kalbine indirdi (Bekara sresi: 97)
    Allah tel Cebril'e (aleyhisselm), filn ehri yerin dibine geir, diye emr etti. Cebril, y Rabb! Bu ehirdeki filanca kulun sana bir n isyn etmedi. Hep itat ve ibdet ediyor deyince; Allah tel onu da berber geir! Zr gnh ileyenleri grnce, bir kerrecik yzn deitirmedi buyurdu. (Hads-i erf-Mektbt- Rabbn)
    Cebril aleyhisselm ok def Reslullah'n huzruna, Eshb- kirmdan Dhye-i Kelb sretinde gelirdi. Reslullah efendimiz sallallah aleyhi ve sellem, Ben meyye'den kiiyi kiiye benzetti ve yle buyurdu: "Dhye-i Kelb, Cebril'e; Urve bin Mes'd Sekaf, s'ya; Abdl-zza ise Deccl'e benzer." (Hads-i erf-hyu Ulmiddn)
    phesiz Allah tel bir kulundan rz olup, onu sevdiinde, Cebril aleyhisselm arr ve ona buyurur ki: "Ben falan kulumu seviyorum sen de onu sev." Cebril aleyhisselm onu sever. Sonra semda seslenip der ki:"Allah tel falan kulu seviyor, siz de onu sevin." Semdakiler de onu sever. Sonra onun sevgisi yerdekilerin gnllerinde yerleir. (Hads-i erf-Sahh-i Mslim)
    dem aleyhisselmn boyu ve mr kesin olarak bildirilmedi. Bir rivyette, bin sene yaayp be yz yanda iken peygamber oldu. Allah tel, kendisine on kitap gnderdi. Cibrl aleyhisselm ona on iki sefer gelmiti. (Nianc Muhammed Efendi)

    CEBRYYE:
    Hicr birinci asrn sonlarnda ve ikinci asrn balarnda Cehm bin Safvn tarafndan ortaya karlan bozuk yol. Buna mrcie frkas da denir.
    Cebriyye frkas; "nsan asl bir i yapmaz, canszlar gibi hareket eder. nsann kudreti, kast, ihtiyr (istei) yoktur. nsanlar iyi i yapnca sevb kazanmaz, kt ilerine azb yaplmaz. Kfirler gnh ileyenler mzrdur, mes'l olmazlar. nk insann her iini yalnz Allah yapyor. nsan istese de istemese de gnah yaratyor ve insan gnh yapmaya mecbrdur. Gnah insana zarar vermez. s, fsk kimseler azb grmeyecektir." diyorlar. Cebriyyenin bu szleri kfrdr ve hepsi mel'undur. Peygamberimiz sallallah aleyhi ve sellem; "Mrcie mezhebinde olanlara yetmi peygamber lnet etmitir." buyurdu. (mm- Rabbn)
    Cebriyye frkas mensblarnn dedii gibi insanda irde ve ihtiyr olmasayd, ktlkleri gnhlar Allah tel zor ile yaptrsayd, eli-aya balanp dadan aa yuvarlanan kimse ile yryerek etrfn seyrederek inen kimsenin hareketlerinin bir birlerinden farkl olmamas gerekirdi. Hlbuki birincinin yuvarlanmas cebr ile, ikincisinin inmesi irde ve ihtiyr ile (kendi isteiyle) olmaktadr. (Mevln Hlid-i Badd)

    CEDEL:
    Mnkaa, mcdele, tartma, kavga. Mantkda, mehur veya doruluu herkese kabl edilen kadiyye (nerme)lerden meydana gelen kyas'a verilen ad.

    CEF:
    ncitmek, eziyet etmek, ktlk.
    Hay mndandr. Fuhu (irkin eyler) sylemek cefdandr. mn Cennet'e, cef Cehennem'e gtrr. (Hads-i erf-Buhr)
    u gnah, mnn gitmesine sebeb olur: Birincisi, mn nmetine kavutuuna kretmemek. kincisi, mnn gitmesinden korkmamak. ncs, mminlere ez ve cef etmek. Peygamber efendimiz buyurdu ki: "Haksz yere bir mslman incitmek, Kbe'yi yetmi def ykmaktan daha byk gnahtr. (Hakm-i Tirmz)
    Peygamber efendimizin akl o kadar oktu ki, Arabistan Yarmadas'nda, sert, inat insanlar arasnda gelip, ok gzel idre ederek ve ceflarna sabrederek, onlar yumuakla ve itate getirdi. ou eski dinlerini brakp mslman oldu. (Ysuf Sinnddn)
    Her ie Besmele ile bala. Temiz ol. Dim iyilii det edin. Tembel olma. Namaza nem ver. Nmete kr, belya sabret. Dny rahatna aldanma. Kimseye kzma. Eziyet ve cef etme. (Akemseddn)

    CEHLET:
    Bilmeme, bilgisizlik. Din bilgilerini bilmeme. Chillik.
    Allah tel, Kur'n- kermde melen buyurdu ki:
    yetlerimize mn edenler sana geldii zaman yle de: "Allah'n selm zerinize olsun. Rabbiniz, size rahmet ve merhamet vaad buyurdu. yle ki, iinizden kim cehletle bir fenlk yapm da arkasndan tvbe edip (hlini) dzeltmise (Allah'n ona mafireti vardr.) Muhakkak ki Allah, Gafr'dur, Rahm'dir. (En'm sresi: 54)
    Cehletten daha iddetli bir fakrlik yoktur. (Hads-i erf-Nisb-l-Ahbr)
    Bilmediklerinizi sorunuz. Cehletin ilc sldir (yni soru sorup renmektir). (Hads-i erf-Snen-i Eb Dvd)
    Dr'l-slm'da, slm memleketinde bulunan bir kimsenin mesel namazn ve orucun farz, iki, kumar ve zinnn haram olduu konusundaki cehleti mzeret kabul edilmez. (bn-i bidn)
    Chil, cehletinden dolay mzur saylsayd, cehlet ilimden stn olurdu. (mm- fi)
    On ey insann varln ldrr: 1) Terbiye azl, 2)Cehlet okluu, 3) Halktan nmet beklemek, 4)ehvet azgnl, nefis kudurganl, 5) Ba olma sevdas, 6)Dnyya dkn olmak, 7) Nefisle dostluk kurmak, 8)ok yemek, 9) ok uyumak, 10) Kabalk sertlik yapmak. (Byezd-i Bistm)
    Kiiye ilim olarak Allah teldan korkmas, cehlet olarak ucub, kendini, yapt ibdetleri, iyilikleri beenerek bunlarla vnmesi yetiir. Ucb artnca ahmaklk hlini alr. nsann kendi ayplarn grmesine mni olur. (Mcid-l-Krd)

    CEHD:
    Gayret, olanca gc ve kuvveti sarf etmek.
    ctihd; insan gcnn yettii kadar zahmet ekerek cehd etmek demektir. Yni, Kur'n- kermde ve hads-i erflerde sarh ve ak bildirilmemi hkmleri ve meseleleri, ak ve geni anlatlm meselelere benzeterek, meydana karmak iin cehd etme ktir. Bunu ancak Peygamber efendimiz, O'nun Eshbnn hepsi ve dier mslmanlardan ictihd makmna ykselen limler yapabilir. (Seyyid Abdlhakm-i Arvs)
    Akll kimse; dny iini kanat ile (ele geenle yetinmekle), hiret iini hrs ve acele ile, din iini ise ilim ve cehd ile yapar. (Eb Bekr Merg)
    Gen kardelerim! Benim yama gelmeden evvel cehd ediniz, Yoksa benim gibi zayflar ve benim gibi amel ve ibdette kusr edersiniz. (Srr-yi Sekt)
    Slih (Allah telnn rz olduu, beendii) insanlar derecesine ulamann bir yolu da, rahatlk kapsn kapatp, cehd ve gayret kapsn amaktr... ( brhim bin Edhem)

    CEHENNEM:
    Kfirlerin devaml, gnahkr mslmanlarn ise, gnahlar kadar hirette azab grecekleri yer.
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyurdu ki:
    Kim Allah tel ve Reslne srarla isyn eder, inkar etmek sretiyle Allah telnn koyduu snrlar ineyip geerse, onu iinde sonsuz kalc olarak Cehennem'e koyar. (Allah telnn ve peygamberi Muhammed'in (aleyhisselm) emirlerine aldr etmiyenler, beenmiyenler, asra, fenne uygun deildir, modern ihtiylara kfi deildir diyenler, kymette Cehennem ateinden kurtulamyacaklardr.) Bunlara Cehennem'de, ok ac azb vardr. (Nis sresi: 14)
    Ey mslmanlar topluluu! Allah telnn sizi tevik ettii eye rabet ediniz ve O'nun yasak ettiklerinden kannz. Allah telnn korkuttuu eylerden korkunuz. O'nun cezsndan, azbndan Cehennem'inden korkunuz. u bulunduunuz dnyda O'nun ateinden bir damla kvlcm bulunmu olsa, bu dnyy sizler iin yaanmaz hle getirir. (Hads-i erf-hyu Ulmiddn, Tezkre-i Kurtub)
    Cehennem yedi tabakadr: Birinci tabaka en hafifidir. Fakat dny ateinden yetmi kat daha iddetlidir. Ad Cehennemdir. Burada mslmanlardan bir ksm yanp, gnahlarndan temizleneceklerdir. Kfirlerin devaml azab grecekleri Cehennemin dier ta bakalar ise; Sa'r, Sakar, Cahm, Hutame, Lazy ve Hviye'dir. (Bkz. lgili maddeler) (Sedet-i Ebediyye)
    Bir eyi arayan onun peinden kotuu ve bir eyden korkan ondan kat halde, Cennet'i arayp, Cehennem'den kaan kimselerin bunlara hi aldr etmeden uyuyup kalmalar ne kadar alacak eydir. (mir bin Abdullah)
    Cehennem'e girmek ve sonsuz olarak orada kalmak, mn duyduktan sonra irk (Allah'a ortak) koanlar iindir. (Kdzde)
    Cennet ve Cehennem hlihzrda vardrlar ve ebediyyen bkidirler (kalcdrlar). ( mer Nesef)
    Cehennem'den en son kacak m'min, yedi bin hiret senesi yanacaktr. hiretin bir gn, dnynn bin senesi kadar uzundur. (Kdzde Ahmed Emn Efendi)
    Gnahlar gaflete, Allah tely unutmaya, gaflet ise, kalbin katlamasna sebeb olur. Kalbin katlamas, insan Allah teldan uzaklatrr. Allah teldan uzaklamak ise, Cehennem'e gtrr. (Hris el-Muhsib)

    CEHL (Cehil):
    limsizlik, bilgisizlik, dn bilgilerden haberi olmamak. (Bkz. Cehlet)

    Cehl-i Mrekkeb:
    Chil olduu hlde, chilliini bilmeyip, kendini lim zannetmek.
    Sar, dilsizi, tedv ettim. ly dirilttim. Fakat cehl-i mrekkebin ilcn bulamadm. (s aleyhisselm)

    CEHMYYE:
    Cebriyye frkasnn bir kolu olup, Hicr ikinci asrda Cehm bin Saffn tarafndan kurulan bozuk frka.
    Cehmiyye frkasnda olanlar, kullarn amellerinde cebr (zorlama) ve mecbriyet altnda olduklarn syleyip, kulun yapabilme gcn btnyle inkr ettiler. mnn yalnzca yce Allah' bilmek, kfrn de yalnzca O'nu bilmemek olduunu ileri srdler . hirette Allah telnn grlmeyeceini syleyip, kabir azbn, srat ve mzn inkr etmilerdir. (Abdlkhir Badd)

    CEHR:
    Aktan, alen olarak, yksek sesle sylemek, okumak.
    Namazn vciblerinden on drdncs cehr okunacak yerde cehr okumaktr. (brhim Haleb)
    Bayram namazn klmak iin cmiye giderken bayram tekbirlerini, Ftr (Ramazan) bayramnda sessiz, Kurban bayramnda cehr sylemek snnettir. (Mehmed Zihn)

    CELBB:
    Uzun ve geni rt, manto. Cilbb'n ouludur. (Bkz. Cilbb)

    CELL:
    Allah telnn kahr ve gazab sfatlarndan. Azamet, byklk, ululuk, hibir eye muht olmamak.
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyurdu ki:
    Yeryznde bulunan her canl fndir (yok olucudur) . Ancak cell ve ikrm shibi olan Rabbinin zt bkdir. Byle iken Rabbinizin hangi nmetlerini yalan sayabilirsiniz? (Rahmn sresi: 26, 27, 28)
    Hi phe yok ki, kymet gnnde Allah tel, nerede benim cellim iin birbirini sevenler! Bugn ben onlar armn glgesinde glgelendireceim... buyuracaktr. (Hads-i erf-Mslim)
    Y zel-celli vel-ikrm' ok syleyin, ona ok devm edin. (Hads-i erf-Tirmiz)
    Melekler, Allah telnn azameti, celli ve byklnden korkudadrlar. Kendilerine verilen emirleri yapmaktan baka ileri yoktur. (mm- Rabbn)

    CELL (El-Cell):
    Cell shibi mnsna Allah telnn Esm-i hsnsndan (gzel isimlerinden). (Bkz. Cell)

    CELS-LH:
    Allah telya yakn kimse, vel.
    Cels-i ilh olanlarla birlikte bulunanlar, ak (Cehennemlik) olmaz. (Hads-i erf-Buhr, Mslim)

    CELLE CELLH:
    "O ycedir" mnsna Allah telnn ismi-i erfi sylenince, yazlnca ve iitilince, sylenilen ta'zm (hrmet, sayg) ifdesi. (Bkz. Azzesmuh)

    CELSE:
    Namazda iki secde arasnda hareketsiz bir miktr oturma. (Bkz. Ta'dil-i Erkn)
    Rkda ve secdelerde ve kavmede (rkdan kalkp ayakta dururken) ve celsede beden tumnnet (hareketsizlik) bulduktan sonra biraz durmaldr ki, Hanef limlerinin ou buna vcib demitir. mm- Eb Ysuf ve mm- fi ve Mlik ise farz demitir. Bz Hanef limleri de snnet demilerdir. Mslmanlarn ou bunu yapmyor. Bu bir ameli yapana ve meydana karana, Allah yolunda harb edip cann veren yz ehid sevbndan ok sevap verilir. (mm- Rabbn)

    Celse-i Haffe:
    kinci secdeyi yapp kyma kalkmadan nce olan ksa oturma.
    fi mezhebinde Celse-i haffe snnettir. (bn-i Hacer)

    CELVETYYE:
    Evliynn byklerinden Azz Mahmd Hdy hazretlerinin tasavvuftaki yolu.
    Celvetiyye, Bayramiyye tarktinin koludur. nk Azz Mahmd Hdy hazretlerinin yolu, ftde, Hzr Dede ve Akbyk Sultan vstasyle Hac Bayrm- Vel'ye balanr. Bu yol, hazret-i Ali'den geldii iin zikr-i cehr (sesli zikir) esastr. Kelme -i tevhdin sylenmesine devam bu yolun esaslarndandr. Celvetiyye yolu, Aziz Mahmd Hdy hazretlerinden sonra, Selmiyye, Hakkyye, Feniyye ve Himiyye adyle drt ksma ayrlmtr. Onun bir dus yledir: "Y Rabb! Kymete kadar bizim yolumuza katlanlar, bizi sevenler, mrnde bir kerre trbemize gelip rhumuza ftih okuyanlar, bize talebe olanlar denizde boulmasnlar. mrnn sonlarnda fakrlik grmesinler, mnlarn kurtararak gitsinler ve leceklerini bilip haber versinler." (Hseyin Vassf)

    CEM':
    Birletirme, bir araya getirme.
    1. kindi namazn le namazyla, yats namazn akam namazyla birlikte klma.
    Sefer olmayan (104 kilometreden az giden) Hanef mezhebindeki bir yolcu, fi mezhebine uyarak iki namaz cem' edemez. (emseddn Reml)
    Sefer olan (104 kilometreden fazla yola gitmeye karar veren) bir Hanef, yolculuk srasnda, dier mezhebe uyarak, araba mola verdii zaman, le ile ikindiyi ve akam ile yats namazlarn cem edebilir. (Hayreddn Reml)
    Hanef mezhebinde yalnz Arafat meydannda ve Mzdelife'de haclarn iki namaz cem' etmeleri lzmdr. (Abdullah Msul)
    2. Tasavvufta bir makam. Fen ve sekr (mnev sarholuk) makm da denir.
    Cem' makamnda Cenb- Hakk'n varl zuhur ve istil edip, slik (tasavvuf yolcusu) kendi mevhum olan varln yok bulur. Hallc- Mansr'un Ene'l-Hak, Byezd-i Bistm'nin Sbhn szleri ve benzerleri bu makamda, Allah teldan baka hibir e y grmeyince sylenen szlerdir. Allah tel mahlklar (yarattklar) ile birleik deildir. Onlarn ayn ve benzeri deildir. O hibir bakmdan yarattklarna benzemez. Hallc- Mansur; "Ene'l-Hak" demekle, "Ben Hakk'm, Hak tel ile birletim" demek istemedi. Byle diyen kfir olur. Onun sznn mns: "Ben yokum. Hak tel vardr" demektir. (mm- Rabbn, Muhammed Ma'sm)

    Cem'ul-Cem':
    Tasavvufta bir makmn ad. Sahv (uyanklk) makm. Bek makm da denir.
    Cem'ul Cem' makmna kavuanlar, hakk mslmanlkla ereflenirler, insanlara Allah telnn emir ve yasaklarn anlatmaya, onlar terbiye etmeye lyk olurlar. (Muhammed Ma'sm)
    Cem'ul Cem' makmnda olanlarn rhat ubdiyette (kullukta), lezzetleri tattedir. (Muhammed Ma'sm)

    CEMAT:
    Topluluk.
    1. bdet etmek iin bir araya gelen topluluk.
    Cematle klnan namaza, yalnz klnan namazdan yirmi yedi kat fazla sevb verilir. (Hads-i erf-Tirmiz)
    Gzel bir abdest alp, mescidlerden birine cematle namaz klmak iin gidenin, Allah tel her admna bir sevb yazar, her admnda amel defterinden bir gnh siler ve Cennet'te onu bir derece ykseltir. (Hads-i erf-Et-Tergib vet-Terhb)
    Nfile namazlar cematle klmak mekrhtur. (mm- Rabbn)
    Ey kardeim! Sizin iin eyi seviyorum. Kur'n- kermi gece gndz okumanz, cemate devmnz ve kt ilere mni olmanz. (Abdullah ibni Avn)
    Akta, gizlide her zaman Allah teldan kork. Be vakit namaz cematle kl. Harama ynelme. Bylece, Allah telya yaknlardan olursun. (Abdullah bin Dnr)
    Dnyda, Allah telnn sevdikleri ile berber bulunmak ve cematle namaz klmaktan daha lezzetli bir ey kalmad. (Ckr el-Krd)
    2. Peygamber efendimiz ve Eshbnn bildirdii hak yol zere bulunan mslmanlar, Ehl-i snnet vel-cemat.
    eytan, insann kurdudur. Kenarda kede kalm, srden ayrlm koyunu kurt yakalad gibi, eytan da cematten ayrlanlar yakalar. Sakn cematten ayrlmaynz. (Hads-i erf-Muhtasar f lm-il-Hads)
    Cemat rahmettir. Ayrlk azbdr. (Hads-i erf-Msned-i Ahmed bin Hanbel)
    Cemate yapnz. nk Allah tel bu mmeti dallet zere bir araya getirmez. (Hads-i erf-Tirmiz)
    Kim cematten bir kar ayrlrsa, slm ipini boynundan kartmtr. (Hads-i erf-Msned-i Ahmed bin Hanbel)
    Cemat-i slmiyye: Eb'l-A'l el-Mevdd'nin Pakistan'da kurduu bozuk teklt.
    Cemat-i slmiyye reisleri, mmet-i Muhammediyye'yi paralamak ve Ehl-i snnetin dnda sapk bir r amak gyesiyle yeni bir teklt kurdular ve kendilerinden bakasnn doru yolda olmadn sylediler. (Mevlev Eb Ahmed)

    CEML:
    1. Gzellik.
    Kadn ya mal, ya cemli veya dni iin alnr. Siz dni iin alnz. Mal iin alan, malna kavuamaz. Yalnz ceml iin alan cemlinden mahrm kalr. (Hads-i erf-Menic-l-bd)
    2. Allah telnn ltuf ve rz sfat.
    Allah tel kymet gn maher yerinde, kfirlere ve gnh olan m'minlere, kahr ve cell, slih olan m'minlere ise ltuf ve ceml sfatiyle mumele edecektir. (Mevln Hlid-i Badd).
    3. Zt, yz.
    Reslullah'n mbrek cemlini bir kere grmek ve biraz huzrunda oturmak insan yle derecelere kavuturur ki, bunlar baka trl hi bir eyle ele gemez. (Eb Tlib-i Mekk)
    4. irkinlii gidermek, vakar shibi olmak ve kr etmek iin nmeti gstermek. irkinlie, bakalarnn irenmelerine, hakret etmelerine sebeb olacak eyleri yapmamak, bunlar gidermek.
    Ceml iin temiz, gzel giyinmek mbahdr. Bunun iin bulunduu yerde det olan eylerden haram olmyan en iyilerini kullanmak lzmdr. Gsteri ve nmek iin nmeti gstermek, ceml olmaz, kibir (byklenmek) olur. Nefsin zaf, azgn olduunu gs terir. (Sedet-i Ebediyye)

    CEML (El-Ceml):
    Allah telnn isim-i erflerinden. Ceml shibi. (Bkz. Ceml)
    Allah tel Cemldir, ceml shiblerini sever. (Hads-i erf-Bahr-ur-Rik)

    CEM'YYET:
    Topluluk. Kalbde hsl olan mnev toparlanma, huzur, Allah tel ile berber olma hli.
    Be vakit namaz cemat ile kldktan sonra, btn vakitlerinde Allah tely zikretmek (hatrlamak, anmak) lzmdr. Kalbde baka hi bir eye yer vermemelidir. Zikr yapmakta geveklik duyulursa, kalbin niin daldn aratrmaldr. Bundan sonr a kalbin cem'iyyetine almal ve boyun bkerek, alayarak, kalbdeki karartnn gitmesi iin Allah telya yalvarmaldr. (mm- Rabbn)
    Namazda, ayakta iken secde yerine, rkda iken ayaklara, secdede burun ucuna ve otururken iki ellere ve kucana baklr. Bu sylenenler yaplr ve gzler etrfa kaymaz ise, namaz cem'iyyetle klnm olur. (mm- Rabbn)

    CEMRE:
    Haclarn eytan talarken attklar talar veya bu talarn atld yer. oulu cimr ve cemert'tr. Min'da birbirlerine birer ok atm mesfede bulunan ta yn vardr. Bunlardan birincisine Cemre-i l (birinci cemre), ikincisine Cemre-i v ust (orta cemre) ve ncsne Cemre-i Akabe ad verilir.
    Kurban bayramnn birinci gn sabah Me'arilharm denilen yerden gne domadan nce Min'ya hareket edilir. Min'ya gelince, Mescid-i Hf'e en uzak olan ve Cemre-i Akabe denilen yerde sa elin ba ve ehdet parmaklaryla iki buuk metreden veya d aha uzaktan cemre yerini gsteren duvarn dibine yedi ta atlr. Sonra buradan gidip kurban kesilir. Talar atlrken Min'y saa, Mekke-i mkerremeyi sola almak sretiyle nce Mescid-i Hf'e en yakn olan Cemre-i lya (birinci cemre), sonra Cemre-i vustya (orta cemre), daha sonra Cemre-i Akbe'ye ta atlr. Talar atlrken Bismillahi Allah ekber denir. Bayramn ikinci gn le namaznda Min'da okunan hutbeden sonra, cemreye yedier ta atlr. Bayramn nc gn de byle yedier ta atlr ki, hepsi krk dokuz ta olur. Bunlar leden nce atmak ciz deildir veya mekruhtur. Drdnc gn de, Min'da fecrden (tan yerinin aarmas) gnein batna kadar diledii zaman yedierden yirmi bir ta daha atmak mstehbdr (sevbdr) . Bylece yetmi ta atlr. Cemrelere hayvan zerinde ta atmak cizdir. (bn-i bidn)

    CENBET:
    Cnplk. Gusl (boy abdesti) almay gerektiren durum. (Bkz. Cnb) Souk, scak dedin abdest almadn, Dnyya daldn, namaz klmadn. Cenbet gezip gusl etmedin, Derse Allah, sen ne cevap verirsin?
    (M. Sddk bin Sad)

    CENZE:
    l.
    Acele etmek eytandandr. Be ey bundan mstesndr. Kzn evlendirmek, borcunu demek, cenze hizmetlerini abuk yapmak, misfiri doyurmak, bir gnh ileyince derhal tvbe etmek. (Hads-i erf-Ei'at-l-Lemet)
    Cenzeyi krk adm tayann krk byk gnh affolur. (Hads-i erf-Knz-d-Dekik)
    Cenzeye ve cenze kan yere siyah rt rtmek ve siyah giyinmek ciz deildir. (Kd Hind)

    CENNET:
    Bahe. hirette mslmanlarn nmet ve mutluluk ierisinde sonsuz olarak yaayacaklar yer.
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyurdu ki:
    Rabbinizden (af ve) mafiret istemeye ve Cennet'e girmee kounuz. Bunun iin alnz! Cennet'in bykl, gkler ve yer kresi kadardr. Cennet, Allah teldan korkanlar iin hazrland. Bunlar, az bulunsa da mallarn Allah yolunda verirler, fkelerini belli etmezler, herkesi affederler. Allah tel, ihsn edenleri sever. (l-i mrn sresi: 133)
    Dikkat edin, Cennet iin hazrlanan yok mudur? Kbe'nin Rabbi'ne (Allah telya) yemn olsun ki, Cennet'te tehlike diye bir ey yoktur. Cennet, parlayan bir nr, etrfa yaylan bir kokudur. Binlar kuvvetlidir. Irmaklar devaml akar, bol ve kemle ermi meyve yeridir. (Hads-i erf-hyu Ulmiddn)
    Cennet, analarn aya altndadr. (Hads-i erf-Nes, Ahmed bin Hanbel)
    Allah tel ar ve krs altnda, yedi kat gklerin stnde, arn nru ile birbirinden yksek sekiz Cennet yaratmtr: Birincisi, Dr-l Cinn, beyaz incidendir. kincisi, Dr-s-Selm, krmz ykuttandr. ncs, Cennet-l-Me'v, yeil zeberce ddendir. Drdncs, Cennet-l-Huld, krmz ve sar mercandandr. Beincisi, Cennet-n-Nam, beyaz gmtendir. Altncs, Cennet-l-Firdevs, krmz altndandr. Yedincisi Cennet-l-Adn byk beyaz incidendir. Sekizincisi Dr-l-Karr, krmz alt ndandr. (Peygamberler Trihi)
    Cennet'e girmek mna baldr. mn da Allah telnn ihsndr. (mm- Rabbn)
    Kalbinde zerre kadar mn olan kimse, Cehennem'de sonsuz kalmyacak, Allah telnn rahmetine kavuarak Cennet'e girecektir. (mm- Rabbn) ol Cennet'in rmaklar Akar Allah dey dey. km slm blblleri, ter Allah dey dey.
    (Ynus Emre)

    CERBEZE:
    leri incelemek, anlamak kuvvetini, lzumsuz yerlerde kullanmak, ukallk etmek, gereksiz akl yorumlarda bulunmak. Hikmetin ars.
    Cerbeze shiblerinin ilim meclislerindeki yerleri herkesten geri olup, belki de kapdan dar olmas lzm gelir. nk insanlarn zihinlerini kartrrlar. Bozarlar. (Ahmed Rfat)
    Rhun fen kuvvetini (akl) ar kullanmak cerbeze olmaz. Kt olmaz. Din bilgilerini, fen bilgilerini ve matematii ilerletmek iin ne kadar ok inceler, aratrrsa, o kadar ok iyi olur. Cerbezeli insan, mmkn olmayan eyleri anlamaa kalkr. M tebih (mns ak olmayan) yetlere mn verir. Kaz ve kader zerinde konuur. Akln, hle, dedikodu ve maskaralk yapmak iin kullanr. (Ali bin Emrullah)
    Cerbeze huylu kimse, rhun kuvveti olan akln hiyle, dedikodu, maskaralk yapmak iin kullanr. Beldet (yni kaln kafal) huylu kimse, hakkatleri anlayamaz. (Ali bin Emrullah)

    CERH VE TA'DL:
    Hads ilmine it iki stlah (terim). Cerh, yaralamak. Bir hads liminin, bz sebeplerle rvnin (hads rivyet eden kimsenin) rivyetini (naklini) reddetmesi. Ta'dl, dzeltmek. Bir hads liminin, bir rvinin rivyetinin kabl edilebileceini a klamas.
    Hads limleri, din gayretleri ve mslmanlarn iyilii iin, bozuk ve yalanc olanlar cerh ve ta'dl yapmlardr. Yoksa onlarn maksatlar mslmanlar ktlemek, gybetlerini yapmak deildi. (Tirmiz)

    CERRHYYE:
    Evliynn byklerinden Nreddn Cerrh hazretlerinin tasavvuftaki yolu.
    Cerrhiyye tarkat, Aleddn Ali Kstendil ve eyh Ramazan Mahf vstasyle Halvetiyye'nin kollarndan Ahmediyye'nin kurucusu olan Yiitba Ahmed emseddn'e ular.Nreddn Cerrh, talebelerine, Ehl-i snnet tikd zere olmalarn srarla ten bih etmi, bunun iin Birgiv Vasiyetnmesini okumalarn ve okutmalarn tavsiye etmitir. (Hseyin Vassaf)
    Cerrhiyye yolunun by Nreddn Cerrh hazretlerinin bir beyti yledir: Dil (gnl) beytini pk (temiz) eden, Dervii anka (kuu) eden, lem-i ilhiye (ilh leme) giden, Mevl zikridir zikri.

    CEVD:
    ok cmert. Allah telnn isimlerinden.
    Allah telnn isimleri tevkfdir, yni slm dninin bildirmesine baldr. slmiyet'in bildirdii ismi sylemelidir. slmiyet'in bildirmedii isim sylenmez. Ne kadar gzel isim olsa da, sylenmemelidir. Mesel Cevd denir. nk, slmiyet Cev d demektedir. Fakat yine cmert mnsnda olan "Sah" ismi sylenemez. nk slmiyet, O'na sah dememitir. (Seyyid erif, Bklln)
    Yemn, yalnz Allah telnn isimleriyle olur. Baka eylerle yemn olmaz. Allah telnn isimlerinden; Halm, Alm, Cevd gibi, insanlar iin de kullanlan bir isim ile yemin ederken, Allah telnn ismi olduuna niyet etmek lzmdr. (Dmd)

    CEVM-L-KELM:
    Az kelime (sz) ile ok ey anlatma zellii.
    Bana cevmi-l-kelm verildi. (Hads-i erf-Buhr)

    CEVZ:
    Ciz olma. (Bkz. Ciz)

    CEVHER:
    1) Mhiyet, asl, z. Varlkta kalabilmesi iin baka bir mahlka muhtc olmayan, kendi kendine varlkta kalabilen.
    Araz, sfat demektir. Cevher zerinde bulunur. Yalnz bana bulunmaz. (Seyyid erif)
    2) Kymetli, ilenebilir mden. Mecz olarak insann istidd, yetimeye elverili olmas manasna da kullanlr.
    Yavrum o zamanki tvbenin, balln bir netice vermediini sen de biliyorsun. nk, Allah tely seven ve unutmayanlardan uzak kalman, o sedet tohumunun alp bymesine mni oldu. Fakat, o tohumun rmemi olmas, bu yavrunun yetimeye elver ili nefis bir cevher olduunu gstermektedir. (mm- Rabbn)

    CEVR:
    Zulm, hakszlk; adletin zdd.
    Yeryz cevrle dolduktan sonra, benim Ehl-i beytimden (evldmdan) mutlaka birisi kar. Dny daha nce nasl zulm ve cevr ile dolu ise o, dnyy adletle doldurur. (Hads-i erf-Eb Dvd)
    Dnimizde, cevr edenlere azb yaplaca bildirilmitir. (Muhammed Hdim)

    CEYYD:
    Baka mdenle karm hlinde baslm altn ve gm paralardan, karmnda altn ve gm miktr fazla olanlar.

    CEZ:
    yi veya kt karlk.
    Allah tel yet-i kermelerde melen buyurdu ki:
    yiliin cezs ancak iyiliktir. (Tatleri yapp, gnah olan eyleri terk etmenin karl pekok sevbdr.) (Rahman sresi: 60)
    Kim bir hayrl ve gzel amelle (ile) gelirse, ona, on misli sevb verilir. Kim de bir gnh ile gelirse (eer af olunmazsa) , ona ancak misli ile (gnh kadarla) cez edilir. Onlar (sevaplar noksanlatrlmak veya cezlar artrlmak sretiyle) hakszla uratlmaz. (En'm sresi: 160)
    Allah tel onlara zulmetmez. Onlar kendilerine zulmedip, ar cezlar hak ettiler. (Nahl sresi: 33)
    Allah tel mslman olmayanlara namaz klmasn, oru tutmasn emretmemitir. Bunlar, Allah telnn emirlerini almakla (kabl etmekle) ereflenmemilerdir. Namaz klmad, oru tutmad iin bunlara cez verilmez. Bunlar yalnz kfrn (mnsz ln) cezs olan Cehennem'i hak etmilerdir. (Abdlgan Nabls)
    Cez suun byklne gre deiir. Su kk olur ve sulu boynunu bkp yalvarrsa, bu su dny dertleriyle affolunabilir. Fakat, su byk, ar olur ve sulu inat olup saygszlkta bulunursa, bunun cezs hirette sonsuz ve ok ac olmak lz m gelir. (Ahmed Frk)
    Grdnz her musbet ve felket, kzgnln, zulm ve hakszlk etmenin cezsdr. (Abdlhakm Arvs) H zulmetmez kuluna Hds, Herkesin ektii kendi cezs.
    (Muhammed Sddk bin Sad)

    CEZBE:
    ekme, ekilme. Allah telnn sevdii bir kulu kendisine ekmesi, yksek derecelere kavuturmas. Bu da nefsi terbiye ederek, Allah tely ok anmakla olur.
    Rahmn'n cezbelerinden bir cezbe btn insanlarn ve cinnlerin sevblar gibidir. (Hads-i erf-Slk Rislesi)
    Tasavvuf yolu iki ksmdr:Cezbe ve slk. Slk uraarak ilerlemektir. Slk tamamlandkdan sonra cezbe lzmdr. Slk olmadan maksada kavuulamaz. (mm- Rabbn)
    Cezbe, Allah telnn ismini ok anmakla, slk, L ilhe illallh szn ok sylemekle hsl olur. (mm- Rabbn)
    Cezbenin slktan nce olmas iin sevilmi olmak lzmdr. stenmedike ekilmek olmaz. Bu, Allah telnn yle bir ihsndr ki, dilediine verir. (mm- Rabbn)
    Slk (tasavvuf yoluna girip ilerleme) yapmadan hsl olan cezbe noksan ve bozuk olur. (Behddn-i Buhr)

    CBRL:
    Peygamberlere vahy getirmekle vazfeli melek Cebril de denir. (Bkz. Cebril)

    CDL:
    Kavga, ekime, mnkaa.
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyurdu ki:
    Hacda kadna yaklamak, gnh ilemek ve (hizmetileri, arkadalar ve bakalar ile) cidl yoktur. (Bekara sresi: 197)
    Baka hi bir kusurun olmasa bile, kusur olarak cidl sana yeter. (Eb'd-Derd)
    Hikmet (ilim) shiplerinden biri; "Yumuak, tatl sz, insanda gizlenmi kin kirini temizler" demitir. Cidl ve ind ise, bunlarn zdddr. Cidl ve ind sebebiyle sylenilen kaba ve irkin szler, kalbi krar, geimi zorlatrr, kzmaya sebeb olu r, gs daraltr. (mm- Gazl)

    CHD:
    nsanlarn, slmiyeti iitmeleri, mslman olmakla ereflenmeleri veya mslmanlarn dnine, vatanna ve nmusuna saldran dman defetmek iin yaplan muhrebe yhut mal, can, sz, neriyat ve dier vstalarla slmiyeti anlatmak ve mdfa etmek. (Bkz. Gaz)
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyuruyor ki:
    Mallarn, canlarn fed ederek din dmanlar ile Allah rzs iin cihd eden mslmanlar, oturup, ibdet edenlerden daha stndr. Hepsine de, Cennet'i sz veriyorum. (Nis sresi: 95)
    Allah yolunda cihd eden kimselerin hli, gndzleri orulu olup, gecelerini ibdetle geiren, Allah telnn yetlerine itat eden, namaz ve orutan dolay hi bir geveklik hissetmeyen kimsenin hli gibidir ki, yine Allah yolunda cihd eden stndr. (Hads-i erf-Tergb-l-bd)
    Cihddan maksad, slm dnini yceltmek ve din dmanlarn zell etmektir. Cihdda gz ve ehdler iin bildirilen sevblar, niyet iyi ve hlis oluncadr. (mm- Rabbn)
    Cihd trl yaplr: Birincisi beden ile yni her trl harb vstas ile yapmaktr. kincisi, her trl neriyt (basn ve yayn) vstalar ile slmiyet'i insanlara yaymak ve duyurmaktr. Bu cihd slm limleri yapar. ncs ise, du ile ya plan cihddr. Btn mslmanlarn bu cihd yapmalar farz- ayndr. (Muhammed Hdim, Birgiv)

    Cihd- Ekber:
    Byk cihd. Nefsin, insan tabiatnn, bedeninin kt isteklerini yerine getirmemek iin yaplan mcdele.
    Kk cihddan cihd- ekbere dndk. (Hads-i erf-Mektbt)

    CLBB:
    Uzun ve geni rt, manto. oulu Celbb'dir.
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyuruyor ki:
    Ey sevgili Peygamberim! Zevcelerine, kzlarna ve m'minlerin kadnlarna cilbblarn stlerine giymelerini syle... (Ahzb sresi: 59)
    Haramdan olan cilbb giyenin namaz kabl olmaz (bortan kurtulur, fakat sevb verilmez). (Hads-i erf-Kitbul Fkh alel Mezhib-il-Erbea)
    Hay Cilbbn karmak: Aka gnh ilemek.
    Hay cilbbn karan kimse hakknda konumak gybet olmaz. (Hads-i erf-Berka)

    CMRLK:
    Dnin ve vicdnn, mrvvetin (insanln) vermeyi emrettii yerde vermemek. Vermek kendisine zor gelmek. Bahillik, pintilik.
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyuruyor ki:
    Allah telnn ihsn ettii malda cimrilik edenler, onun zektn vermiyenler, iyilik ettiklerini zengin kalacaklarn m sanyor. Halbuki kendilerine ktlk yapm oluyorlar. O mallar Cehennemde azb leti olacak ylan eklinde boyunlarna sarlp, batan ayaa kadar onlar sokacaktr. (l-i mrn sresi: 180)
    Cimrilikten saknnz. nk cimrilik, sizden ncekilerin helkna sebeb oldu. (Hads-i erf-Tebyn-l-Mehrm)
    Cimri olanlar, her ne kadar zhid (dnyya rabet etmiyor) olsalar da, Cennet'e giremezler. (Hads-i erf-Zevcir)
    ki huy m'minde bir araya gelmez: Cimrilik ve kt ahlk. (Hads-i erf-Hilyet-l-evliy)
    Dnin bor ettiini vermeyenler daha ok cimridir. Zekt vermeyen, oluk ocuunun nafakasn (geimini) te'min etmeyenler veya bunlar yk sayarak yapanlar byledir. Bunlar tabiatlarnda cimridirler. Zoraki cmerd olmaa alrlar veya mallarnn dkntsn yhut istemiyerek orta derecede vermek isterler. Yiyecei ok olduu halde, a komusuna vermemek, nnde yemek varken uzaktan bir fakirin geldiini grp, yemei saklamak, mrvvete aykr olup, cimriliktir. (mm- Gazl)
    Cimriliin altnda; mal sevgisi, uzun emel ve oluk-ocuk sevgisi yatmaktadr. ( Bhil)
    limlerden bzlar cimriyi ipekbceine benzetmilerdir. Bu bcek gyet ksa olan haytnda nefsini korumak iin btn abasn harcyarak bir koza yapar. Sonunda yapt kozann iinde lr de o kozadan bakalar faydalanrlar. (Ahmed Rfat)

    CN:
    Atein alev ksmndan yaratlan, her ekle girebilen; evlenme, yeme-ime, oalmalar bulunan ve gzle grlmeyen varlklar. Fris dilinde cine peri denir.
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyuruyor ki:
    Cinleri ve insanlar ancak beni bilip ibdet etmeleri iin yarattm. (Zriyt sresi: 56)
    Ey Habbim! Onlara de ki: "Cinlerden bir grubun Kur'n- kerm dinledii bana bildirildi. Onlar yle demilerdi." Muhakkak ki biz doru yola gtren, akllara durgunluk ve hayranlk veren bir Kur'n (- kerm) dinledik. O'na inandk. Rabbimize hi bir eyi ortak komayacaz. (Cin sresi: 1,2)
    Cinler eitli ekillere girip alacak iler yaparlar. Bunlar tensh (rhun baka bedene gemesi) deildir. Cinler insanlar gibi Peygamber efendimizin getirdii slm dnine uymakla mkelleftir. (mm- Rabbn)
    Cinlerin insanlara zarar verdikleri, yardm ettikleri, insanlarn isteklerini yerine getirdikleri, eitli zamanlarda bir ok mslman ve kfir tarafndan grlm ve haber verilmitir. bn-i Sin, Knun adl kitabnda Sar'a hastaln anlatrken, c inden bahs etmektedir. Diyor ki: "Hastalklara bir ok maddeler (mikroblar) sebeb olduu gibi, cinnin hsl ettii hastalklar da vardr ve mehrdur." (Abdlhakm Arvs)
    Cin hakknda bilgi, her peygamberin kitabnda vardr. Sleymn aleyhisselmn emri ile i grrlerdi. nsanlarn yanlarnda bulunan Muhfaza melekleri insan cinden koruduu gibi, yet-i kerme ve du okuyup Allah telya snanlara da birey yapam azlar. (Abdlhakm Arvs)

    CNNET:
    Delilik, akln batan gitmesi. (Bkz. Cnn)

    CNS:
    Fkhta; eit, tr, kullanldklar yerler arasnda ok fark bulunmayan eylere ortak olarak verilen isim.
    Deve hayvan snfnn bir cinsidir. Tyl deve, bu cinsten bir nevidir. Asl, kayna baka olan veya kullanld yer ok farkl olan yhut baka isim alacak kadar deitirilmi bir mal baka cinsten olur. Sr eti, koyun eti ile, kei kl koyun y n ile ve ekmek, un ile baka cinstendir. Kei eti veya st ise, koyun eti veya st ile bir cinstendir. (bn-i bidn)
    Kile (lek) ile satlan bir ey, kendi cinsine mesel buday budaya pein satlrken, birinin hacmi fazla olursa fiz olur. (mer Nesef)
    Tartarak satlan bir ey, kendi cinsine (mesel bei bir yerde denilen bir byk altn, altn liralar karlnda) pein satlrken, verilen ile alnann arl msv (eit) olmazsa fiz olur. (brhim Haleb)

    CRCS (Aleyhisselm):
    s aleyhisselmdan sonra gnderildii rivyet edilen peygamber veya vel. am diyrnda ve Filistin'de yaad. s aleyhisselmn dninin hkmlerini insanlara bildirdi.
    Circs aleyhisselm, ticretle urar, her sene zektn verir, btn kazancn fakir m'minlere sadaka olarak datrd. Musul civrnda yaayan Dd Veyh veya Ddyan adnda bir kral putlara tapmaktan vaz geirmek iin Allah telya inanmaya dv et etti. Circs aleyhisselmn dvetini kabl etmeyen kral, ona ok ikence ve eziyet ettirdi. Aatan direk diktirip Circs aleyhisselm balatt, soyup vcdunu demir taraklarla tarayp lime lime paralatt. Sirke ve tuz getirip, iplik gibi batan baa dilinmi vcuduna dktrd. Byk bir demiri atete kzdrp Circs aleyhisselmn ba zerine koydu. Kzarm demir beynini kaynatt ve beyni yzne akt. Allah tel ona ac hissettirmedi ve eski hline evirip korudu. Kral, byk bir kazann altna ate yaktrp, iinde bakr erittirdi. Circs aleyhisselm kazann iine attrd. Allah tel Circs aleyhisselm bu ikenceden de korudu. Kral, Circs aleyhisselmn el ve ayaklarndan ivileterek zindana attrd. Allah telnn yardm yla zindandan da kurtulan Circs aleyhisselm, aac ikiye yarp arasna sktrtt. En sonunda zlim kral ve avnesi Circs aleyhisselm ehd ettiler. (Taber, bn-i Esr)

    CSM:
    1. Bolukta yer kaplayan ekil alm veya baka bir ekle giren madde.
    Bu dnyda her cisim kendine mahsus sfatlar, zellikleri ile tannmaktadr. Her cism, birer elementler ve bileikler yndr. Elementler, bileikten bileie geerek yer deitirmekte, her cismin terkbi bozularak, sfatlar yok olmakta, baka s fatl baka cisim hline dnmektedir. Bu devaml deimelerde, madde yok olmuyor ise de, cisimler zamanla deimekte, yok olup baka cisimler meydana gelmektedir. (Seyyid erf)
    Cisimlerin, maddelerin durmadan deimeleri, birbirlerinden hsl olmalar, sonsuz olarak gelmi deildir. Yni byle gelmi, byle gider denilemez. Bu deimelerin bir balangc vardr. Deimelerin balangc vardr demek, maddelerin var olularn n balangc vardr demektir. Yni hibir ey yok iken, hepsi yoktan yaratlmtr demektir. (Ahmed sm Efendi)
    2. Beden, vcd.
    Dny lezzetleri ve elemleri iki trldr. Birincisi cismin, ikincisi rhun lezzetleri ve aclardr. Cisme lezzet veren her ey rha elem verir. Cismi inciten herey, rha tatl gelir. Grlyor ki, rh ile cesed birbirinin zdd, aksidir. (mm- Rabbn)

    CZYE:
    slm devletinde zmm denilen gayr-i mslim vatandatan, can ve mal gvenliklerinin korunmasna karlk seneden seneye alnan vergi. Buna harc-ur-rus (ba vergisi) de denir.
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyuruyor ki:
    Kendilerine kitab verilenlerden Allah telya ve hiret gnne inanmayan, Allah telnn ve Reslnn haram (yasak) ettii eyleri haram tanmayan, hak olan slm dnini kabl etmeyen kimselerle; zell, hakr ve kendi elleriyle cizyelerini verinceye kadar muhrebe edin. (Tevbe sresi: 29)
    Mrikler (putperest) den olan dmannza rastladnz zaman onlar u eye dvet ediniz: slmiyet'e dvet edin. Kabl ederlerse onlar ldrmeyin. Kabl etmezlerse, cizye vermelerini isteyin. Kabl ederlerse ldrmeyin. Kabl etmezlerse, Allah telnn yardmna snn ve onlar ldrn. (Hads-i erf-Fedil-l-Cihd)
    Kfirlerden cizye alnmasn emretmekten maksat, onlar sktrmak, aa tutmaktr. O kadar aa derler ki, cizye vermemek iin kymetli elbise giymezler. Ssl ey kullanamazlar. ok vergi vermemek iin, korkarlar ve titrerler. Allah tel, k firlerin dkn olup horlanmalar iin cizye vermelerini emretti. Bylece onlarn aa, mslmanlarn da stn, izzetli ve erefli olmalarn salad. (mm- Rabbn)

    CMERDLK:
    Dnin, vicdnn ve mrvvetin (insanln) vermeyi emrettii yerde vermek kendisine zor gelmemek.
    Cmerdlik, Cennet aalarndan bir aatr. Dallar dnyya uzanmtr. Kim ondan bir dal tutarsa, o dal onu Cennet'e eker. (Hads-i erf-Et-Tark-s-Slim)
    Cmerdin yemei if, cimrininki hastalktr. (Hads-i erf-Dre Kutn)
    Cmertlik btn ayplar rter. (Hads-i erf-hy)
    Peygamber efendimiz insanlarn en cmerdi idi. Bir ey istenip de, yok dedii grlmemitir. stenilen ey varsa verir, yoksa cevap vermezdi. O kadar iyilikleri, o kadar ihsnlar vard ki, Rum imparatorlar, ran ahlar o kadar ihsn yapamazlard. Fakat kendisi sknt iinde yaamay severdi... (Muhammed Rebhm)
    Cmerdlik, isrf ile cimrilik arasnda orta bir durumdur. zlarla vermek kfi deildir. Ayrca kalbin de verme iinden rz olmas, buna kar kmamas lzmdr. (Ysuf Sinnddn)
    Bir kimsenin Allah telya muhabbetinin (sevgisinin) gerek olup olmadnn almeti, kendisinde deniz misli cmerdlik, gne misli efkat, toprak gibi tevzu (alak gnlllk) olmasdr. (Byezd-i Bistm)

    CD:
    Cmerdlik, eli ak olmak. (Bkz. Cmerdlik)

    CK:
    Hindistan'da yaylan ve bozuk bir yol olan Brahmanizmin, ck denilen drt rhn snfndan birine mensb olan kimse. Hind kfirlerinin dervilerine verilen ad.
    slmiyet'e uygun olmayan riyzet (nefsin isteklerini yapmamak) ve mchedeler (nefsin istemediklerini yapmak) nefsin isteklerini artrr. Onu azdrr. Hindistan'daki Brehmen papazlar ve Ck ismindeki sihirbazlar riyzet ve mchedede ok ileri git mi, fakat hi faydas olmamtr. Hatt nefislerinin kuvvetlenmesine, azmasna sebeb olmutur. (mm- Rabbn)

    CUM'A (Cum):
    Mslmanlara mahss mbrek, kymetli bir gn.
    Cumartesi gnleri yahdlere, Pazar gnleri hristiyanlara verildii gibi, Cum gn, mslmanlara verildi. Bugn, mslmanlara hayr, bereket, iyilik vardr. (Hads-i erf-Rydn-Nsihn)
    Gne, Cum gnnden daha iyi bir gn zerine domaz. dem (aleyhisselm) Cum gn yaratld. Cum gn Cennet'e girdi. Cum gn Cennet'ten kt. Kymet Cum gn kopar. (Hads-i erf-Sahh-i Mslim)
    Cum gn gusl edip, namaz iin cmiye gidip nfile namaz klan ve imm hutbeden ininceye kadar sessizce oturup, sonra immla berber Cum namazn klann, bir hafta sonraki Cumya gn daha ekleyerek olan gn miktr iledii gnhlar af ve mafiret olunur. (Hads-i erf-Sahh-i Mslim)
    Cum gn gusl abdesti alnz. Her akam abdestli olarak yatnz! Her hlinizde Allah tely hatrlaynz, annz. (Eb Ali Dekkk)
    Cum gnleri dunn kabl olunaca bir zaman vardr. Bu zaman, hutbe ile, Cum namaz iindedir diyenler oktur. Hutbe dinlerken du kalbden olur. Ses karmak ciz deildir. Bu zaman, her ehir iin bakadr. Cum gn, gecesinden daha kymetlidir. Gecesinde veya gndznde Kehf sresini okumak ok sevbdr. (Senullah Pni-pt)

    Cum' Gecesi:
    Perembe'yi Cum'ya balayan gece.
    Allah tel Cum gecesinde btn mslmanlar mafiret eder, gnahlarn balar. (Hads-i erf-Eb Ya'l)
    Cum gecesi ve gn bana ok salevt okuyunuz. (Hads-i erf-Gunyet-t-Tlibn)
    Cum gecesi, Cum gnne tbidir. (Abdlkdir-i Geyln)

    Cum' Hutbesi:
    Cumnn ilk drt rek'atlik snnetten sonra ve iki rek'atlik farzdan nce, imam tarafndan cemat huzurunda minberden Araba olarak okunan hutbe.
    Cum hutbesi okunurken, bir kimsenin baka bir kimseye, sus yhut iyi dinle demesi lzumsuzdur. (bn-i bidn)
    Hatbin, Cum hutbesinde emr-i ma'rftan, dnin emirlerinden baka eyleri, Arapa bile sylemesi harama yakn mekrhtur. mam efendi, iinden E'z okuyup, sonra yksek sesle, hamd ve sen ve kelime-i ehdet, salt selm okur. Sonra vz eder, yn i sevba ve azba sebeb olan eyleri hatrlatr ve yet-i kerme okur. Sonra oturur. Kalktnda, ikinci hutbede vz yerine, m'minlere du eder. Drt halfenin isimlerini sylemesi lzmdr, mstehbdr. Hutbeye dny sz kartrmak haramdr. Namaz klarken yapmas haram olan eyler, hutbe dinlerken de haramdr. (Abdlhayy Lknev)
    Cum hutbesini Arapa'dan baka dil ile okumak, namaza dururken, baka dil ile iftith tekbri almak gibidir. Bu ise, namazdaki dier zikirler ve dular gibidir. Namaz iindeki zikirleri ve duy Arapa'dan baka dil ile sylemek ise tahrmen (harama yakn) mekrhtur. Hazret-i mer yasak etmitir. (Abdlhayy Lknev, bn-i bidn)

    Cum' Namaz:
    Cum gn le vaktinde cmilerde hutbeden sonra, cematle klnan iki rek'atlik farz namaz.
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyurdu ki:
    Ey mn etmekle ereflenen kullarm! Cum gn, le ezn okunduu zaman, hutbe dinlemek ve Cum namaz klmak iin cmiye kounuz. Al-verii braknz! Cum namaz ve hutbe size, baka ilerinizden daha faydaldr. Cum namazn kldktan sonra, cmiden kar, dny ilerinizi yapmak iin dalabilirsiniz. Allah teldan rzk bekleyerek alrsnz. Allah tely ok hatrlaynz ki, kurtulabilesiniz. (Cum'a sresi: 9-10)
    Bir kimse, mni yok iken, Cum namaz klmazsa, Allah tel, kalbini mhrler. Yni iyilik yapmaz olur. (Hads-i erf-Mesbih)
    Cum namazndan sonra yedi def hls ve (yedi) Mu'avvizeteyn (Felak ve Ns srelerini) okuyan Allah tel, bir hafta kazdan, beldan ve kt ilerden korur. (Hads-i erf-bn-i Snn)
    Cum namaz iin gusl abdesti almak, gzel koku srnmek, yeni ve temiz giyinmek, sa, trnak kesmek, cmide buhur (koku) yakmak, cmiye erken gelmek snnettir. (bn-i bidn)

    Cum' Sresi:
    Kur'n- kermin altm ikinci sresi.
    Cum sresi, Medne-i mnevverede nzil olmutur (inmitir). On bir yettir. Cum namaznn farz oluunu bildirdii iin, dokuzuncu yet-i kermede geen Cum kelimesi sreye isim olmutur.Cum sresinde; btn varlklarn Allah telnn yceliini, bykln anp durduklar, Peygamber efendimizin Allah telnn emir ve yasaklarn mmetine rettii, Cum ezn okununca, mslmanlarn ticretlerini brakp namaza gitmeleri, namazdan sonra dalp mer (gnh olmayan) ileri ile megl olma lar istenmekte, Allah tely oka anmalar tavsiye edilmektedir. (Rz, Alddn Hzin)
    Cum sresinde melen buyruldu ki:
    De ki: Sizin kendisinden kamakta olduunuz lm muhakkak sizi bulacaktr. Sonra da gizliyi ve ikr bilen Allah'a dndrleceksiniz. O, size btn yaptklarnz haber verecektir. (yet: 8)

    CBN:
    Korkaklk.
    Cbn, kt huydur. (Muhammed Hdim)
    Cbn shibi olan kimse, zevcesine ve akrabsna kar gayretsizlik ve hamiyetsizlik gsterir. Onlar koruyamaz. Zillete ve zulme boyun eer. Harm ileyeni grnce susar. Bakalarnn malna gz diker. inde sebt etmez. Verilen vazfenin ehemmiyeti ni anlamaz. (Muhammed Hdim)

    CHD:
    Yahd.
    Bir kimse kendi isteiyle; filn ey, filn kimsededir, yhut yoktur, kfir olaym, chd olaym, diye yemn etse; o ey, o kimsede olsun veya olmasn, o kimsenin mn gider. mnn ve nikhn tecdd etmesi (yenilemesi) lzmdr. (Muhammed Hdim)

    CNN:
    Delilik.
    hireti verip dnyy almak. Hak'tan halka yz evirmek. Cnn ve sefhettir. (mm- Rabbn)
    Cnn hlindeki kimse yirmi drt saatte aylamazsa iyi olunca namazlarn kaz etmez. (brhim Haleb)
    Cnn hlindeki kimsenin namaz klmamas iin alt namaz vakti, oru tutmamas iin bir gece ve gndz, zekt vermemesi iin bir yl aralksz o halde olmas lzmdr. (bn-i bidn)

    CNB:
    Gusletmesi (boy abdesti almas) gereken kimse. (Bkz. Gusl)
    yet-i kermede melen buyruldu ki:
    Eer, cnb iseniz (ykanmak, gusl abdesti almak sretiyle) temizleniniz... (Mide sresi: 6)
    Kirlenince abuk gusl abdesti aln! nk Kirmen ktibn melekleri cnb gezen kimseden incinir. (Hads-i erf-Ey Oul lmihli)
    Resim, kpek ve cnb kimse bulunan eve rahmet melekleri girmez. (Hads-i erf-Mslim, Zevcir)
    Namaz klan ve klmayan herkes, bir namaz vaktini cnb geirirse, ok ac azb grecektir. (Hads-i erf-Zevcir)
    Cnb ve hayzl iken cmiye girmek, hatt cmi iinden gemek, Kur'n- kerm okumak, dokunmak ve tutmak, Kbe-i muazzamay tavf etmek haramdr. (Hads-i erf-bn-i bidn)
    Bir kimse cnb olsa, gusl abdesti almadan bir namaz vakti gese, o kimseye ateten gmlek giydirilecektir. (mm- Gazl)
    Cnb olan her kadn ve erkein ve hayz ve nifstan kurtulan kadnlarn, namaz vaktinin sonunda o namaz klacak kadar zaman kalnca, gusl abdesti almas farzdr. (bn-i bidn)

    CRM:
    Su, gnah, kabahat. (Bkz. Mcrim)
    nsanlar arasnda benden stn olanlara hrmet eder, haklarna riyet ederim. Benden aa olanlarn szlerine aldr etmez, onlardan saknrm. Emsllerimin kusurlarn balar, olgunluk ve anlay gsteririm. nk yumuaklk fazlettir, stnlk tr. Crm shibi olanlarn ise crmleri aleyhimde oalsa bile, onlara katlanmay, aldr etmemeyi kendime bir vazfe bilirim. (Muhammed el-Verrak) Rahmetin mcrimedir, kusrum pek ok benim Edemem crmm inkr, hlim mlmun senin Yz karas ile geldim sryerek zincirim Rahmetini umarm yoksa da istiddm Sana glk m var? Ey keremi bol Allahm!
    (M.Sddk Gm)

    CZ':
    1- Bir btn meydana getiren paralardan her biri.
    Her cz aslna gider. (Celleddin Rm)
    2- Kur'n- kermin yirmi sayfalk blmlerinden her biri.
    Meyyit iin, eitli kimselerin, sessiz olarak eitli cz'ler okuyup, Kur'n- kermi hatim etmeleri ve herbirinin okuduunun sevbn lnn rhuna gndermeleri veya birinin hepsi iin hediye etmesi, yni hatm dusn yapmas, okuyanlarn da min demeleri ciz ve ok faydal olur. (Abdullah- Rm)

    Cz-n Lyetecezz:
    Maddenin yap zelliini tayan en kk paras, atom, zerre.

    RMH (ihr mh):
    Drt ivi. Birbiri zerine dikey olarak konulmu iki tahtadan meydana gelen, sulular dm etmek iin kullanlan ha eklindeki daraac. Bu cezya arptrlan kii iki yana alm kollarndan ve balanm ayaklarndan ivilenerek ldrlrd.
    Engizisyon mahkemeleri denilen papaz cemiyetleri tarafndan katledilen, armha gerilen ve yaklanlarn says, be milyon iki yz bindir. (Harputlu shak Efendi)
    Yahdlerden bir cemat, s aleyhisselm ve annesi hazret-i Meryem'e dil uzattlar. s aleyhisselm bunu duyunca onlar hakknda bedda etti. Allah tel onun bu dusn kabl eyledi. Hazret-i s'ya ve annesine dil uzatanlar maymun ve domuza evi rdi. Bu durumu aralarnda gren yahdler hazret-i s'y ldrmek zere anlatlar. Hazret-i s'y aramaya baladlar. s aleyhisselmn havrlerinden biri olan Yehda (Judas) bir ka kuru karl, s aleyhisselmn yerini onlara haber verdi. s aleyhisselm yakalamak iin yahdler ile berber eve girince, Allah tel Yehda'y s aleyhisselma benzetti. Yahdler onu s aleyhisselm diye yakaladlar. armha gererek asp ldrdler. s aleyhisselm ise, Allah tel tarafndan ge kaldrld. (Senullah Dehlev, Eb Hayyn Endls, Ahmed Sv)
    Hristiyanlar, s aleyhisselmn armha gerilip orada ldne, fakat sonra diriltilip ge ktna inanrlar. Mslmanlar ise, s aleyhisselmn armha gerilmediine, dorudan ge kaldrldna inanrlar. Bu husus, Kur'n- kermin Nis sre si 157-158. yet-i kermelerinde bildirilmitir. (Enver ah Kemr)

    ETYYE:
    Evliynn byklerinden Munddn-i et hazretlerinin tasavvuftaki yolu.
    etiyye yolunun by Munddn-i et hazretleri buyurdu ki: Kurtulu, slihlerin, byklerin sohbetindedir. Bir kimse her ne kadar kt de olsa, byklerin sohbetinde bulunmak onu kurtarr ve ykseltir. Slihlerin sohbetine devm eden kimse iyi bir kii ise, ksa zamanda olgunlap, ykselir. (Hediyye bin Abdrrahim eti)

    IHR YR-I GZN:
    Peygamber efendimizin drt sekin ve byk halfesi: Hazret-i Eb Bekr, hazret-i mer, hazret-i Osman, hazret-i Ali.
    Allah tel, hibir peygamberine vermedii kermetleri (stnlkleri) bana verdi. Kymette en nce kabirden ben kalkarm. Allah tel, drt halfeni (hr-yr- gzni) ar buyurur. Onlar kimlerdir y Rabbi? derim. Eb Bekr'dir buyurur. Yer yarlp Eb Bekr, herkesten nce kabirden kar. Sonra mer, sonra Osman, sonra Ali kalkar. (Hads-i erf-Menkb- hr-Yr- Gzn).

    LE:
    Dervilerin, nefislerini terbiye ederek tasavvuf yolunda ilerliyebilmek iin krk gn tenh bir yerde riyzet (nefsin istemedii eyler) ve ibdetle megul olmalar.
    Hak tel, hepimizi her an kendinin esiri olmak erefine kavutursun. Hakk kurtulu O'na esr olmak, tutulmaktr. Ondan baka bir ey dnmemek, htra bir ey getirmemek, byklerimizin yolunda, pek kolay hsl olmaktadr. Hatta bu yolun bykler inden bir ka krk gn ile ekmi, krk gn sonra, htrlarna dny dnceleri gelmez olmutur. (mm- Rabbn) Behiyye, ne gzel gtrcdr! Yolcular gizlice yerine gtrr. Szlerin tad sliklerin kalbinden Halvette ile ekmek fikrini sprr
    (Molla Cmi)
    Ahrriyye bykleri, zamanlarnda bulunmayan, halvet yni yalnz bana kalmak, krk gn bir yere kapanp ile karmak yerine, insanlar arasnda, kalbini Allah ile bulundurmak sedetine kavumulardr. (mm- Rabbn)
    Chil sfiler, zikre, fikre sarlp, farzlar ve snnetleri yapmakta gevek davranyorlar. Krk gn ile ekmeyi ve riyzetler yapmay beeniyor, Cum'a namazna ve cemate gitmiyorlar. Halbuki bir farz namaz cemat ile klmak onlarn binlerle, krk gnlk ilelerinden daha faydaldr. (mm- Rabbn)

    LEHNE:
    ile yaplan yer. (Bkz. ile)
    Alkla ve insanlardan kaarak ilehnede yalnz yaamakla nefislerini temizleyenlerin, fakat Hak telya yaklamayanlarn firsetleri, cisimleri, maddeleri kefetmek, mahlklarn gayblerini haber vermektir. Bunlar yalnz mahlklardan haber verir. nk Hak tel ile aralarnda perde vardr. (mm- Rabbn)

    N R:
    "Nasl ve niin" mnsna farsa bir terim.

  4. #4
    Bayan VIP ye sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen - ait Kullanc Resmi (Avatar)
    yelik Tarihi
    Dec 2009
    Bulunduu Yer
    SensizliginlkesindeN
    Mesajlar
    6,590
    Rep Puan
    52

    Standart

    DBBET-L-ERD:
    Kymetin byk almetlerinden. Kymetin kopmasna yakn kacak olan bir hayvan.
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyurdu ki:
    nsanlara vd olunan ldkten sonra dirilmek ve azb olunmak yaklanca, biz onlara yerden Dbbe'yi (Dbbet-l-erd'i) karrz. (Neml sresi: 82)
    Dbbet-l-erd ktnda gkleri bir duman kaplayp btn insanlara gelip canlarn yakacak, herkes bunun acsndan du edip; "Y Rabb! Bu azb zerimizden kaldr. Sana mn ediyoruz" diyeceklerdir. (Ysuf Nebhn) Dbbet-l-erd kar sonra Mekke'de Saf altndan, Da kadar bir hayvandr, ayrr iyiyi fendan.
    (M.Sddk bin Sad)

    DALAMA:
    Kzdrlm mdenle vcdun bir yerini yakma.
    Efsn yapan ve ate ile dalayan kimse, Allah telya tevekkl etmemi (gvenmemi, O'ndan yz evirmi) olur. (Hads-i erf-Kimyy- Sedet)
    Tevekkl edenler, falclk, efsn ve dalamak ile hastal tedv etmez. (Hads-i erf-Kimyy- Sedet)
    Dalamann faydas kesin deildir. nk tehlikeli yaralara sebeb olabilir. stelik dalama ile elde edilecek fayda, baka illarla da te'min edilebilir. Bu bakmdan dalamak uygun deildir. (mm- Gazl)

    DAHK (Dhk):
    Glmek, kendi iitecei kadar glmek.
    Dahk azaltnz. Zr ok dahk kalbi ldrr. (Hads-i erf-Edeb-l-Mfred)
    Namazda kahkaha ile glmek namaz ve abdesti bozar. Tebessm, namaz da abdesti de bozmaz. Dahk, yalnz namaz bozar. (brhim Haleb)

    DAHVE- KBR:
    Kaba kuluk. Oru mddetinin yars, leden bir saat evvelki vakit.
    Hanef mezhebinde Ramazan orucu, nfile oru ve belli olan adak orucuna niyet etme zamn, bir gn evvel gnein batmasndan balayarak, ertesi gn dahve vaktine kadardr. (Muhammed Hdim)

    DAHVE- SUGRA:
    Gnein bulutsuz havada bakamayacak kadar parlad vakit. rk vakti. (Bkz. rk Vakti)

    DRE- HNDYYE:
    Namaz vakitlerinin tesbitinde kullanlan ve gne gren dz bir yere izilen dire veya bu ekle uygun olarak yaplan let.
    Dire-i Hindiyye'nin ortasna, yarap uzunluunda mikys denilen dz bir ubuk dikilir. Tam dik olmas iin ubuun tepesi direnin deiik noktasndan ayn uzaklkta olmaldr. (Abdlhak Scdil)

    DALLET:
    Sapklk, yoldan kma. Peygamber efendimizin ve Eshbnn bildirdii doru yoldan ayrlma, sapma.
    Allah teldan korkunuz! Szm iyi dinleyiniz ve itat ediniz. Ben ldkten sonra gelecekler, ok ayrlklar greceklerdir. O zaman benim ve halfelerimin yolumuza sarlnz. Dinde yeni ortaya kan eylerden kannz. nk bu yeni eylerin hepsi bid'attir. Bid'atlerin hepsi dallettir, doru yoldan ayrlmaktr. (Hads-i erf-Eb Dvd, bn-i Mce)
    mmetim dallet zerinde icm' etmez (birlemez). (Hads-i erf-Beyhek)
    Szlerin en iyisi, Allah telnn kitbdr. Yollarn en iyisi, Muhammed'in (aleyhisselm) gsterdii yoldur. lerin en kts bu yolda yaplan deiikliklerdir. Bid'atlerin hepsi dallettir, sapklktr. (Hads-i erf-Mslim)
    Eshb- kirm Peygamberimizden (sallallah aleyhi ve sellem) iitip rendiklerini genlere bildirdiler. Zamanla insanlarn kalbleri karard. Hele bzlar, yeni mslman olanlar, Kur'n- kermden kendi noksan akllar ve ksa grleri ile mn k armaa kalktlar. Peygamber efendimizin bildirdiklerine uymayan eyler anladlar. slm dmanlar da bu blnmeyi, paralanmay krkledi, bylece yetmi iki trl dallet ve sapklk yolu meydana geldi. (Kutbuddn znik)

    DLLE:
    det hlinin ka gn olduunu unutan veya ka gn olduunu bilip ayn banda m, ortasnda m, sonunda m olduunu kestiremeyen kadn.
    slmiyet'te her kadnn; hayz (det), lohusalk ve temizlik gnlerini, bunlarn saysn, zamnn bilmesi lzmdr. Dlle din hussundaki geveklii ve ilgisizlii sebebiyle hirette mes'l olacak, azb pek byk olacaktr. (bn-i bidn)

    DANYAL ALEYHSSELM:
    sriloullarna gnderilen peygamberlerden. Ms aleyhisselmn dninin hkmlerini insanlara tebli etti (duyurdu).
    sriloullar, Ms aleyhisselmdan sonra kendilerine gnderilen peygamberleri dinlemeyip isyn edince, Allah tel onlara zlimleri musallat etti. eitli bellar gnderdi. Dmanlar tarafndan yurtlar igl edildi. Bir ksm esir edilip bir ks m da ldrld. surlu hkmdr Buhtunnasar'n ordular Kuds'e girip ele geirdiler. sriloullarndan pek ok kimseyi ldrdler. Esir aldklar yetmi bin ocuu da yanlarnda gtrdler. Bu esir ocuklar arasnda bulunan Danyal aleyhisselm Buhtunnasar sarayna ald. Danyal aleyhisselm onun saraynda byd. Mecs (ateperest) olan Buhtunnasar, Danyal aleyhisselmn kendi dinlerinden olmadn anlayarak yanndan uzaklatrd ve hapse attrd. Buhtunnasar'n grd bir ryy tbir ettii iin hapisten karld. Buhtunnasar, ona memleketin ilerini havle etti. kard fermanla ona sayg gsterilmesini emr etti. Buhtunnasar'n adamlar onu kskandlar ve iten uzaklatrlmasn istediler. leri gelen adamlarnn dediklerine a ldanan Buhtunnasar, Danyal aleyhisselm kendi dninden olmad iin atee attrd. Fakat Danyal aleyhisselm Allah telnn yardmyla yanmad. Daha sonra, Buhtunnasar'a yhut Buhtunnasar'n resmine secde etmedii iin, iinde arslanlarn bulunduu bir kuyuya atld. Fakat Allah telnn korumas ile arslanlar ona hi dokunmad ve atld kuyudan sa slim kurtuldu. Buhtunnasar'n lmnden sonra, zeyr aleyhisselm ile birlikte Kuds'e geldi. Kendisine peygamberlik verildi. nsanlara Ms aleyhisselmn dnini tebl etti. Bir mddet sonra, Ehvaz yaknnda bulunan Ss ehrinde veft etti. (Ninczde Mehmed Efendi, Taber)

    DR-UL-UKB:
    Dnyda iken yaplan ilerin karlnn grlecei yer. hiret. Hani annen baban nerde, bu dny kimseye kalmaz. Gelenler hep sefer eyler, muhakkak dr-ul-ukbya Yzn dn, iltic eyle (sn), Cenb- zt- Mevlya.
    (M. Sddk bin Sad)

    DR-UT-TEKLF:
    Kullarn Allah telnn emirlerini yerine getirmekle mkellef, sorumlu tutulduu yer. Dny.
    hiret, dr-l-cezdr, dr-t-teklf deildir. (mm- Rabbn)

    DR-L-BEK:
    Ahiret, sonsuz kalnacak yer.
    Reslullah efendimiz kamer sene hesb ile altm , ems sene hesb ile altm bir yanda, dr-l-fendan (dnydan) dr-l-bekya intikl etti. Veft ettii odaya defnedildi. (M. Sddk bin Sad)

    DR-L-CELL:
    Sekiz Cennet'in birincisidir.
    Dr-l-Cell beyaz incidendir. Kapsnn zerinde Kelime-i tevhd, yni L ilhe illallah yazldr. ( Erzurumlu brhim Hakk)

    DR-L-CEZ:
    Dnyda iken yaplan ilerin karlnn grld yer. hiret, br dny.
    hiret, dr-l-cezdr. Dr-t-teklf (i yaplacak yer) deildir. (mm- Rabbn)

    DR-L-FEN:
    Geici lem, dny.
    M'minler lmezler. Ancak dr-l-fendan dr-l-bekya geerler. (mm- Gazli) Gz yumup dr-l-fendan ba ak, plak endm, Can atp dr-l-bekyaeyledi azm-i kirm.
    (Beykozlu Muhammed Efendi)

    DR-L-GURR:
    nsann gnln cezbeden, eken fakat ele getiinde faydalanamadan kaybolup giden yer. Dny.

    DR-L-HARB:
    slm ahkmnn (knunlarnn) tatbik edilmedii yer.
    Dr-l-harbde mna gelen kimse, farz, haram iitince o anda farzlar yapmas, haramlardan kanmas lzm olur. (bn-i bidn)
    Dr-l-harbde, slm'n vekrn, erefini korumak ve fitneden saknmak mslmanlara vcibdir. (Muhammed Badd)
    Dman ordusu kuvvetli ise, sulh yapmak, mal vermekle bile ciz olur. Mrtedler (dinden dnenler) kuvvetli olup ehirleri alrlar ve oralar Dr-l-harb olursa, hkmetin zarret hlinde onlarla da sulh yapmas ciz olur. (bn-i bidn)

    DR-L-SLM:
    slm memleketi. slm ahkmnn (knunlarnn) tatbik edildii yer.
    Dmandan alnan ganmet, Dr-l-slm'a getirilince askerin hakk olur. Fakat taksm edilmeden (blmeden) nce mlk olmaz. (bn-i bidn)
    Dr-l-harbde (kfir lkesinde) mna gelenin Dr-l-slm'a hicret etmesi vcib olur. (bn-i bidn)
    Dr-l-slm'da yaayan kfirler ve baka memleketlerden gelen kfir turistler, kfir tccarlar, mumeltta mslmanlarla ayn hak ve hrriyetlere shiptirler. (Muhammed Hdim)

    DR-L-KARR:
    Sekiz Cennet'in sekizincisi.

    DR-S-SELM:
    Sekiz Cennet'ten ncs.
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyurdu ki:
    Allah tel, Dr-s-selma arr ve kimi dilerse onu doru yola iletir. (Ynus sresi: 25)

    DA'VET (Dvet):
    1. Hak dne armak.
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyurdu ki:
    Ey Muhammed! Rabbininin yoluna hikmetle, gzel tlerle dvet et. Onlarla en gzel ekilde tart. (Nahl sresi: 125)
    Reslullah sallallah aleyhi ve sellem, Allah teldan kendisine gelen emirleri insanlara aklamak ve onlar mna dvetle emredildi. Dvetini yl gizli yapt. yl sonra ilh emir zerine, Allah telnn emirlerini ak ak bildirmeye, kav mine slmiyet'i anlatmaya balad. (Abdlhak Dehlev, bn-l-Esr)
    Allah tel, kullarna acd iin, Peygamberler aleyhimsselm gnderdi. Eer bu byk insanlar gnderilmeseydi, yolunu aran insanlara, O'nu ve sfatlarn kim bildirirdi? Beendiklerini, beenmediklerinden kim ayrabilirdi? nsan akl, noksan olduu iin o byklerin dvet nru ile aydnlanmadka bunlar bilemez ve ayramazd. Anlaymz tam olmad iin, bu byklerin izinde gitmedike, bunlar anlamakta arr ve aldanrz. Evet akl, doruyu eriden ayrmaya yarayan bir lettir. Fakat o byklerin dveti ile, haber vermeleri ile tamam olmaktadr. (mm- Rabbn)
    2. krm etmek iin arma arlma.
    Mslmann mslman zerinde be hakk vardr: Selmna cevb vermek, hastasn ziyret etmek, cenzesinde bulunmak, dvetine gitmek ve aksrp elhamdlillah deyince, yerhamkallah diyerek cevap vermek. (Hads-i erf-Buhr, Mslim)
    Riy, gsteri ve vnmek iin yaplan dvetlere gitmek ciz deildir. (Muhammed Hdim, mm- Gazl)
    M'minin dvetine gitmek snnet olduu hlde haram bulunan dvete gitmemeli, haramdan, mekrhtan saknmak iin snneti terk etmelidir. (Abdlgan Nabls-Muhammed Rebhm)

    Dvet Makm:
    Vilyet (evliylk) makmnn stnde, peygamberlere mahsus bir makm.
    Peygamberlerin izinde bulunanlarn en stnlerine de dvet makmndan bir pay ayrrlar. Ysuf sresinin; "Ey sevgili Peygamberim! Onlara de ki, benim yolum budur. Sizi gafletten uyandrarak, Allah telya dvet ediyorum. Ben ve benim izimde bulunanlar arcyz" melindeki yz sekizinci yeti bunu gstermektedir. (mm- Rabbn)

    DVD ALEYHSSELM:
    Kur'n- kermde ad geen ve sriloullarna gnderilen peygamberlerden. Hem peygamber, hem sultn yni hkmdr idi. Soyu Ykb aleyhisselmn Yehda adl oluna ular. Sleymn aleyhisselmn babasdr. Kuds'te dodu. Orada yaad ve orada vef t etti.
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyurdu ki:
    Dvd'a Zebr'u verdik. (sr sresi: 55)
    nsann yediklerinin en hayrls, iyisi, bilei ile kazanp yediidir. Allah telnn peygamberi Dvd (aleyhisselm) , elinin emei ile kazanp yerdi. (Hads-i erf-Buhr)
    Allah tel Ms aleyhisselmdan sonra, sriloullarna bir ok peygamber gnderdi. Bu peygamberler insanlar Tevrt'n hkmleriyle amel etmeye dvet etti. Fakat zaman getike azgnlaan sriloullar, Tevrt'n hkmlerini deitirdiler, peygam berlerini dinlemediler ve ahlklar tammen bozuldu. Allah tel Amlika kavmi hkmdr Clt'u onlarn bana bel olarak gnderdi. Clt sriloullarn vatanlarndan srp kard. Daha sonra, Tlt isimli bir hkmdr gelerek memleket ilerini ve orduyu dzene koydu. Clt'un zerine yrd. Tlt'un ordusunda bulunan ve henz gen yata olan Dvd aleyhisselm Clt'u ldrd. Tlt'un lmnden sonra, sriloullarnn hkmdr oldu. Bir mddet sonraAllah tel onu sriloullarna peygamber olarak gnderdi. Kendisine brn dilinde olan Zebr kitb verildi. Hem peygamber, hem sultan yni hkmdr idi.
    nsanlar Allah telnn dnine dvet etti ve adletle hkmetti. Kuds'te Mescid-i Aks ad ile Kur'n- kermde bildirilen byk bir mescidin insn balatt. Mescidin yaplp bitirilmesi iini olu Sleymn aleyhisselma vasiyyet ederek, yz ya nda hirete gt.
    Allah tel dalar, talar, kular onun emrine vermiti. Yank sesiyle Zebr'u okumaya balad zaman, kular havdan aalara iner, hep birlikte, okunan Zebr'u tekrar ederlerdi.
    Allah tel Dvd aleyhisselma, demiri atee sokmadan ve dvmeden istedii ekli verebilme mcizesi vermidi. Demirden zrh yapar elinin emeiyle geinir, devlet haznesinden bir ey almazd. Yrtc hayvanlar, hazret-i Dvd'un huzruna gelip, ona tam bir ballkla hizmet ederlerdi. Dvd aleyhisselm her iinde Allah telnn rzsn gzetir, ok alar, ok ibdet ederdi. Bir gn oru tutar, bir gn iftr ederdi. Gecenin ancak te bir ksmnda uyur, geri kalan vakitlerini ibdet ile geirirdi. (Nianczde Muhammed Efendi, Taber)

    DYN:
    Bor veren, alacakl. (Bkz. Bor)

    DECCL:
    Kymetin byk almetlerinden biri. Kymete yakn kaca bildirilen ve s aleyhisselm ile hazret-i Mehd tarafndan ldrlecek olan zlim.
    Gemi peygamberler, a, kr, yalanc olan Deccl'in byk fitne ve bel olduunu haber verip, mmetlerini, onun errinden, zarrndan korkuttular. (Hads-i erf-Huccetullahi Alel lemn)
    Deccl'in, Mekke ve Medne hri ayak basmad hi bir memleket yoktur. (Hads-i erf-Huccetullahi Alel lemn)
    Deccl, peygamber olduunu iddi edecek, herkesin mnn bozmaya uraacak ve kendisine inanmayanlara zarar verecektir. Eshb- Kehf, hazret-i Mehd'nin yardmclar olacak ve s aleyhisselm bunun zamnnda gkten inecek ve Deccl ile harb ederken hazret-i Mehd onunla berber olacaktr. (Ysuf bin smil Nebhn)

    DEDKODU:
    Bir mslmann veya zmmnin (slm devletinin idresi altnda bulunan mslman olmayan vatandan) aybn, onu ktlemek iin arkasndan sylemek. (Bkz. Gybet)
    Szn ksas udur ki, dedikodu szlere inanlacak, dostluk bunlara gre olacaksa, sz tayanlarn ellerinden kurtulu olamaz. Bunun iin de salam dostluk kurulamaz. Dedikodulara kulak vermeyiniz ve gemileri unutunuz! Bylece dostluk yklmasn, eski skntlar aradan kalksn. (mm- Rabbn)

    DEFN:
    Cenzenin ykanp kefenlendikten ve namaz klndktan sonra kabre konularak zerinin toprakla rtlmesi.
    Definden sonra cemat dalrken l bunlarn ayak sesini iitir. (Hads-i erf-Mslim)
    ly defnetmek, cenze namaz klmak gibi ibdettir. (bn-i bidn)
    Meyyiti (ly), slihlere ve evliyya (Allah telnn sevdii kullarnn kabirlerine) yakn defnetmelidir. Rutbetli yerlere defnetmek iyi deildir. (Tahtv)

    DEHR:
    Zaman, devir. lemin (varlklarn) varlnn balangcndan son bulmasna kadar olan btn zaman.

    Dehr Sresi:
    Kur'n- kermin yetmi altnc sresi. nsan sresi ve Hel'et da denir.
    Dehr sresi, Medne-i mnevverede nzil olmutur (inmitir). Mekke-i mkerremede nzil olduunu syliyenler de vardr. Otuz bir yet-i kermedir. Birinci yet-i kermede geen Dehr kelimesi sreye isim olmutur.
    Srede; insanlarn ilk yaratl, kfirlerin (inanmayanlarn) karlaacaklar ac ve pek etin azblar, Allah telnn sevdii m'min kullarn ise kavuacaklar byk nmetler anlatlr. (Rz, Kurtub)
    Dehr sresindeki yet-i kermelerde melen buyruldu ki:
    Hakkat biz, insan (erkek ve dii sularnn) karmndan (meydana gelen) bir nutfeden yarattk. (zerine mkellefiyet ykleyerek) onu imtihan ediyoruz. Bu sebeble onu iitici, grc yaptk. Gerek biz ona (peygamber gndermek sretiyle, doru) yolu gsterdik. ster kreden (m'min) olsun, ister nankrlk eden (kfir) . (yet: 2,3)
    Kim Hel'et sresini okursa, Allah tel ona Cennet'i ihsn eder. (Hads-i erf-Envr-t-Tenzl)

    DEHR:
    Allah telya ve hirete inanmayp, dehr (zaman) sonsuzdur ve dnynn balangc ve sonu yoktur, byle gelmi byle gider diyen dinsiz, ateist. (Bkz. Ateist)

    DELLET:
    1. ret etmek, gstermek. Doru yolu gsterme.
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyurdu ki:
    Ey mn edenler! Sizi ac bir azbdan kurtaracak bir ticreti gstereyim mi? Allah tel ve Reslne mn edin, inann, mallarnzla ve canlarnzla Allah yolunda savan. Eer bilirseniz bu sizin iin ok hayrldr. (Saf sresi: 10-11)
    Hayra dellet eden, hayr yapan gibidir. (Hads-i erf-Kefl-Haf)
    2. Bir lafzn (szn) bir mny (anlam) ifde etmesi, gstermesi.
    Dn bilgilerin dellleri (kaynaklar) drttr: Birincisi sbtu (varl) ve delleti kat' (kesin) olanlar. Ak anlalan yetler ve tevtr, sz birlii ile bildirilmi aka anlalan hadsler byledir. kincisi, sbtu kat' olup, delleti zan n olanlar (kesin olmayanlar). Mns aka anlalmayan yetler byledir. ncs, sbtu zann, delleti kat' olanlar. Tek Sahbnin (Peygamber efendimizin arkadann) bildirdii ak ve anlalr hadsler byledir. Drdncs, sbtu da delleti de zanndir. Tek Sahbnin bildirdii aka anlalmayan hadsler byledir. Birincisi farz ile haramlar, ikincisi ve ncs vcib ile tahrmen mekrhu (harama yakn mekrhu), drdncs snnet ile mstehb bildirir. (Molla Hsrev-Serahs-Hdim)

    Dellet-i Nass:
    Nassn delleti. Nass'da (Kur'n- kerm ve hads-i erfte) zikredilen eyin hkmnn, mterek (ortak) illet sebebiyle zikredilmeyen ey hakknda da sbit olduuna dellet etmesi. Bz limler dellet-i nass'a, kys- cel(ak kys) demilerdir.
    "Ana-babana f (bile) deme" melindeki sr sresi yirmi nc yet-i kermesi, aka ana-babaya f demenin haramln dellet-i nass ile bildirmektedir. f demenin haram oluunun illeti (sebebi), eziyet vermektir. Bu illet, ana-babay dvmede ve svmede fazlasyle bulunduundan, yette aka bildirilmeyen ana-babay dvmenin, onlara svmenin de haraml ile hkmolunmutur. (bn-i Melek, Serhs)

    DEL:
    Akl olmayan. (Bkz. Cnn)

    DELL:
    1. Kendisi bilinince bakas bilinen ey.
    Kur'n- kermde melen buyruldu ki:
    Rabbinin sun'una (iine) bir bakmadn m? Glgeyi nasl uzatp yaymtr. O, eer dileseydi, onu elbet skin klard. Sonra biz gnei ona bir dell yapmzdr. (nk gne olmasayd, glge bulunmazd. Nur olmasayd, zulmet bilinmezdi. Zr her ey zddyla bilinir.) (Furkan sresi: 45)
    2. Din bilgilerinin elde edildii kaynak, veska. (Bkz. Edille-i er'iyye)
    Din bilgilerinin elde edildii delller drttr: Bunlar; Kitb (Kur'n- kerm), snnet, icm ve kystr. (Abdlgan Nabls)
    Dell, bir eyin haram olmas iin aranr. Hell olmas iin dell aranmaz. (bn-i bidn)

    Dell-i Asl:
    Din bilgilerinin kaynaklar olan Kitb, snnet, icm ve kystan her biri. Asl dell.

    Dell-i Fer':
    Asl delllere bal ve onlardan elde edilen ikinci derecede delller. stihsn, stishb, stislh, rf ve det, Sahb (Peygamber efendimizin arkadalarnn) kavli (sz), fer' delllerden bzsdr. (Bkz. lgili Maddeler)
    Mctehid (dn kaynaklardan, delllerden hkm karabilen) bir lim, bir mes'elenin hkmn asl delllerde aka bulamazsa, fer' delllere mrct eder. (Molla Hsrev, Serhs)

    Dell-i Kat':
    Mns aka anlalan yet-i kerme ve tevtrle bildirilmi olan hads-i erf. Bunlar, farzlar ile haramlar bildirirler. Kesin delil.
    Namaz inkr eden kfir olur, mn gider. nk namazn farz oluu, dell-i kat' ile sbittir, bildirilmitir. (bn-i bidn)

    Dell-i er':
    Dn bilgilerin elde edildii dell, kaynak. ( Bkz. Edille-i er'iyye)
    Mctehd (din ilimlerinde sz shibi) olmayanlarn szleri, dell-i er' olmaz. (Hdim)

    Dell-i Zann:
    Mns aka anlalmayan, tek bir mnya, dellet etmeyen yet-i kerme ve tek bir Sahb tarafndan bildirilen, mns ak hads-i erf.
    Dell-i zann vcib ile tahrmen mekruhu (harama yakn mekruhu) bildirir. Tek Sahbnin bildirdii mns aka anlalmayan hads-i erfler ise, mstehblar bildirir. Mstehblar yapan sevb kazanr, yapmayan gnhkr olmaz, sevbndan mahrm ka lr. (Serhs)

    DELK:
    Omak.
    Abdestte ve guslde, ykanan yerleri omak.
    Delk, Hanef mezhebinde abdestin snnetlerindendir. (brhim Haleb)
    Mlik mezhebinde abdeste ve gusle balarken niyet etmek, abdestte ve guslde her uzvu delk ve muvlt (uzuvlar aralksz ykamak) ve guslde sa hilllemek, parmaklar salarn arasna sokup slatmak farzdr. (Abdurrahmn Cezr)

    DELLL:
    Alc ile satc arasnda vsta (arac) olan cretli kimse, komisyoncu.
    Delll, mal shibinin izni ile mal kendi satt zaman, komisyon cretini mal shibinden alr. Mteriden bir ey isteyemez. Eer delll, mal shibi ile mteri arasnda araclk yapp, mal mal shibi satarsa, delll cretini, dete gre; mal shib i veya mteri yhut da her ikisi ortaklaa verirler. (bn-i bidn)
    Delll, ii gibidir. Bunlar i karl deil, elindeki mal satarsa cret alr. (bn-i bidn)

    DENDN-I SEDET:
    Peygamber efendimizin Uhud muhrebesinde ehd olan, krlan mbrek diinin bir paras.
    Dendn- sedet, Osmanl pdihlarndan Sultan Mehmed Red tarafndan yaptrlan kymetli talarla ssl altn bir muhfazada Topkap Saraynda saklanmaktadr. (Osmanl Trihi Ansiklopedisi)

    DEREZLER:
    Anutekin ed-Derez adl bir btn d (propagandac) tarafndan ortaya karlan bozuk yol. Bunlar; Btniyyeden ayrlarak ortaya kan, Ftm hkmdr Hkim bi-emrillah'n ilh olduuna ve onun vezri Hamza'nn imamlna inanrlar. Kelimenin do rusu Derez olup, yanl olarak Drz denilmektedir.
    Derezler mslman adn tar. Fakat mnlar bozuktur. Ruhlarn bir bedenden bir bedene getiine inanrlar. araba, alkoll ikilere ve zinya hell derler. ldkten sonra dirilmee, namaza, oruca, hacca inanmazlar. Ulhiyyet yni tanrlk insanda n insana geer derler. Peygamberimiz sallallah aleyhi ve sellem hakknda irkin eyler sylerler. nanlar bozuk olduu iin, ehdet kelimesini sylemekle mslman saylmazlar. slmiyet'e uymayan inanlarndan vazgemedike mslman olmazlar. B unlar kitabl ve kitabsz kfirlerden daha zararldrlar. (bn-i bidn)

    DERGH:
    1. Makam, kap girii, eik. Tasavvuf mektebi. Tasavvufta yetimi ve yetitirebilen evliy ztlar tarafndan, talebelere, tasavvuf, slm ahlk ve dier dn ilimlerin ve zamnn fen ilimlerinin okutulduu yer. (Bkz. Tekke)
    2. Cenb- Hakk'n rahmet kaps.
    Y Rabb! Yz bin gnah iledim ise de, bu kara yzm ile, yce derghna snyorum. Senden affm diliyorum. (Abdurrahman Smi Paa)
    Bir ehid dah budur ki yzn Hak derghna tutup, Ey benim ma'budum! Ne ki, mrm olsa, bir eye mid balamadm. Ancak sana baladm. Ve dah kimseye boyun emedim. Dnyya ve din dmanlarna aldanmadm. Y Rabb! Senden midim budur ki btn mm et-i Muhammedi afv ve mafiret edesin diye du ede. Bu dah ehiddir. (Kutbddn znik)

    DERV:
    Allah teldan baka eyleri kalbinden karp btn zsyla slm dninin emir ve yasaklarna uyan, dny malna gnl balamayan kimse.
    Dervilik, yalnz bir yere ekilip oturmak, gkte umak, dada ve maarada bulunmak deildir. Dervilik, gnl msivdan yni Allah teldan baka her eyden evirmektir. ( Ubeydullah- Ahrr)
    Dervi dny ve hirette mes'ddur. Derviten dnyda sultan vergi almaz. hirette de Allah tel hesap sormaz. (Eb Bekr Verrk) Dervilik didkleri hrkayla tc del, Gnln dervi eyleyen hrkaya muht del.
    (Ynus Emre)

    DEVR:
    Bir eyi elden ele aktarma. Veft eden bir mslmann salnda klamad namaz, tutamad oru ve veremedii zekt gibi borlardan kurtulmas iin birka fakirin kendilerine lnn vas veya velsi tarafndan verilen fidyeyi alp, gnl rzsyla tekrar geri vermek sretiyle yaplan mumele. (Bkz. skt ve Devir)
    Namaz, oru, zekt, kurban, sadaka- ftr, adak, kul ve hayvan haklar iin devir yaplr. Yemin ve oru keffretleri iin devir yaplmaz. Her keffret iin, bizzat fakire mal, para verilir.

    DEYN:
    Bor, hazr ve mevcd olmayan mal.
    1. Hazr olmayp, ayr olarak bulunduu yeri bildirilmeyen her trl mal ile hazr ise de ayr olarak gsterilmeyen kyem (arda benzeri bulunmayan, bulunsa da fiyatlar farkl olan) mal.
    Her satta sz kesilirken iki maldan her biri ya ayn (hazr, mevct, belli) veya deyn olur. Bir satta meb'in (satlan maln) ve semenin (bedelin) sz kesilme srasnda ikisi de deyn olurlarsa, ayrlmadan nce kabz edilseler (teslim olunsalar) de bey' (sat) sahh (geerli) olmaz. Akd (szleme) btl (hkmsz, geersiz) olur. Sarf sat bundan mstesndr. (Bkz. Sarf Sat) (Ali Haydar Efendi)
    2. Zekt verecek kimsenin elinde, yannda olmayp bakasnda bulunan zekt mal.
    Deyn olan maln zekt deyn olarak verilemez. Ayn olarak vermek lzmdr. Yni, bakasnda bulunan malnn zektn hazr olan malndan vermek lzmdr. Hazr mal yoksa, bakasndaki malndan zekt miktr istenir. Teslim alnp, fakre verilir. (bn-i bidn)

    Deyn-i Kav:
    dn verilen zekt mal ve zekt malnn sat karl alnacak olan semen (bedel).
    Deyn-i kav, zektta nisb hesbna katlr. Alnacak parann veya bunun ile yannda bulunann toplamnn nisb zerinden bir sene geince, eline geen her miktrn krkta birini hemen vermek farz olur. ki sene sonra eline geenin iki yllk, se ne sonra eline geenin yllk zektn verir. Mesel, yz dirhem alaca olan, sene sonra, iki yz dirhem alrsa, yl iin beer dirhemden, on be dirhem zekt verir. Almadan nce zektn vermesi lzm olmaz. Kirc, mal shibinin izni ile, kir karl tmir yaparsa, bu masraf mal shibine dn vermi olur. (Redd-l-Muhtr)

    Deyn-i Mtevasst:
    Ticret mal olmayan zekt hayvanlar ile kle, ev, yiyecek, iecek gibi ihtiy maddelerinin satlar karl ve binlarn kir alacaklar.
    Deyn-i mtevasst, nisb hesbna katlr. Bir sene sonra, eline nisb miktr veya daha ok geince, her sene ele geenin krkta biri hemen verilir. (bn-i bidn)

    Deyn-i Zaf:
    Mrs ve mehr mallar.
    Deyn-i zaf, nisb hesbna katlr. Nisb miktr mal teslim aldktan bir yl sonra yalnz o yln zekt verilir. Elinde nisb miktr mal da varsa, deynden aldn, buna katp, elindekinin bir yl tamam olunca, aldnn zektn da birlikte ve rir. Bunun iin ayrca bir yl beklemez. Deyn-i kav ve mutavassttadan sene gemeden nce ele geirdiini ayn ekilde kendisinde bulunan nisba katarak zektlarn birlikte verir. ki imma, mm- Eb Ysuf ile mm- Muhammed'e gre, her alacak, nisb miktr ise, alnan miktr az ise de, bir yl gemise zekt verilir. (bn-i bidn)

    DEYYN (Ed-Deyyn):
    Allah telnn Esm-i hsnsndan (gzel isimlerinden). Kymet gn, herkesin dnyda iken yaptklarnn hesbn ve hakkn en iyi bilen ve veren.
    Ben azm--n (n byk, ok yce) herkese mczt eden (karln veren) deyynm. (Hads-i kuds-Sahh-i Buhr)
    Ben azm--n (n byk, ok yce), melik-i deyynm. Benim verdiim rzk yiyip de, bana ortak koanlar ve bana deil de putlara ibdet edenler nerededirler? O kimseler benim verdiim rzk ile kuvvetlenip de bana s olurlar (kar gelirler). Cebbr (zorba kimseler) ve zlimler (zulm edenler) nerededirler? Kibirlenen (byklk taslayanlar) ve nenler nerededirler? (Hads-i kuds-Drret-l-Fhire)

    DEYYS:
    Hanmnn nmussuzluuna, ahlkszlna aldr etmeyen, gz yuman kimse.
    Cennet, deyysa haramdr. (Hads-i erf-Zevcir)
    kii Cennet'e hi girmeyecektir: Birincisi deyys, ikincisi, kendisini erkeklere benzeten kadnlar. ncs, iki imeye devm edenler. (Hads-i erf-Zevcir) Hayszlk pek oalr, deyys lara kalr meydan nsanlarn en ala, Moskova'da okur ferman
    (M. Sddk bin Sad)

    DN:
    Allah telnn insanlar dny ve hirette rhat, huzr ve sedete (mutlulua) kavuturmak iin peygamberleri vstasyla bildirdii yol, emirler ve yasaklar.
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyurdu ki:
    Dorusu Allah indinde (katnda) makbl olan din slm'dr. Kendilerine kitb verilenler (hristiyanlar ve yahdler) kendilerine ilim geldikten (slm dnini bildikten) sonra aralarndaki ekememezlik, kin ve dmanlktan dolay (onun hakknda) ihtilfa dtler. Kim Allah'n yetlerini inkr ederse, phesiz ki Allah, hesb pek abuk grendir. (l-i mrn sresi: 19)
    ... Bugn sizin dninizi kemle erdirdim (dninizin hkmlerini tamamladm), zerinize olan nmetimi tamamladm ve din olarak da slm dnini (verip ondan) honut oldum... (Mide sresi: 3)
    Size gnderdiim slm dninden rzym (yni bu dni kabl edenlerden, bu dnin emir ve yasaklarna tb olanlardan rz olurum. Onlar severim). Bu dinde olmak ancak cmerdlikle ve iyi huylu olmakla tamam olur. Dninizin tamam olduunu her gn bu ikisi ile belli ediniz. (Hads-i kuds-Tabern)
    Muhammed aleyhisselm btn insanlara ve cinnlere gnderilmi hak peygamberdir. Dninin hkm kymete kadar devm edecektir. Dni, evvel gelen ve geen peygamberlerin dinlerinin bz hkmlerini nesh etmi, hkmn kaldrmtr. (Sleymn bin Cez)
    Allah telnn bildirdii her din, iki ksmdr. tikd (inanlacak hususlar) ve amel (yaplmas ve kanlmas gereken hususlar). Bunlardan tikd her dinde ayndr. tikd, dnin asl ve temelidir. Din aacnn gvdesidir. Amel (i) ise, aacn da llar yapraklar gibidir. (Ahmed Frk)
    Allah tel, ilk peygamber dem aleyhisselmdan beri, her bin senede bir peygamber vstas ile insanlara bir din gndermitir. Bu peygamberlere Resl denir. Her asrda, en temiz bir insan peygamber yaparak, bunlar ile dinleri kuvvetlendirmitir. R esllere tbi olan bu peygamberlere Neb denir. Din ilerinde limlerin szleri mteberdir. (Abdlhakm Arvs)

    Dinde Bid'at:
    Peygamber efendimiz ve O'nun drt halfesi zamnnda olmayp, dinde sonradan ortaya karlan bozuk inanlar, sevap kazanmak niyetiyle yaplan ibdetler. Dinde yaplan her trl deiiklikler, yenilikler ve reformlar. (Bkz. Bid'at)

    DNR:
    Bir miskal (4.8 gram) arlndaki altn para.
    Bir kimsenin infak edecei (harcayaca) en fazletli dnr, oluuna-ocuuna infk ettii (harcad) dnr ile Allah yolunda hayvanna infk ettii dnr, bir de yine Allah yolunda arkadalarna sarfettii dnrdr. (Hads-i erf-Mslim)
    Allah yolunda infk ettiin bir dnr, kle azd iin infk ettiin bir dnr, bir fakire sadaka olarak verdiin bir dnr, ilene sarfettiin bir dnr vardr. Bunlardan sevb ok olan ilene sarfettiindir. (Hads-i erf-Mslim)

    DNSZ:
    Hi bir dne inanmyan, ateist. (Bkz. Ateist)
    Bir babann, evldn Cehennem ateinden korumas, dny ateinden korumasndan daha mhimdir. Cehennem ateinden korumak da, mn ve farzlar ve harmlar retmekle, ibdete altrmakla dinsiz ve ahlksz arkadalardan korumakla olur. Btn dinsi zliklerin ve fenlklarn (ktlklerin) ba, kt arkadatr. (mm- Gazl)

    DRYET:
    Zek, bilgi, idre kbiliyeti.

    Diryet Tefsri:
    Reslullah'tan sallallah aleyhi ve sellem gelen rivyetler (aklamalar) esas alnarak, Kur'n- kermin lisan bilgilerine ve zamann fen bilgilerine, akl ilimlere gre yaplan aklamas. Bu tefsre ma'kul, re'y tefsri ve te'vl de denir.
    Diryet tefsrlerinin doruluu, nakle uygunluu ile anlalr. Tefsr limleri, nakle uygun te'villeri de tefsr olarak kabl etmilerdir. Nakle uymayan Diryet tefsrleri, tefsr deil, yazann ahs dncesi olur. Nitekim hads-i erfte; "Kur'n' kendi gr ile aklayan hat etmitir" buyruldu. Bunun iindir ki, Kur'n- kermde mns ak olmayan yet-i kermelerden yalnz akla gvenip, yanl te'viller yaplarak yanl mnlar karlmas netcesinde yetmi iki dallet (bozuk) frka ortaya kt. (Abdlhakm Arvs)

    DRHEM:
    slmiyet'ten nce ve sonra kullanlan deiik arlktaki gm paralar.
    Bir dirhem fiz (almak ve vermek) otuz zindan daha gnhtr. (Hads-i erf-Kimyy- Sedet)
    On dirhemlik elbisenin, bir dirhemi haram olsa, o elbise ile klnan namazlar kabl olmaz (namaz borcundan kurtulur fakat sevb kazanmaz) . (Hads-i erf-Kimyy- Sedet)
    Dirhem kelimesi necset bahsinde ayr, zekt bahsinde ayr mn ifde etmektedir. Necsette bir miskal ile (4,8 gr.) arlk kasd edilirken, zektta tammen er' dirhem (3,365 gr.) arlk ifde etmektedir. rf dirhem bundan daha az (3,20 gr.) ar lkta idi. (bn-i bidn)
    Deride, elbisede, namaz klnan yerde dirhem miktr veya daha ok kaba necset yok ise, namaz sahh olur ise de, dirhem miktr bulunursa, tahrmen mekrh olur ve ykamak vcib olur. Dirhemden ok ise ykamak farzdr. (bn-i bidn)

    Dirhem-i er':
    Peygamber efendimiz zamnnda kullanlan (3,36) gram ve otuz alt santigram arlndaki gm para.

    Dirhem-i Urf (Dirhem-i rf):
    Bir memlekette kullanlmas det olan veya hkmetlerin kabl ettikleri belli arlktaki dirhem.
    Dirhem-i er'den haff olan dirhem-i urflerle zekt hesb etmek ciz deildir. 3.365 gram arlnda olan dirhem-i er' ile hesap yapmak lzmdr. (bn-i bidn)

    DYNT:
    Allah tel ile kul arasnda olan iler, ibdetler. Teklik ekli, diynettir.
    Diyntta, dil (adletli) ve bli (ergenlik yana gelmi) bir mslmann szne inanlr. Bu hususta bir kadn da, bir erkek gibidir. Suyun pis olduunu sylerse, bu su ile abdest alnmaz; teyemmm edilir. Fsk (aka gnh ileyen) vey hli be lli olmayan bir mslman sylerse, aratrlr ve kuvvetli zanna gre hareket edilir. Kfir veya ocuk, suya pis derse ve abdest alacak olan kimse kendi de buna inanrsa, o suyu dkmeli ve sonra teyemmm etmelidir. (bn-i bidn)
    Mihrb (cmide mmn namaz kldrd yer) bulunmayan, hesb, yldz gibi eylerle de kblenin ne tarafta olduu anlalamayan yerlerde, kbleyi bilen, slih mslmanlara sormak lzmdr. Kfire, fska ve ocuklara sorulmaz. Mumeltta (al-veri ve ticret gibi insanlarn birbirleriyle olan ilikilerinde) bunlara inanlrsa da, diyntta inanlmaz... (bn-i bidn)

    DYNET:
    Allah tel ile kul arasndaki dn i, ibdet. (Bkz. Diynt.)

    DYET:
    Ktilin (adam ldrenin) verecei para cezs.
    ocua tehlikeli bir i yaptrnca ocuk lrse, o ii yaptran ahs diyetini der. (Hamev)
    ebeh-i amd (kasda benzer ekil) ile ldrmenin cezs ar diyet olup, yz devedir. Yirmi bei iki yana, yirmi bei yana, yirmi bei drt yana ve yirmi bei de be yana basm dii deve olacaktr. limlerin bir ka, bin dnr (4800 gram) altn da verilebilir dedi. Hat ile ldrenin diyeti, yine yz deve olup, ad geen yavrulardan yirmier ve yirmi tne de iki yana basm erkek devedir. Yhut, bin dnr altn veya on bin dirhem gmtr. (bn-i bidn)

    DU:
    steme, yalvarma. Bir kimsenin kendisi veya bakas hakknda bir dileine bir arzusuna kavumas iin Allah telya yalvarmas.
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyurdu ki:
    Bana (hlis kalb ile) du ediniz. Dunz kabl ederim. (M'min sresi: 60)
    Allah tely unutarak, gafletle edilen du kabl olmaz. (Hads-i erf-Mevhib-i Lednniyye)
    M'minin din kardei iin, arkasndan yapt hayr du kabl olur. Bir melek, "Allah tel, bu iyilii sana da versin!min" der. Melein dus red edilmez. (Hads-i erf-Riyz-s-Slihn)
    mmetimin gnh ilemeyen genlerinin dular kabl olur. (Hads-i erf-Knz-d-Dekik)
    Be vakit farz namazdan sonra yaplan du kabl olur. (Hads-i erf-Merk-il-Felh)
    Lnet etmek iin gnderilmedim. Hayr du etmek iin, her mahlka merhamet etmek iin gnderildim. (Hads-i erf-Berka)
    Kendinize, evldnza, kt du etmeyiniz. Allah'n kaderine rz olunuz. Nmetlerini arttrmas iin du ediniz. (Hads-i erf-Berka)
    almadan du eden, silhsz harbe giden gibidir. (Hads-i erf-Mektbt- mm- Rabbn)
    ok kimse vardr ki, yedikleri ve giydikleri haramdr. Sonra ellerini kaldrp du ederler. Byle du, nasl kabl olunur? (Hads-i erf-Kimyy- Sedet)
    Birinize derd ve bel gelince, Ynus peygamberin dusn okusun. Allah tel muhakkak onu kurtarr. Du udur: L ilhe ill ente sbhneke inn knt minez zlimn. (Hads-i erf-Tefsr-i Mazhar)
    Sabah kalknca, kerre:Bismillhillez l-yedurru ma asmih ey'n filerd vel fissemi ve hvessem'ul-alm (dusn) okuyana akama kadar hi bel gelmez. (Hads-i erf-Tenbh-l-Gfiln)
    Du etmekle emr olunduk. Kulun Rabbine du etmesi, yalvarmas, yakarmas, snmas, alayp szlamas Rabbine ho gelir. (mm- Rabbn)
    Allah telnn det-i ilhiyyesine uymadan, sebeplere yapmadan, almadan du etmek, Allah teldan mcize istemek demektir. Mslmanlkta, hem allr, hem de du edilir. nce sebebe yapmak, sonra du etmek lzmdr. (erefeddn Ahmed Yahy Mnr)
    Dunz yle bir dell (vesle, vsta) araya koyarak edin ki, o, gnah ilememilerden olsun. O dell, Allah dostlar, Allah adamlardr. Onlara sevgi ve tevzu gsterin ki, sizin iin du etsinler. (Ali Rmiten)
    Allah telya itat et, emirlerine uy. Sonra du et. Allah tel dun kabul eder. (Ammr- Yser)
    Zlim kimseleri, dil diye medh edenin ve din dmanlarnn lsne, dirisine du edenin mn gider. (Abdlhakm Arvs) Binlerce top ve tfek, yapamaz asl, Gzyann seher vakti yaptn. Dman karan sngleri, ok defa, Toz gibi yapar, bir m'minin dus.
    (Muhammed Rebhm)

    Du Ordusu:
    Sknt ve darda kalan mslmanlara dular ile yardmda bulunan Allah telnn sevgili kullar, veller.
    mrn sresinin yz yirmi altnc yetinde ve Enfl sresinde melen; "Yardm, ancak ve yalnz Allah'tandr" buyruldu. Bu yardma, du ordusu vstas ile kavuulur. Ayrca du, kazy def'eder, uzaklatrr. Reslullah sallallah aleyhi ve sellem; "Kaz, ancak ve yalnz du ile durdurulur" buyurdu. Du ordusunun askerleri, gaz ordusu askerlerinin rhu gibidir. Gaz ordusunun askerleri, onlarn kalbleri, bedenleridir. O hlde gaz ordusunun askeri, du ordusu olmadka i baaramaz. (mm- Rabbn)
    Gaz ordusu, du ordusunun yardmna muhtcdr. hls ile yaplan du muhakkak kabl olur. (Hadm)

    DUH NAMAZI:
    Duh (kuluk) vaktinde klnan namaz, kuluk namaz.
    Y Eb Hreyre! Duh namazn terk etme! Cennet'in bir kaps vardr ki, ona "Duh kaps" derler. Bu kapdan yalnz kuluk namaz klanlar girer. (Hads-i erf-Ey Oul lmihli)
    Gnahlar deniz kp kadar olsa da iki rek'at duh namazna devm eden kimsenin gnhlar mafiret olunur. (Hads-i erf-ir'at-l-slm)
    Peygamber efendimiz sallallah aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Ey Eb Zer! Bir kimse iki rek'at kuluk (duh) namaz klsa gfillerden olmaz. Drt rek'at klsa, zikredenlerden yazlr. Alt rek'at klsa, irk (Allah telya ortak koma) dnda ona gnh ulamaz. On iki rek'at klsa, Cennet'te ona bir ev yaplr." Eb Zer (r.anh); "Y Reslallah! Hepsini birden mi klmal?" dedi. "Ayr ayr olsa da olur" buyurdu. (Hads-i erf-Gunye)
    Mekke'nin fethedildii gn, Reslullah sallallah aleyhi ve sellem, hazret-i Ali'nin kzkardei mmhn'nin (r.anhm) evinde gusl abdesti alp, sekiz rek'at duh namaz kld. (Abdlkdir Geyln)
    Duh, yni kuluk vakti hi olmazsa iki rek'at namaz klmak lzmdr. Teheccd (gece namaz) ve duh (kuluk) namazlarnn en ou on iki rek'attir. (mm- Rabbn)
    Duh namaz klanlar hiret ehdi olurlar. (bn-i bidn)
    Her kim duh namazn iki veya drt rekat klarsa, zkirler (zikredenler, Allah tely ananlar) zmresine yazlrlar. Alt veya sekiz rekat klsa, sddklar zmresine yazlr. Bu vakitte kaz namaz klan, hem borcundan kurtulur, hem de bu sevblar a kavuur. (Sleymn bin Cez)

    DUH SRES:
    Kur'n- kermin doksan nc sresi.
    Duh sresi, Mekke-i mkerremede inmitir. On bir yet-i kermedir. Birinci yet-i kermede duhya (kuluk vaktine) yemin edildii iin bu kelime sreye isim olmutur. Rivyete gre, bir mddet vahy gelmemiti. Bu sebeble Peygamber efendimize inanmay anlar; "Rabbi Muhammed'i terk etti, O'na darld" diyerek Peygamber efendimizi zmeye, mslmanlar arasnda fitne karmaya alyorlard. O zaman bu sre nzil oldu. Nzl (ini) sebebi olarak baka rivyetler de vardr. (bn-i Abbs, Kurtub, mm- Syt)
    Duh sresinde melen buyruldu ki:
    (Ey Muhammed!) hiret senin iin dnydan daha hayrldr. Rabbin sana rz oldum deyinceye kadar, her istediini verecek. (yet: 4-5)
    Rabbinin nmetlerini an, anlat. (yet: 11)

    DUH VAKT:
    Kuluk vakti. Oru zamnnn yni imsak ile iftar vakti arasndaki mddetin drtte birinin tamam olmasndan tibren balayan vakit. (Bkz. Duh Namaz)

    DUHN SRES:
    Kur'n- kermin krk drdnc sresi.
    Duhn sresi Mekke-i mkerremede nzil olmutur (inmitir). Elli dokuz yet-i kermedir. Adn onuncu yet-i kermede geen ve duman mnsna olan duhn kelimesinden almtr. Bir rivyete gre duhn kymetin byk almetlerinden birisidir. Srede, Kur'n- kermin mbrek bir gecede (Kadir gecesi veya Bert gecesinde) nzil olduu, inanmyanlarn nasl bir azb grecekleri, Ms aleyhisselm ile Fir'avn'n ve kavminin ksalar anlatlarak, inanmyanlar kz edilmekte ve yine inanmyanlarn, kymeti inkr etmelerinin ve chilce iddilarnn irkinlii anlatlmaktadr. (bn-i Abbs, Eb Hayyn Endls, Taber)
    Duhn sresinde melen buyruldu ki:
    Muhakkak biz (Kur'n- kermi) m'minler zerine bereketi ok olan, ok kimsenin af ve mafiret olunduu, baland bir gecede (Kadir gecesinde veya Bert gecesinde) indirdik. Biz (O'nunla kfirleri) azb ile korkuturuz. (yet: 3)
    O gn (kymet gn) dost dostunu (akrab akraby) azbdan kurtaramaz. Ancak Allah telnn merhmeti ve izni ile bir m'min bir m'mine efat edip, azbdan kurtarabilir. Allah tel Azzdir. Azb edilmesini emrettiine kimse yardm edemez. Rahmdir, merhamet olunmasn emrettiinden de merhametine kimse mni olamaz. (yet: 41-42)

    DNY:
    Yer kresi.
    1. lmden nce olan her ey.
    Mal ve dnydan size verilen ey, yalnz hayatta bulunduunuz mddete, onunla geinmektir. mn edip, Rablerine tevekkl edenler iin, hirette Allah telnn indinde, dny nmetinden hayrl ve dim ok sevb vardr. (r sresi: 36)
    Siz dny maln istiyorsunuz. Allah tel ise, sevb kazanmanz, Cennet'e ve nmetlere kavumanz istiyor. (Enfl sresi: 67)
    Dny sizin iin yaratld. Siz de hiret iin yaratldnz. (Hads-i erf-Mrifetnme)
    Dnyya, burada kalacanz kadar, hirete de, orada kalacanz kadar alnz! (Hads-i erf-Mrifetnme)
    hiretin sonsuz olduuna inanan kimsenin bu dnyya sarlmas ok alacak eydir. (Hads-i erf-Mrifetnme)
    Arzsu hiret olup, hiret iin alana Allah tel, dnyy hizmeti yapar. (Hads-i erf-Mrifetnme)
    Dnyy terk etmek demek, ona dkn olmamak, kymet vermemek demektir. Ona dkn olmamak da, insann nazarnda varlyla yokluu eit olmasdr. Byle olabilmek iin Allah adamlarnn yannda yetimek lzmdr. (mm- Rabbn)
    Ey oul! Dny ve dny nmeti hayaldir. Gk kubbesi altnda hibir ey ayn hal zere kalmaz, hep deiir. Onun iin dny malna makmna ve dny haytna gvenme. Biz bu dnyda misfiriz. Sonunda ayrlp gideceiz. Sknt varsa zlme. Bir an s onra ne olacamz belli deil. (Azzz bin Mstevd)
    Allah telnn sevdiklerinin yolunda olmak ile dnyya kymet vermek, ona dkn olmak bir arada bulunmaz. Bu yolda bulunan bir kimsenin kalbinde dnynn zerre kadar kymeti bulunursa, yadan kln kmas gibi kolayca bu yoldan kar. Allah adamla r dnyya kymet vermezler. Onun iin bu hususta gam yemezler. (Abdullah- Ensr)
    Dny sevgisi ve gnahlarn kaplad kalbden nasl hayr beklenir. (Abdullah bin Mbrek)
    Ey oul! Dnyya sarlm ona gnl vermi olanlarla bulunma. Onlarla sohbet ve berberlik, gam, keder ve znt getirir. Bu tecrbe ile sbittir. Onlar senden faydalanrlar ise de, sen onlardan faydalanamazsn. (Ahmed Siyh)
    Allah tel, dnyy elinizle deil, kalbinizle terketmeyi ister. (Abdullah- Ensr)
    2. Kalbi Allah teldan gfil eden, O'nu unutturan her ey.
    Dny mel'ndur ve dnyda Allah iin yaplmayan her ey de mel'ndur. (Hads-i erf-Mektbt- mm- Rabbn)
    Kalbi Allah teldan gfil eden, O'nu unutturan, kalbe Allah'tan bakalarn getiren eyler hep dnydr. Allah tely unutturan mallar, sebepler, mevkiler, erefler, hep dny olur. Vennecm sresinin; "Bizi dnmeyenlerden, bizden yz evirenlerden, sen de yzn evir. Onlar sevme!" melindeki yirmi dokuzuncu yet-i kermesi byle olduunu aka gstermektedir. te bu dny insann can dmandr. Bu dnynn dknleri, hi toparlanamaz, kendilerine gelemezler. hirette de, pimn olac aklar, ok aclarla karlaacaklardr. (mm- Rabbn)
    En iyi kimse, kalbi Allah sevgisi ile arpan ve dnyya bal olmayandr. Dny sevgisi, gnhlarn badr. nk Allah tel, dnyya dkn olmay sevmez. Onu yaratt zamandan beri, hi sevmemitir. Dny ve dnyya dkn olanlar, mel'ndur y ni Allah telnn merhametinden uzaktr. (mm- Rabbn)
    3. Allah telnn haram (yasak) ettikleri ile Reslullah efendimizin mekrh dedii eyler.
    Allah telnn haram etmedii, hatta emrettii dny ileri, zararl ve kt olan dny deildir. Bylece, ne kadar ok olursa olsun, alp kazanmak, fen, tb, hesab, hendese, mmrlk ve harb vstalarn renmek, yapmak, ksaca insanlara rhat, huzr ve sedet salayan her trl meden vstalar yapmak ve kazanmak, dnylk deildir. Bunlarn hepsini, Allah telnn gsterdii ekillerde, yollarda ve artlarda yapmak ve kullanmak ibdet olur. Allah tel byle mslmanlardan rz olur. Bunlara hirette sonsuz nmetler, sedetler ihsn eder. (mm- Rabbn) Kim umar senden vefy, yalan dny deil misin Enbiynn seyyidini alan dny deil misin? Kasdedip halkn zne toprak doldurup gzne Ehl-i gafletin yzne glen dny deil misin. Kimisini nlan eden, kimisini giryn eden En sonunda uryn edip soyan dny deil misin. in gcn dim yalan, ok kii den arta kalan Nice kere boalp da dolan dny deil misin Gel aldanma bu dnyya sonu virn olur bir gn Senin bu srdn demler el bet yalan olur bir gn.
    (M. Sddk bin Sad)

    Dny Hayt:
    hiretten nceki hayat.
    Kim dny haytn ve onun ssn isterse, onlara yaptklarnn karln burada tam olarak veririz. Bu hususta bir eksiklie de uratlmazlar. Onlar yle kimselerdir ki, hirette kendileri iin ateten bakas yoktur. Dnyda yapageldikleri eyler orada boa gitmitir. (Hd sresi:15-16)
    Dny hayt i yapacak zamandr. Keyf yapacak, elenecek zaman ilerde gelmektedir. Orada dnyda yaplan ilerin karl ele geecekdir. Dny hayt pek ksadr. Mes'd o kimsedir ki, bu frsat byk nmet bilir ve hiret ilerini bu ksa zamand a gerektii gibi yapar. Yolculukta lzm olan azn hazr eder. (mm- Rabbn)

    Dny Hrs:
    Dnyya lzmundan fazla meyletmek. iddetli mal, mlk arzusu, istei.
    On ey insana zarar verir: 1) Terbiye azl, 2) Cehlet okluu, 3) Halktan nmet beklemek, 4) ehvet azgnl, nefis kudurgunluu, 5) Ba olma sevdas, 6) Dny hrs, 7) Nefis ile dostluk kurmak, 8)ok yemek, 9) ok uyumak, 10) Kalabala uymak. (Byezd-i Bistm)

    Dny Sevgisi:
    Kalbin dny maln ve mlkn ok sevmesi.
    Dny sevgisi, gnahlarn badr. (Hads-i erf-Mektbt)
    Dnyy sevenler, hirette zarar grr. (mm- Rabbn)
    Allah telya kre sebep olan dnylk, insana zarar vermez. (Abdullah bin Zeyd)

    DNYLIK:
    nsann hayatta muhtc olduu eyler, para, mal v.s.
    Dnylk olan eylerin Allah indinde sivri sinek kanad kadar kymeti olsayd, kfire bir yudum su vermezdi. (Hads-i erf-Berka)
    Dnylk peinde komak, su zerinde yrmee benzer. Bunun ayaklarnn slanmamas mmkn mdr? (Hads-i erf-Berka)
    Dnylk arayann buna kavumas gtr. hireti arayann buna kavumas kolaydr. (Hads-i erf-Berka)
    Kur'n- kerm okuyunca, Allah telnn rzsn ve Cennet'i isteyiniz! Dnylk istemeyiniz! Bir zaman gelir ki, hfzlar, Kur'n- kermi, insanlara yaklamak iin vsta yaparlar. (Hads-i erf-ir'at-l-slm)
    Dnylk, para, eskiden sevilmezdi, ama imdi, m'minin kalkandr. (Sfyn- Sevr)
    lmden nce olan her eye dny denir. Bunlardan, lmden sonra faydas olanlar, dnylk saylmaz, hiretten saylrlar. nk dny hiret iin tarladr. hirete yaramayan dnylklar, zararldr. Haramlar, gnahlar ve mubhlarn fazlas byledir. Dnyda olanlarslmiyet'e uygun kullanlrsa, hirete faydal olurlar. Hem dny lezzetine, hem de hiret nmetlerine kavuulur. Mal iyi de deildir, kt de deildir. yilik, ktlk onu kullanandadr. O hlde mel'n olan, kt olan dny, Allah telnn rz olmad, hireti ykc yerlerde kullanlan eyler demektir. (Erzurumlu brhim Hakk)
    Allah telya kre sebeb olan dnylk insana zarar vermez. (Abdullah bin Zeyd)

    DNYYI TERKETMEK:
    1. Btn haram olan eyler ile berber, mbhlar da, yni gnh olmayan lezzetlerin ounu da brakp, yaamak iin zarr olan miktrn kullanmak.
    Mes'd o kimsedir ki, dny onu terk etmezden nce, o dnyy terk etmitir. (Hads-i erf-Mrifetnme)
    Dnyy terk eyle ki, Allah tel seni sevsin! nsanlarn malna gz dikme ki, herkes seni sevsin. (Hads-i erf-Mrifetnme)
    Dnynn her trl zevk ve lezzetinden vazgeip, btn zamnn, ibdet ile ve mslmanlarn rahatlarn ve slm dnini bilmeyenlerin, doru yola kavumalar iin; lzm olan ilm ve teknik uslleri ve vstalar, en ileri ve en stn ekilde yapmak ve kullanmakla geirmeli ve durmadan almal ve dny zevkini byle almakta aramal ve bulmaldr. Eshb- kirmn (Peygamber efendimizin arkadalarnn) hepsi ve byklerimizin ou, byle idi. Dnyy, bu sylediimiz ekilde terk etmek pek y ksek ve pek faydaldr. Dnyy bu ekilde terkten maksad, slmiyet'in emrettii eyleri yapmak iin, btn rhat ve zevkleri fed etmektir. (mm- Rabbn)
    2. Harm ve pheli eylerden kap mbhlar kullanmak.
    Harm ve pheli eylerden kap mbhlar kullanarak dnyy terketmek, hele bu zamanda ok kymetlidir. (mm- Rabbn)

    DRZ:
    Derezler adl bozuk frkaya mensub olan kimse. (Bkz. Derezler)


  5. #5
    Bayan VIP ye sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen - ait Kullanc Resmi (Avatar)
    yelik Tarihi
    Dec 2009
    Bulunduu Yer
    SensizliginlkesindeN
    Mesajlar
    6,590
    Rep Puan
    52

    Standart

    EBBL KULARI:
    Kbe'yi ykmaya gelen Yemen vlisi Ebrehe'yi ve ordusunu Allah telnn izni ve emriyle perin eden kular (krlanglar). (Bkz. Eshb- Fil)
    Allah tel yet-i kermede melen buyurdu ki:
    zerlerine Ebbl kularn gnderdik. O kularn her biri onlarn zerine amurdan yaplm ve atete piirilmi ta atarlard. (Fil sresi: 3-4)
    Ebrehe Mekke'ye yaklatnda, Allah tel Eshb- fil (Ebrehe ve ordusunun) zerine denizden Ebbl kularn gnderdi. Her bir kuta, biri gagasnda, ikisi ayaklarnda olmak zere ta bulunuyordu. Nohut ve mercimek tnesi kadar olan bu talar k ime isbet etse, helk oluyordu. (bn-i Him)

    EBCED HESBI:
    Her harfi bir rakam gsteren arab harflerle yazl sekiz kelimeden meydana gelen bir hesab sistemi. Hdiselerin zamnnn tesbiti ve hatrda daha kolay kalmas iin rakamlar harf olan trih drme sanat.
    Ebced hesbnda, harflerin say olarak deerleri yle hesaplanr: Ebced (elif):1, be:2, cim:3, dal:4, hevvez (he):5, vav:6, ze:7, hutt (ha):8, t:9, ye:10, kelemen (kef):20, lam:30, mim:40, nun:50, safes (sin):60, ayn:70, fe:80, sad:90, karaet (k af):100, re:200, in:300, te:400, ehaz (se):500, h:600, zel:700, daz (dad):800, z:900, gayn:1000. (Yeni Rehber Ansiklopedisi)
    Arab bir ayn ilk gn ebced hesbna gre de bulunabilir. On iki arab ayn her harfine mahsus rakamlar u beytteki on iki kelimenin birinci harfleridir. Her byk harf, ebced hesb ile bir adedi gsterir: Hilmi bu dnyya hi zahmet etme Ceml-i dnyy, vefsz zen buldu cmle
    (M. Sddk bin Sad)
    slm dninde ebced hesbndan faydalanarak, hdiselerin oluu, cmi, eme ve trbenin vs. yaplnn trihini drmek yasaklanmad. Fakat hastann adn, anasnn adn ebced hesb ile hesb edip, sana yle muska lzm deyip onu yazp para alma k haramdr. (Osmanl Trihi Ansiklopedisi)
    Besmelede bulunan on dokuz harfin ebced hesb ile olan deerlerinin toplam 786'dr. Bz memleketlerde mslmanlar, kitaplarnn mektuplarnn bana, Besmele yerine ebced hesb ile olan deerlerinin toplamn ve bundan baka bz if yetleri ve dular yerine de ebced hesbna gre rakamlar yazmaktadrlar. Bunlarn bu ekilde yazmalarn slm dninin temel kitaplar uygun bulmamaktadr. (M. Sddk Gm)

    EBDL:
    Bedeller. Dnynn nizm, dzeni ile vazfeli olup, Allah telnn insanlardan gizledii byk ztlar. Biri veft edince, yerine bakas getirildiinden bu isimle anlmlardr. Bunlara Ricl'l-Gayb da denir.
    mmetim arasnda her zaman krk kii bulunur. Bunlarn kalbleri brhim'in (aleyhisselm) kalbi gibidir. Allah tel onlarn sebebi ile kullarndan bellar giderir. Bunlara Ebdl denir. Onlar bu dereceye namaz ve oru ile erimediler. bn-i Mes'd radyallah anh; "Y Reslallah! Ne ile bu dereceye ulatlar?" diye sorunca; "Cmertlikle ve mslmanlara nashat etmekle eritiler" buyurdu. (Hads-i erf-Hilyet-l-Evliy)
    Ebdllerin saysnn yedi, krk veya yetmi olduu bildirilmitir. (Seyyid erf Crcn)
    Ebdllerin makmn istiyen kimsenin hlini dzeltmesi, nefsine uymamas lzmdr. (Beheddn-i Buhr)

    EBED:
    Sonsuz, sonu olmayan. (Bkz. Ebed)

    EBED:
    Sonsuz, sonu olmayan.
    nce mslman olanlardan, muhcirlerin ve ensrn nce gelenlerinden ve bunlarn yolunda gidenlerden Allah tel rzdr. Ve bunlar da, Allah teldan rzdrlar. Allah tel, bunlar iin, cennetler hazrlad. Bu cennetlerin altndan nehirler akmaktadr. Bunlar Cennet'te ebed olarak kalacaklardr. (Tevbe sresi: 100)
    Allah tel kadm olan (ncesi, balangc olmayan) zt ile vardr. O sonsuz olarak var idi. Varlndan evvel yokluk olamaz. O ebeddir. (Ahmed Frk)
    Cennet ve Cehennem vardr. Her ikisini de Allah tel yoktan vr etmitir. Kymette her ey yok edilip tekrar yaratldktan sonra ebed olarak varlkta kalacaklar hi yok olmayacaklardr. Kymet gn hesbdan sonra bir oklar Cennet'e gnderilece k, bir ou da Cehennem'e sokulacaktr. Cennet'in sevb, nmetleri ve Cehennem'in azb ebeddir. Bunlar, Kur'n- kermde ve hads-i erflerde aka bildirilmektedir. (mm- Rabbn)
    Cehennem'de ebed olarak yanmak kfrn, mnszln karldr. (mm- Gazl)

    Ebed Mahrem:
    Dinde kendileriyle evlenilmesi lnceye kadar haram, yasak olan kimseler.
    Erkek iin; yedisi kan ile olan, nesebden (soydan) akrab, yedisi st sebebiyle, drd de nikh sebebi ile sonradan akrab olan toplam on sekiz kadn ebed mahremdir. Bunlar: 1) Anne, 2) Annesinin ve babasnn annesi, 3) Kz, kznn kz, 4) Kz ka rdei, 5) Kz kardeinin kz, 6) Erkek kardeinin kz, 7) Hala ve teyze, 8) St anne, 9) St annesinin ve st babalarnn anneleri, 10) St kz, 11) St kzkardei, 12) St kzkardeinin kz, 13) St erkek kardeinin kz, 14) St hala ve teyze, 15) Kaynana, 16) vey kz, 17) vey anne, 18) Gelin. Kadn iin de ayn zeliklerde on sekiz erkek ebed mahremdir. Bunlar: 1) Baba, 2) Babasnn ve annesinin babas, 3) Olu, olunun olu, 4) Erkek kardei, 5) Erkek kardeinin olu. 6) Kzkardeinin olu, 7) Amca ve day, 8) St baba, 9) St babasnn ve st annesinin babalar, 10) St olu, 11) St erkek kardei, 12) St kz kardeinin olu, 13) St erkek kardeinin olu, 14) St amca ve day, 15) Kayn baba, 16) vey olu, 17) vey baba, 18) Dmat. (Hac Zihni Efendi-Dmat)
    Erkeklerin, ebed mahrem olan on sekiz kadnla halvet etmeleri (tenh yerde yalnz kalmalar) ve sefere mesel hacca gitmeleri cizdir. (bn-i Nceym)
    Bir erkein ebed mahrem olan on sekiz kadndan biri ile halvet etmesi (tenh yerde yalnz kalmas) ciz ise de, yalnz st karde ile gen kaynana veya gelin ile fitne phesi olunca mekrh olur. (bn-i bidn)

    EBLEH:
    Akl az, anlay kt, ahmak.
    Beldet eblehliktir, akl kullanmamaktr. Ahmaklk da denir. (Knalzde Ali)
    Akl olan kimse, cansz bir cismin hareket ettiini grnce, bunu hareket ettiren bir kuvvetin varln anlar. Hareket eden cismin cansz olmas, hareket ettiren bir kuvvet shibinin mevcd (var) olduunu, akl shiblerine haber veriyor. Btn sebeb ler, vstalar, Allah telnn varln, kudretini ln ediyor, bildiriyor. Fakat eblehler, cismin hareketini grnce, kendiliinden hareket ediyor sanarak, kuvvet shibini gremeyip, anlyamyor. (mm- Rabbn)

    EBRR:
    1) yi kimseler. mnlarnda sdk (doru), Allah telnn yasak kld eylerden saknp, emirlerine uyan, bozuk inanlardan, kt ahlktan ve irkin ilerden uzak duranlar. Teklik ekli berr'dir.
    Kur'n- kermde melen buyruldu ki:
    Muhakkak ki ebrr, nmetleri devaml olan Nam Cenneti'ndedirler. (Mutaffifn sresi: 22)
    Allah tel ebrra, anne ve babalarna ve ocuklarna iyilik yapmalar sebebiyle bu ismi verdi. (Hads-i erf-bn-i Askir)
    2) Nefislerinin sevgisinden kurtulmam olup, nefislerini azbdan korumak ve nmetlere kavuturmak iin ibdet eden; tasavvufta sona varmam.
    Ebrr bana kavumay ok istiyor. Ben de onlar ok istiyorum. (Hads-i kuds-Deylem, hy)
    Ebrr, Allah telya nmetlerine kavumak iin ve azbndan korktuklar iin ibdet ederler. Bu iki dilekleri ise nefislerinin arzulardr. nk bunlar, Allah telnn ztn sevmek sedetine kavumamlardr. (mm- Rabbn)

    EBTER:
    Nesil ve hayrdan kesilmi.
    Allah tel, Kur'n- kermde melen buyurdu ki:
    (Habbim) gerekten biz sana Kevser'i verdik. O hlde (buna kr olarak) namaz kl ve kurban kes. Sana buzeden, dmanlk eden yok mu? te asl ebter odur. (Sana gelince Habbim; senin temiz neslin, n ve erefin kymete kadar devm edecektir.) (Kevser sresi: 1-3)
    Reslullah efendimizin Hadcet-l-Kbr'dan olan son erkek ocuu veft edince, s bin Vil'in; "Muhammed ebter oldu" demesi zerine; Kevser sresi gelerek, Allah tel s bin Vil kfirine, cevb verdi. (bn-i Abbs, Taber, Kurtub)

    EB HANFE:
    Ehl-i Snnetin reisi, Hanef mezhebinin mm. mm- A'zam. (Bkz. mm- A'zam Eb Hanfe)

    EB TRB:
    Peygamber efendimizin amcasnn olu, dmd, Cennet'le mjdelenen on kiinin ve drt byk halfenin drdncs, Allah telnn arslan hazret-i Ali'nin "Topran babas" mnsna gelen lakab.
    Peygamber efendimiz bir gn mescide girdiinde, hazret-i Ali'yi uyumu ve rids (paltosu) dt iin srtna toprak bulam grdler. Mbrek elleriyle topra silip; "Kalk y Eb Trb (Topran babas) ! Kalk y Eb Trb!" diye iltift buyurdular. (Hads-i erf-evhid-n-Nbvve)
    Hazret-i Ali, kendisinin Eb Trb lakabyla anlmasn ve arlmasn ok severdi. (Zerkn)

    EB'L-VAKT:
    Tasavvufta kalb makmndan yukar kp, kalbin shibine varan, hallerden kurtulup, halleri verene ulaan. Bunlara Erbb-t-temkn de denir.
    Eb'l-vaktin vakitleri deimez. Halleri deimez. Vakit onlara deil, onlar vakte hkimdirler. Onlar zamanla deil, zaman onlarla bereketlenmitir. (mm- Rabbn)

    ECEL:
    Belli vakit. Haytn sonu. Hayat shibinin, canlnn lm iin Allah telnn takdir ve tyin ettii vakit.
    Allah tel insanlar yaratrken, ecellerini, mrlerini ve rzklarn takdir etmitir. (Hads-i erf-Berka)
    Hads-i erfte; "llarn en iyisi, Kur'n- kermdir" buyruldu. Hastaya okunursa hastal hafifler. Eceli gelmemi ise iyi olur. Eceli gelmi ise, rhunu teslim etmesi kolay olur. (Senullah Dehlev)
    Herkesin belli bir eceli vardr. Bu ecel hi deimez. Onun iin hastalkta sklmamal, tela dmemelidir. Byle derd ve bellar gelince, Allah telya snmal, fiyet vermesi, kurtarmas iin du etmelidir. (Ahmed Frk) Ecel geldi cihna Ba ars bahne.
    (Atasz)

    Ecel-i Kaz:
    Kazy- muallak, kesin olmayp sebebe bal klnan ecel.
    Bir kimseye takdir edilen bel, kazy- muallak ise, yni o kimsenin du etmesi de takdr edilmi ise, du eder, kabl olunca bely nler. Ecel-i kazy da iyilik etmek geciktirir. Ecel-i kaz mesel; eer iyi i yapar, yhut sadaka verir, hacceders e, mr altm sene, bunlar yapmazsa krk sene diye takdir edilmesi gibidir. Birinin gn mr kalm iken akrabsn, Allah rzs iin ziyret etmesi ile mr otuz sene uzar. Otuz yl mr olan kimse de akrabsn terk ettii iin mr gne iner. Vakit tamam olunca eceli bir an gecikmez. (mm- Gazl)

    Ecel-i Msemm:
    Belli vakit, bilinen ecel, Allah telnn bir kimse iin ezelde takdir ve tyin buyurduu (belirledii) hi bir ekilde deimeyen ecel, haytn sonu.
    Veb olan yerden kamayan ve lmeyen kimse de, gzler, mchidler ve bellara sabr edenler gibidir. Herkesin bir ecel-i msemms vardr ki, azalmaz ve oalmaz. Kap da kurtulanlar ecel-i msemmlar gelmedii iin lmemitir. Yoksa kamak onlar lmden kurtarm deildir. Kamayp, sabredip lenler de ecelleri geldii iin lmlerdir. (mm- Rabbn)
    Ecel-i msemm deimez. (mm- Gazl)

    ECR:
    Bir ii yapmak iin kendi kuvvetini veya san'atn kirya veren, alan kimse, ii.

    Ecr-i Hs:
    Belli zamanda, belli ii yapmak iin huss tutulan ii.
    Ecr-i hs olarak tutulan ii i yaparken elindeki mal kastsz helk olursa (kullanlmayacak hle gelirse, krlrsa v.s.) demesi lzm olmaz. Ecr-i hs olarak tutulan iiye farkl cret ile iki veya i gsterilip, hangisini yaparsa onun cre tini vermek cizdir. Drt i gstermek olmaz. Szleilen zaman iyi bilinmezse de, cret verilir. cret sylemedi ise, tutulan kimse ii veya san'at shibi olarak alan biri ise, o memleketteki cret zerinden hakk verilir. Eer byle biri deilse, yardma gelmi olacandan bir ey verilmez. armadan gelene de cret verilmez. (bn-i bidn)

    Ecr-i Mterek:
    Serbest ii. Kirlyanndan (ivereninden) bakasna almamas art koulmam hamal, terzi, saati gibi ii.
    Ecr-i mterek, ancak iini bitirince cretini alr. Ey, elinde emnet olup, helk olursa (kullanlmayacak hle gelirse) demez. Fakat helk olmasna ecr-i mterek kendi sebeb olursa, kast bulunmasa dahi der. Doktor, dii, eczc fen hricinde , yanl i yapp hasta zarar grrse derler. (bn-i bidn)

    ECR (Ecir):
    yilik, mkft, cret, karlk. Allah telnn rz olduu, beendii ileri yapanlara verdii sevb.
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyurdu ki:
    Biliniz ki, mallarnz ve ocuklarnz sizi imtihn etmek iin verildi. Allah tel iyiliklerinize karlk, size ok byk ecr verecektir. (Tegbn sresi: 15)
    Allah tel, insanlarn yapt ileri iki ksma ayrd. Bir ksmn beendiini, bunlar yapanlardan rz olduunu, her i karlnda, bunlara nmetler, rhatlklar, iyilikler vereceini vd etti. te iyiliklerin l birimi ecr ve sevbdr. Dn yda yaplan her iyilie karlk olarak, hirette eitli miktrlarda nmetler verilecektir. Nmetlerin verilecei yere Cennet denir. (ehristn, Nesef)
    Haramlara hibir zaman ecr verilmeyecei gibi, zrsz haram ileyen muhakkak gnha girer. Haramlardan, Allah teldan korktuu iin saknp vaz geen sevb kazanr. (Nabls, Muhammed bin Eb Bekr)

    Ecr-i Misil:
    dil iki ehl-i vkfun (bilir kiinin) takdr ettikleri cret.
    Alacaklsna (borlu olduu kimseye), evini verip cretsiz otur demek, fsiddir (dnen uygun deildir). Alacaklnn ecr-i misil vermesi lzm olur. (bn-i bidn)
    Bir kadn, olunu evinde, tmir etmek art ile oturtsa, senelerce oturup, tmir etmeden ksa, anasna ecr-i misil demesi lzm olur. (bn-i bidn)

    ED:
    Yerine getirme, yapma. Namaz, oru, hac, zekt gibi bir ibdeti vaktinde yapmak.
    Allah telnn sana farz kldklarn ed et, insanlarn en bidi (ibdet edeni) olursun. Allah telnn haram kld eylerden sakn, insanlarn en zhidi, dnyya rabet etmiyeni olursun. Allah telnn verdii rzka rz ol, insanlarn en zengini olursun. (Hads-i erf-Hadka, Knz-l-Hakyk)
    Ed niyyeti ile klnan bir namaz, vakti girmeden klnm ise, nfile olur. Vakti ktktan sonra klnm ise, kaz olur. "Bugnn le namazn ed etmeye" diye niyet eden kimse, vakit km ise, leyi kaz etmi olur. le vakti kt sanarak, bugnk leyi kaz etme niyeti ile klnca, vakit kmad anlalnca, leyi ed etmi olur. (bn-i bidn)

    Ed artlar:
    Bir iin, ibdetin sahh ve mteber olmas iin lzm olan artlar.
    Cum namaznn ed artlar yedidir: 1) Namaz ehirde klmak. 2) Hkmet reisi veya vlinin izni ile klmak. 3) le namaznn vaktinde klmak. 4) Vakit iinde hutbe okumak. 5) Hutbeyi namazdan nce okumak. 6) Cum namazn cematle klmak. 7) Cmin in herkese ak olmasdr. (bn-i bidn)

    EDEB:
    1. Gzel hallere ve huylara shib olma ve utanlacak hareketlerden saknma, her hususta haddini bilip, snr gzetme hli.
    Edebi gzetmek, zikirden stndr. Edebi gzetmeyen Hakk'a kavuamaz. (mm- Rabbn)
    Allah telya kar edeb, O'nun emirlerini yerine getirmekle olur. Avmn, halkn edebi, dnin emirlerine uymak, havssn, seilmilerin edebi, dnin emirlerine uymakla berber kalbi zikr (Allah tely anmak) nru ile aydnlatmak, gnlden Allah teldan baka her eyi karmaktr. (mm- Gazli)
    demolunun edebden nasbi yok ise insan deildir. demolu ile hayvan arasndaki fark budur. Gzn a ve gr ki btn Allah telnn kelmnn mns, yet yet edebden ibrettir. (ems-i Tebrz)
    nsanlar edebe ilimden ok daha fazla muhtacdr. (Abdullah bin Menzil)
    En byk edeb, ilh hududu muhfaza etmek, gzetmek, Allah telnn emirlerine uymak, yasaklarndan saknmaktr. (Abdlhakm-i Arvs)
    Din byklerinin yolu batan sona edebdir. (mm- Rabbn)
    Bir kimsenin edebli olmas, iyi kalblilik ve aklllk almetidir. (Srry-i Sekat)
    Kul iin gzel edebden daha iyi mertebe grmedim. nk akln hayt edebdir. nsan edeb ile dny ve hirette yksek derecelere kavuur. (Eb Osman Hr) Edeb ehli edebden hli olmaz, Edebsiz ilim renen lim olmaz.
    (M.Sddk bin Sad) lim meclislerinde aradm, kldm taleb, lim geride kald ille edeb ille edeb. Edeb bir tc imi nr-i Hd'dan Giy ol tc emin ol her beldan
    (Ynus Emre)
    2. Namazda mstehab ve mendup olan eyler.
    Namazn snnet ve edeblerinden birini gzetmek ve tenzhi bir mekruhtan saknmak; zikir ve tefekkrden stndr. (mm- Rabbn)
    mm- A'zam Eb Hanfe hazretleri namaz abdestinin edeblerinden bir edebi terk ettii iin krk senelik namazn kaz etmi, yeniden klmtr. (mm- Rabbn)

    EDB:
    1. Gzel hasletleri kendinde toplayan, haddini bilen. (Bkz. Edeb)
    2. Dzgn, gzel ve przsz sz syleyen ve yazan, edebiyat.

    EDLLE- ER'YYE:
    Din bilgilerinin elde edilmesine ess olan ve bunlara bal bulunan deliller.
    Edille-i er'iyye drttr: Kitb (Kur'n- kerm), Snnet (Peygamber efendimizin sz, fiil ve takrirleri, bir i yaplrken grp de ona mni olmadklar eyler), cm (mctehid limlerin dn bir iin hkmnde sz birlii etmeleri) Kys (hkm bili nmeyen bir eyi hkm bilinene benzeterek anlamak). (Abdlgan Nabls)
    slmiyet, edille-i er'iyye ve ona bal ikinci derecedeki delil ve veskalar ile bize gelmitir. Bu delllere dayanmayan, bunlarn dnda kalan her ey bid'attir, red olunur. (Seyyid Abdlhakm Arvs)
    Din ile ilgili hkmlerin isbtnda edille-i er'iyye, m'teberdir. Tasavvufularn keif ve kermetleri deil. (mm- Rabbn)
    Edille-i er'iyyenin drt olmas mctehidler iindir. Mukallidler yni drt mezhebden birinde olanlar iin delil, sened, bulunduu mezheb reisinin ictihad ve szdr. (Hdim)

    EF'L- LHYYE:
    Allah telnn ileri.
    Rzk; maa, mala, almaya bal deildir. Byle olmakla berber, almak lzmdr. nk ef'l-i ilhiyye, sebebler ile meydana gelir. det-i ilhiyye (Allah telnn knunu) byledir. Fakat bzan bir iin meydana gelmesinde lzm olan sebepler bulunduu hlde, o fiil (i) meydana gelmiyebilir. Yhut sebepsiz de hsl olabilir. (Muhammed Rebhm)

    EF'L-i MKELLEFN:
    slm dninde mkelleflerin (dn vazfeleri yerine getirmekle ykml, sorumlu kimselerin) yapmalar ve saknmalar lzm olan emirler ve yasaklar. Ahkm- slmiyye (fkh bilgileri), din bilgileri.
    Ef'l-i mkellefn sekizdir: Farz, vcib, snnet, mstehb, mubh, harm, mekrh, mfsid. Bunlar fkh ilmi retir. (Bkz. lgili maddeler) (bn-i bidn)
    ki cihn (dny ve hiret) sedetine kavumak, ancak ve yalnz, dny ve hiretin efendisi olan Muhammed aleyhisselma tbi olmaa (uymaa) baldr. O'na tbi olmak iin mn etmek ve ef'l-i mkellefni renmek ve yapmak lzmdr. (mm- Rabbn)
    Ef'l-i mkellefni yerine getirmek ok kolaydr. Kalbi bozuk olana g gelir. Bir ok iler vardr ki, salam insanlara kolaydr. Hastalara ise gtr. Kalbin bozuk olmas, er'ate, slmiyete tam olarak inanmamas demektir. Bu gibi insanlar, inand m dese de hakk tasdk (inanma) deildir. Laf (dil) ile tasdkdir. Kalbde hakk tasdkin, doru mnn bulunmasna bir almet, Ef'l-i mkellefni yerine getirmekte kolaylk duymaktr. (mm- Rabbn)

    EFSN:
    Fen yolu ile tecrbe edilmemi maddeler ve Kur'n- kermden olmayan, mnsz yazlar kullanmak. Mns bilinmeyen ve mnn gitmesine sebeb olan eyleri okumak.
    Efsn yapan ve ate ile dalayan kimse, Allah telya tevekkl etmemi olur. (Hads-i erf-Kimyy- Sedet)
    Tevekkl edenler (hereyi Allah teldan bekliyenler) , falclk, efsn ve dalamak ile hastal tedvi etmez! (Hads-i erf-Kimyy- Sedet)

    EGOST:
    Kendi menfaatini dnen bencil, hodbn, enniyet shibi. (Bkz. Enniyet)

    EHAD (El-Ehad):
    Allah telnn Esm-i hsnsndan (gzel isimlerinden). Hi bir ynden benzeri olmayan, tek olan, ikilik tasavvur edilmeyen, hi bir eye muhta olmayan.
    Kur'n- kermde melen buyruldu ki:
    De ki: O, Allah'tr, Ehad'dr. (hls sresi: 1)
    Bill-i Habe radyallah anh, meyye bin Halef'in klesi iken slmiyet'le ereflenmiti. Hazret-i Bill'in mslman olduunu duyan meyye, ona ok eziyet ve ikence yapard. "slm dninden dn! Lt ve Uzz putlarna tap" diye zorladka, Bill ra dyallah anh da; "Ehad Ehad" diyerek mnn bildirdi. (bn-i Sa'd)

    EHDS:
    Hads-i erfler. Peygamber efendimizin mbrek szleri, ileri ve grp de bir ey demedikleri, mni olmadklar eyler. Hads'in okluk eklidir. (Bkz. Hads)

    EHL- AB:
    Resl-i ekrem ile birlikte hazret-i Ali, hazret-i Ftma, hazret-i Hasen ve Hseyn'in hepsine verilen isim. (Bkz. Ehl-i Beyt)
    Bir gn Reslullah efendimiz, hazret-i Ali ile Ftma, Hasen ve Hseyn'i mbrek ablar ile rterek; "te benim ehl-i abm bunlardr. Y Rabb! Bunlardan ktl kaldr ve hepsini temiz eyle" buyurdu. (Hads-i erf-Mektbt- Rabbn)

    EHL- BEYT:
    Sevgili Peygamberimiz Muhammed aleyhisselmn btn ile fertleri. Mbrek zevceleri, ocuklar, kz hazret-i Ftma ile hazret-i Ali ve bunlarn mbrek evldlar olan hazret-i Hasen ve hazret-i Hseyn'den kymete kadar gelecek nesilleri.
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyuruyor ki:
    Ey Habbimin ehl-i beyti! Allah tel, sizin gnhtan uzak olmanz istiyor. (Ahzb sresi: 33)
    Ehl-i beytim, Nh'un (aleyhisselm) gemisi gibidir. Binen kurtulur, binmeyen boulur. (Hads-i erf-Cmi-us-Sagr-Mstedrek)
    Srat kprsnden ayaklar kaymadan geenler, ehl-i beytimi ve eshbm ok sevenlerdir. (Hads-i erf-Resil-i bn-i bidn)
    Zhir ve btn ilimlerinde yni kalb ilimlerinde byk lim olan babam, her zaman ehl-i beyti sevmei tavsiye ve tevik ederdi. Bu sevginin, son nefeste mnla gitmeye ok yardm vardr derdi. Ehl-i beytin sevgisi, Ehl-i snnetin sermyesidir. hire t kazanlarn hep bu sermye getirecektir. (mm- Rabbn) lhi! Ftm evld htrna, Son szm kelime-i tevhd ola, Eer bu dum edersen red ya kabl, Sarldm Ehl-i Beyt-i Neb eteine.
    (Ahmed Frk)

    EHL-
    BD'AT:
    Bid'at shipleri. Peygamber efendimizin ve eshbnn bildirdii doru tikddan (inantan) ayrlanlar. (Bkz. Bid'at)

    EHL-
    DNY:
    hireti unutup, dnyya sarlanlar. Dnyya dkn olanlar. (Bkz. Dny)

    EHL- GAFLET:
    Dnyya dalp, hireti unutanlar. Kastedip halkn zne Toprak doldurup gzne Ehl-i gafletin yzne Glen dny deil misin?
    (Azz Mahmd Hd)

    EHL- HAK:
    Doru yolda olanlar. (Bkz. Ehl-i Snnet)

    EHL- HL:
    Hl shibi. Mnev zevklere kavumu kii. (Bkz. Ehlullah)

    EHL- HEV:
    1. Nefsine uyan, nefsinin arzu ve istekleri peinde koan. (Bkz. Hev)
    2. Bid'at (dinde olmayan inan ve iler) shibi.
    Ehl-i hev, ksa akllarna, nefslerine uyarlar. Bunlardan, aslandan kaar gibi kamaldr. Yetmi iki sapk frka byledir. (mm- Rabbn, Tahtv)

    EHL- SLM:
    Mslmanlar. Peygamber efendimizin bildirdiklerinin hepsini beenen, kalbiyle inanp, diliyle syleyen mslman. (Bkz. Msliman)

    EHL- KEF:
    His ve aklla anlalamayan eylerin, kalbine doduu vel ztlar. (Bkz. Kef)
    Mctehidlerin (dinde sz shibi limlerin) ve onlarn mezheblerinde bulunanlarn da hatl ilerine sevap verilir. Ehl-i kefin hats kendileri iin affedilir ise de, mukallidleri, onlar taklid edenler, mzr deildir, affedilmezler. (Abdlhakm-i Arvs)

    EHL- KIBLE:
    Kbeyi kble edinenler, mslmanm diyenler. ve sznde aka kfr grlmeyen dallet (sapk) frkalarnda olanlar.
    Cehennem'e girecekleri bildirilmi olan yetmiiki bid'at frkas, ehl-i kble olduklar iin bunlarn hibirine kfir dememelidir. Fakat bunlarn, dinde inanlmas zarr, lzm olan eylere inanmayanlar ve Ahkm- er'iyyeden her mslmann iitti i, bildii eyleri te'vilini bilmeden red edenleri kfir olur. (mm- Rabbn)

    EHL- KTB:
    Hazret-i s veya Ms aleyhimesselmdan birine ve bunlara gnderilen kitblara inanan kfirler, yahdler ve hristiyanlar.
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyuruyor ki:
    Ey Habbim! Ehl-i kitb olan yahd ve hristiyanlara syle: Semv kitaplar ve Resllerde ihtilf (ayrlk) olmayp, bizimle sizin aranzda berber olan kelimeye gelin. yle ki: "Allah teldan bakasna ibdet etmeyelim ve hibir eyi O'na erik, ortak komayalm, Allah' brakp da iimizden hi kimseyi (kimimiz kimimizi) Rab'lar edinmiyelim" deyiniz. Eer Ehl-i kitb bu kelimeden yz evirirlerse (o halde) yle deyin: "hid olun, biz gerek mslmanlarz." (l-i mrn sresi: 64)
    Y Muz bin Cebel! Sen, ehl-i kitbdan bir kavme gidiyorsun. Onlar ilk dvet edecein ey, Allah telya ibdet etmeleri olsun. Allah tely tandklar zaman, onlara be vakit namazn farz olduunu syle. Bunu da yaparlarsa, mallarndan alp, fakirlerine verecein zektn farz olduunu syle. (Hads-i erf-Hilyet-l-Evliy)
    Ehl-i kitb, Peygamberimiz sallallah aleyhi ve sellemin peygamber olduunu bilirler. Fakat inadlar ve hasedleri yznden inanmazlard. (mm- Rabbn)

    EHL- KUBR:
    Kabir ehli. Kabirdekiler, ller. Ne kendi etdi rhat ne lem etdi huzur, Ykld gitti cihndan dayansn ehl-i kubr.
    (L Edr)

    EHL- RE'Y:
    tihadda, dn hkmleri bildirmede mm- A'zam ve Irk limlerinin yoluna tbi olanlar. Bunlara ehl-i kys, eshb- re'y de denir.
    Bir iin nasl yaplaca, Kur'n- kermde ve hads-i erflerde aka bildirilmemi ise, buna benziyen baka bir iin nasl yapld aranr, bulunur. Bu i de, onun gibi yaplr. Bunu mctehidler yapar. Eshb- kirmdan (Reslullah efendimizi gr p sohbet eden arkadalarndan) sonra, ehl-i re'y olan mctehidlerin resi, mm- A'zam Eb Hanfe'dir. (Abdlhakm Arvs)

    EHL- RVYET:
    Dn kaynaklardan hkm karrken Hicz limlerinin yoluna tbi olanlar. Bunlara; ehl-i hads, ehl-i eser de denir.
    Ehl-i rivyet, Medne-i mnevvere ahlisinin detlerini, kystan yni ictihd yaparak mes'eleyi zmekten stn tutar. Rivyet yolunda olan mctehidlerin by, mm- Mlik'tir. (Abdlhakm Arvs)

    EHL- SALB:
    Ha shipleri. Trihte papaln tevikiyle mslmanlara kar birleerek seferler tertipleyen, milyonlarca insann canna kyan, devletlerin yklmasna sebeb olan hristiyan milletler topluluu, hallar, hristiyanlar.
    1099 (H. 492) senesinde Ehl-i salb ordular Kuds'e girmeye muvaffak oldular. ehre girince mslman ve yahd 70.000 kiiyi boazladlar. Cmilere snan mslman kadnlar ve ocuklar hi acmadan ldrdler. Sokaklardan sel gibi kan akt. Sokak lar dolduran ller yznden yollar tkand. Ehl-i salb o kadar vahletiler ki, daha Almanya'da Ren nehri kylarnda iken, rastladklar on bin yahdyi orada boazladlar. (Trihi Michaudnun)

    EHL- SUFFA:
    Medne-i mnevverede, akrablar ve evleri bulunmayan, Peygamber efendimizin mescidinin suffa denilen ve zeri hurma dallaryla rtl blmnde kalan eshb- kirm.
    Ey Ehl-i Suffa! Size mjdeler olsun. Eer mmetimden sizin iinde bulunduunuz bu zor artlara rz bir kimse kalm olursa, o, elbette benim arkadalarmdandr. (Hads-i erf-Hilyet-l-Evliy)
    Ehl-i Suffa'nn hepsi hayatlarn dne balam, kendilerini ilme vermilerdi. Suffa ehline kurr da denilirdi. Burada yetienler, yeni mslman olan kablelere muallim olarak gnderilirdi. Pekok fazletlere shib olan bu mbrek sahbler, byk bi r irfn ordusu idiler. Peygamber efendimiz onlar ok sever, oturup sohbet eder ve birlikte yemek yerlerdi. (Eb Nuaym, Nianczde)

    EHL- SNNET:
    tikdda (inanlacak eylerde) ve yaplacak ilerde Peygamber efendimizin ve O'nun Eshbnn (arkadalarnn) ve sonra gelen mctehid slm limlerinin yolunda bulunan mslmanlar, snnler.
    Reslullah efendimiz, mmetinin bana gelecekleri bildirirken; "Ben sril yetmi iki ksma ayrld. mmetim de yetmi frkaya ayrlacaktr. Bunlardan yalnz biri kurtulacak, dierlerinin hepsi Cehennem'e gidecektir." Eshb- kirm bunu iitince, "O hangisidir y Reslallah!" dediler. "Benim ve Eshbmn yolunda olanlardr" buyurdu. slm limleri, bu hads-i erfte bildirilen tek kurtulu frkasnn Ehl-i snnet olduunu bildirdiler. (Abdlhak- Dehlev, mm- Rabbn)
    Ehl-i snnet olanlar bugn drt mezhebde toplanm olup, bunlar: Hanef, Mlik, fi ve Hanbel mezhepleridir. (Tahtv)
    Ehl-i beyti (Peygamber efendimizin soyundan gelenleri) sevmek, Ehl-i snnetin sermyesidir. (Abdlhakm Arvs)
    Ehl-i snnete uymadan kurtulu imknszdr. (mm- Rabbn)

    Ehl-i Snnet limleri:
    nanlmas lzm olan din bilgilerini Eshb- kirmdan (Peygamber efendimizin arkadalarndan) doru olarak renip, kitablara yazan ve Ehl-i snnet tikdnda olan slm limleri.
    Ehl-i snnet limlerinin yolunda gitmedike, kurtulu olamaz, sedete kavuulamaz. (mm- Rabbn)
    Akll ve ergenlik ana ulaan her erkek ve kadnn birinci vazfesi, Ehl-i snnet limlerinin yazdklar akid bilgilerini (mn bilgilerini) renmek ve bunlara uygun olarak inanmaktr. (mm- Rabbn)
    Cneyd-i Badd, Srr-yi Sekat, Fudayl bin Iyd, brhim bin Edhem, h- Nakibend, Ubeydullah- Ahrr, Abdlkdir-i Geyln, Ahmed Ruf, Ahmed-i Bedev, mm- Rabbn gibi tasavvuf bykleri ayn zamanda Ehl-i snnet limidirler. (S. Abdlhakm bin Mustaf)

    Ehl-i Snnet tikd:
    Peygamber efendimizin veEshb- kirmn (arkadalarnn) ve onlarn yolunda bulunan slm limlerinin bildirdikleri doru tikd, inan.
    Ehl-i snnet tikdnda olmayan din adamlarnn yazlarn okuyann kalbi kararr. (Sleymn bin Cez)
    Kalbe gelen btn keifleri, hlleri bize verseler, fakat kalbimizi Ehl-i snnet tikd ile sslemeseler, kendimi mahvolmu ve hlimi harb bilirim. Btn harblklar, felketleri zerime ysalar, lkin kalbimi Ehl-i snnet tikd ile ereflendir seler, hi zlmem. (Ubeydullah- Ahrr)
    Ehl-i snnet tikdndan hardal tnesi kadar ayrlanla sohbet, arkadalk, ldrc zehirdir. (mm- Rabbn)
    Ehl-i snnet tikdnda olmayan hi kimse evliy olamamtr. (mm- Rabbn) Ehl-i snnet tikd sana nce lzm olan, Yetmi frka var amma, Cehennemlik geri kalan, Mslmanlar hep snndir, cmlenin resi Nu'mn, Cennet ile mjdelendi, mnda bunlara uyan.
    (mm- Rabbn)

    EHL- TARK:
    Tasavvuf yollarndan birine girmi olan.

    EHL- TERTB:
    Vitirle berber en ok be vakit namaz kazya kalm kimse. (Bkz. Shib-i Tertb)

    EHL- VUKF:
    Bir mes'ele hakknda ihtiss ve bilgi shibi olan, bilirkii.
    Bir san'at shibine bir ey trif ederek i yaptrmak olan istisn (smarlama) szlemesi yaplrken, fiyatn tyin (belli) edilmesi art deildir. Tyin edilmi ise, san'at shibinin sonradan fazla para istemesi ciz ise de, mteri bunu kabl etmed ii takdirde, ehl-i vukfun tesbit edecei piyasa deerinde anlamalar lzm olur. (bn-i Nceym)
    Vsi vel, yetimin maln baka birine kirya verdikten sonra bir kimse kp, bu kir szlemesinin gaben-i fhi (ok aldanma) ile vuk bulduunu iddi etse, bu gibi srf iddi ile kirlamann sahh olmadna (geersizliine) hkmedilemez. Ancak e hl-i vukfa bavurulur. Ehl-i vukf, gaben-i fhi olduunu sylerse, hkim szlemeyi fesheder. (Ali Haydar Efendi)

    EHL- ZMMET:
    Cizye (vergi) vermek artyla slm devleti ierisinde yaayan gayr-i mslim vatanda. Zmm.
    Ehl-i zimmeti sevmemek ve dman bilmek lzm ise de, bunlara eziyet etmek ve incitmek harmdr. (Hayreddn-i Reml)
    Ehl-i zimmete zulmetmek, mslmana zulmetmekten daha fendr. Hayvana zulm, ikence etmek ise, ehl-i zimmete zulmetmekten daha fendr. (Aleddn Haskef)

    EHLYET:
    Salhiyet, elverililik. Kiinin borlandrma ve borlanmaya elverili olmas. Akll olmak, iyiyi ktden ayrabilmek.
    Al-veriin sahh (dnen doru, mteber) olmas iin, alc ve satcda ehliyet art aranr. Akll olmayan ocuk, velsinin (mesel babasnn) izni olsa da, al-veri ehliyeti olmad iin, yapt al-veri sahh deildir. ocuk yedi yanda a kll olur. (Hamza Efendi)

    Ehliyet-i Ed:
    ahsn dnen geerli olacak ekilde i yapabilmeye elverili olmas.
    Ehliyet-i ed, bizzat i yapabilmeyi te'min eden aktif bir ehliyet eididir. nsan bu ehliyeti syesinde bakalar ile tek bana hukk mumelelerde bulunur. leri zerine, mes'l olmak, alacakl veya borlu olmak gibi bir takm netceler doar. E hliyet-i ed, mecnunlarda (delilerde) ve ocuklarda vs. eksikdir. Akll olan ve bl (erginlik) ana gelenlerde tamdr. (Serahs)

    Ehliyet-i Vcb:
    nsann, lehine ve aleyhine olan haklarn domasna elverili olmas. Vcb ehliyeti
    Her insanda zimmet (mkellef, ykml olma) zellii bulunur. nsanlar daha rhlar leminde iken Allah tel; "Ben sizin Rabbiniz deil miyim?" buyurunca, onlar da; "Evet sen bizim Rabbimizsin" diyerek bir ahd, sorumluluk altna girmilerdir. te z immet bu ezel (sonsuz ncelerdeki) ahdin, sz vermenin bir netcesidir. Bunun iindir ki, ana karnndaki cenin (ocuk) iin de ehliyet-i vcb vardr. Fakat onun ehliyet-i vcbu eksiktir, noksandr. Mrs olma, adna alnan eylerin mlkiyetine shib olmas gibi, sdece lehine olan haklar sbit olur. Bu haklardan faydalanr. Aleyhine olan eylerden mes'l, sorumlu olmaz. Velsi (mesel babas) cenin iin bir ey satn alsa, onun parasn demekle mkellef, ykml deildir, bu velsine it bir bor olur. Cenin dnda ister yeni domu olsun, ister byk olsun, dier btn insanlarda ehliyet-i vcb tamdr. (Serahs)

    EHLULLAH:
    Allah adamlar, Allah telnn emirlerine uyup, O'nun sevgisini ve ism-i erfini gnlnden hi karmayan evliy ztlar. (Bkz. Evliy)
    Ehlullah Allah'tan bakasndan ne korkarlar, ne bir ey beklerler. ahlarn gnllerinde onlarn heybeti, korkusu yer etmitir. (Timur Han)
    Ehlullah ile sohbete devm, hireti dnp ona hazrlanma arzusunu artrr, gnahlardan saknmaya sebeb olur. (h- Nakibend)

    EHVEN- ERREYN:
    ki er (ktlk)den zarar en az olan. Bu kelime, halk arasnda Ehven-i er olarak kullanlmaktadr.
    Ehven-i erreyn ihtiyr olunur, yni iki zarar ile kar karya kalnrsa bunun zararca hafif olan seilir. Bir kimsenin yz bin lira kymetindeki incisi dp dierinin bin lira kymetindeki tavuu onu yutsa, incinin shibi ehven-i erreyn olarak bin lira verip tavuu satn alr. (Mecelle ve Ali Haydar Efendi)

    EKBER- KEBR:
    En byk gnh.
    Ekber-i kebir; bir eyi Allah telya ortak etmek, adam ldrmek, anaya, babaya kar gelmek, yalanc hidlik yapmaktr. (Hads-i erf-Buhr)
    Hanef mezhebinde; namaz zrsz kazya brakmak ekber-i kebirdir. Bu ok byk gnh, her namaz klacak kadar bo zaman geince, bir misli artmaktadr. nk, namaz bo zamanlarda hemen kaz etmek de farzdr. (Seyyid Abdlhakm-i Arvs)

    ELEM:
    Keder, dert, znt, sknt, ac.
    Rabbini sevmekle ereflenenlere, sevgilinin (Allah telnn) verdii elemler, iyiliklerinden daha ok lezzet verir ve ferahlandrr. Bu makam rz makmndan da stndr. nk rz makmnda olan, sevgilinin yapt elemi irkin grmez. Bu makamda elemden lezzet almak vardr. (mm- Rabbn)
    Dny, elem ve meakkat, hiret ise, zevk ve lezzet yeridir. Dolaysyla dny ile hiret birbirinin zdddr, tersidir. Birini sevindirmek tekinin gcenmesine sebeb olur. Yni birinde zevk aramak dierinde elem ekmeye yol aar. (mm- Rabbn)
    Musbetlere, elemlere sevb olmaz. Bunlara sabr etmee sevb verilir. Fakat elemlere sabr edilmese de gnahlarn affna sebeb olurlar. (mm- Nevev)

    ELEST GN:
    Allah telnn, dem aleyhisselm yaratnca, kymete kadar gelecek olan zrriyetini (ocuklarn) zerreler hlinde onun belinden karp onlara; "Ben sizin Rabbiniz deil miyim" diye hitb buyurup, onlarn da; "Evet, sen Rabbimizsin" diye cevb ve rdikleri gn, zaman.

    ELFZ-I KFR:
    Sylendii zaman, mn gideren, mslmanlktan kmaya sebeb olan szler. (Bkz. Kfr)

    ELHAMDLLLAH:
    "Hamd, kr Allah telya mahsstur, btn nmetler O'ndandr" mnsna mbrek, kymetli bir sz. Buna hamdele de denir.
    Bir gn Reslullah sallallah aleyhi ve selleme scak bir yemek getirildi. Yedi ve yemekten sonra; "Elhamdlillah. u ve u kadar zamandan beri karnma scak bir yemek girmedi" buyurdu. (Hads-i erf-bn-i Mce)
    Elhamdlillah demek, krlerin badr. Allah telya kretmeyen O'na hamd etmemi (sen etmemi, O'nu vmemi) olur. (Hads-i erf-Knz-l-Hakyk)
    Zikrin (Allah tely anmann) en stn, Elhamdlillah demektir. (Hads-i erf-Knz-l-Hakyk)
    Mslmann mslman zerinde be hakk vardr:Selmna cevap vermek, hastasn dolamak, cenzesinde bulunmak, dvetine gitmek ve aksrd zaman Elhamdlillah deyince, Yerhamkallah demek. (Hads-i erf-Buhr)
    Yemee ve imee balarken Besmele (Bismillhirrahmnirrahm) okumaldr. Yimek-imek sonunda Elhamdlillah demelidir. (Seyyid Alizde)

    ELHN:
    Sesi msik perdelerine uydurmak iin, mn bozulacak ekilde, harfleri ve kelimeleri deitirerek, sesi alaltp ykselterek, eneyi oynatarak okumak. Lahn'in okluk eklidir.
    Kur'n- kermi, zikri, duy elhn ile okumak sz birlii ile haramdr. (Bezzz)
    Elhn ile tecvdi (Kur'n- kermi artlarna ve uslne uygun olarak okumay) bozmak bid'at (dinde sonradan ortaya kan bir ey) olup, dinlenmesi de byk gnhtr. (Abdlgan Nabls)
    Elhn ile, tagann ederek okuyan immn arkasnda klnan namaz ide etmek lzmdr. (brhim Haleb)
    Namaz vakitlerini bilmeyen, tegann, elhn ederek okuyan kimse, ezn okumaa ehil deildir. Byle kimseyi mezzin yapmak ciz deildir. (Bezzz)

    ELL DRT FARZ:
    slm limlerinin, mslmanlarn htrlarnda tutmalarn kolaylatrmak iin, ncelikle bilmeleri cbeden pek ok farzdan, Allah telnn emirlerinden derledikleri elli drt tnesi.
    Elli drt farzdan bzlar unlardr: Allah tely bir bilip, O'nu hi unutmamak. Hellinden yemek ve imek. Her gn vakti gelince be vakit namaz klmak, onlar kazya brakmamak. Hayz (det grme) hli bitmi ise ve cnp ise gusl (boy abdesti) a lmak. Bellara sabretmek yni isyn etmemek. Allah teldan gelen her eye rz olmak. Gnhlardan tvbe etmek. lm hak bilip, ona hazrlanmak. Babaya, anaya iyilik etmek. Farzlar haramlar renmek. Malnn zektn, mahslnn (tarladan gelen rnn) urunu(zektn) vermek. Kibirli olmaktan saknmak. Yok yere yemin etmemek. Zulmle kimsenin maln almamak. arab ve alkoll ikileri imemek. Akraby ziyret etmek. Harama bakmamak. Kimseyi alaya almamak... (Kutbddn-i znik, Hasen-i Basr)

    ELSA:
    Sin harfini peltek se okuyan kimse.
    Elsa olan kimse, elsa olmayana imm olup cematle namaz kldramaz. Baka harfleri doru okuyamayan da, doru okuyanlara imm olamaz. Harfleri doru okuyan bir imma uyarak cemat ile klmas mmkn iken, yalnz klarsa, harfi doru okumad iin namaz kabl olmaz. Doru olarak okuduu bir yet varsa, bunu veya byle bir ka yet-i kermeyi ezberlemesi ve namazlarda, bunlar okumas lzmdr. (bn-i bidn)

    ELYESA' ALEYHSSELM;
    sriloullarna gnderilen peygamberlerden. lys aleyhisselmdan sonra peygamber olarak gnderilmi ve Ms aleyhisselmn dnini yaymakla vazfelendirilmiti. smi Kur'n- kermde bildirilmitir.
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyurdu ki:
    (Y Muhammed!) smil'i, Elyesa', Zlkifl'i de htrla (kavmine anlat). Bunlar, hayrllardan idiler. (Sad sresi:48)
    Gen iken lys aleyhisselmn dusyla hastalktan kurtulan Elyesa' aleyhisselm, lys aleyhisselmdan Tevrt' rendi. Onun yanndan ayrlmad. lys aleyhisselmdan sonra, Allah tel tarafndan peygamber olarak gnderildi. Azgnlk ve taknl k yapan sriloullarn Allah telnn dnine dvet etti. sriloullar, ona inanmadklar gibi, kendi aralarnda byk anlamazlklara dtler. Allah tel zerlerine srlular gnderdi. sriloullar, srlulara esir olup, zell ve perin b ir hayt srdler. Elyesa' aleyhisselm veftna yakn, Zlkifl aleyhisselm yanna arp, kendinden sonra onu yerine halfe tyin etti. (Taber-Sa'leb, Kis)

    EMN:
    Korkusuzluk, emniyet, gven.
    1. Bir kimseye veya dmana; sz, iret veya yaz ile, mal ve can gvenliinin emniyet (gven) altnda olduunu bildirme.
    ltic edenlere emn vermekte btn mslmanlar eittir. Halktan herhangi biri de bu hakka shiptir. O hlde kim bir mslmann ahdini (verdii sz) bozarsa, ona ihnet ederse, Allah'n, meleklerin ve btn insanlarn lneti onun zerine olsun. Kymet gnnde Allah onun ne farz, ne nfile ibdetlerini, ne de tvbesini kabl eder. (Hads-i erf-Et-Tergb vet-Terhb)
    2. Mslman olmayan bir kimsenin slm memleketine girmesi iin kendisine verilen msade, izin.
    Mslmanlardan ald emnla, dr-l-slm'a (slm memleketine) gelen kfir (mslman olmayan) bir kimse, burada yaamakta olan zmm (gayr-i mslim vatanda) gibi korkusuz yaar. Onun haklarna ship olur. (Serahs)

    EMNT-I MUKADDESE:
    slm dni ve trihi bakmndan byk nem tayan, Peygamber efendimize ve dier din byklerine it bz mbrek ahs ey ve htralar. Mukaddes emnetler. Bunlar: Hrka-i Sadet, Seyf-i Nebev, Nme-i Sadet, Mhr-i Sedet, Dendn- Sedet, Lhy e-i Sedet, Nak- Kadem-i erf, Sancak- erf, Teyemmm ta.
    Emnt- mukaddesenin Osmanl Devletine intikli, geii Yavuz Sultan Selm Hann 1517 trihinde Msr' fethedip halfe nvnn ald srada oldu. Msr'dan getirilen ve Sriye, Filistin, ran'dan toplanan dier emnetler ve teberrkt eys da T opkap Saraynda nce i hazneye kondu. Sonra Hasodaya alnd. Hrka-i Sadet diresi kurulunca, bunlarn saklanmas ve bakmlar zel usle baland. (Osmanl Trihi Ansiklopedisi)
    Yavuz Sultan Selm Han, Emnt- mukaddesenin muhfazasn krklar diye bilinen Hasodallara vermiti. Krk kiiden meydana gelen Hasodallar, Hrka-i Sedet diresinde nbet tutar, burada devaml Kur'n- kerm okurlard. (Osmanl Trihi Ansiklopedisi)

    EMNET:
    1. Emn, gvenilir olmak. Peygamberlerde bulunmas lzm olan yedi sfattan biri.
    Peygamberler emndirler. Bir kimsenin malna ve canna hynet etmekten uzaktrlar. Asl emnete hynet etmezler. Peygamber olmadan nce de byledirler. Sevgili Peygamberimiz, kendisine peygamberlik bildirilmeden nce de, Muhammed-l-emn lakab ile tannyordu. Allah tel, peygamberleri, hat ve gnhtan emin klmtr. (mm- Kastaln)
    2. Fkh ilminde, gvenilen kimseye braklan mal.
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyuruyor ki:
    Emnetlerine ve verdikleri sze riyet edenler, namazlarna devm edenler, ite onlar Firdevs Cennet'ine vris olacaklar ve orada ebed olarak kalacaklardr. (M'minn sresi: 8)
    Mnfkn almeti vardr: Yalan syler, emnete hynet eder ve sznde durmaz. (Hads-i erf-Berka)
    Allah yolunda savamak btn gnahlar affettirir. Fakat emnete hyneti affettirmez. Emnete hynet eden kul, Allah yolunda lse bile, kymet gn yakalanr; "Emneti shibine ver" denir. O da bunu yerine getiremeyecei iin Cehennem'in derinlikl erine atlr. (bn-i Mes'd)



    EMEL:
    Arz, hrs, tamah. (Bkz. Tl-i Emel) al ibdet et brak emeli, Son nefese kadar brakma ameli.
    (Abdlehad Serhend)

    EMN:
    1. Kendisine gvenilen.
    errinden ve zarrndan emn olunmayan kimsenin, dni, namazlar, zektlar kendisine fayda vermez. (Hads-i erf-Mifth-ul-Cenne)
    limler devlet adamlarna karmadka ve dnylk peinde olmadka, peygamberlerin emnleridir. Dnylk toplamaya balaynca hkmet adamlarnn arasna karnca, bu emnete hynet etmi olurlar. (Hads-i erf-Berka)
    2. Peygamber efendimizin lakab. Peygamber olduu bildirilmeden nce de, Kurey kablesi Reslullah'a sallallah aleyhi ve sellem ok gvenir, inanr ve; "Muhammed-l-emn" derlerdi.
    Allah telya yemn ederim ki, muhakkak ben gkte de emnim, yerde de. (Hads-i erf-hyu Ulmiddn)
    Resl-i ekrem, hayra dvet eden bir emn idi. (Hazret-i Eb Bekr)
    3. Vcuttaki btn zlarn slmiyete uygun ekilde ve uygun yerlerde kullanan.
    Vcuttaki btn zlar emnettir. Bu emnetleri uygunsuz yerlerde kullanan, emn deildir. Allah telya isyn ve hynet etmi olur. (Sleymn bin Cez)

    EMR:
    1. Bir kavmin, bir topluluun ba, beyi, emredeni. Vli, kumandan, devlet bakan, melik.
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyurdu ki:
    Ey mn edenler! Allah'a itat edin. Peygambere ve sizden olan emir shiplerine de itat edin. (Nis sresi: 59)
    Allah teldan korkunuz! Banzdaki emr, habeli kle bile olsa, itat ediniz!.. (Hads-i erf-Buhr, Mslim)
    2. Hazret-i Ali'nin lakab.
    Hazret-i Muviye'nin Emr ile muhrebesi, ictihd sebebi ile idi. (bn-i Hacer-i Mekk)
    Hazret-i Emr'in ismi, Cennet kapsnn stnde yazldr. (mm- Rabbn)

    Emr-l-M'minn:
    Mslmanlarn resi, devlet bakan. (Bkz. Halfe)
    Hazret-i mer zamnndan sonraki halfelere emr-l-m'minn denildi. (bn-i Sa'd)
    Emr-l-m'minn mer radyallah anh bir sabah namazn cematle kldktan sonra cemate bakp bir kimseyi gremeyince sordu. Eshb dediler ki: "Geceleri sabaha kadar ibdet ediyor. Belki imdi uyku bastrmtr." Emr-l-m'minn buyurdu ki: "Kek i btn gece uyuyup da sabah namazn cematle klsayd, daha iyi olurdu." (mm- Rabbn)
    Emr-l-m'minn hazret-i Ali buyurdu ki:
    Kalbler kablara benzer. Hayrl olan, hayrla dolu olandr. (Abdlgan bin Abdlvhid)

    EMN-L-AZL:
    Peygamberlere mahss sfatlardan biri. Peygamberlerin peygamberlikten azl edilmemesi, atlmamas.
    Peygamberlik sfat, peygamberlerin ztlarndan dnyda ve hirette ayrlmaz. nce gelen peygamberlerin dinleri nesh olmakla, peygamberlikten azlleri lzm gelmez. Zr emn-l-azl onlarn sfatlardr. Bu, Allah telnn onlara ihsndr. (Kemahl Feyzullah Efendi)

    EMR:
    1. Buyruk; emredenin, emrolunandan bir iin yaplmasn istemesi veya bu sretle yaplmas istenen ey.
    Kur'n- kermde melen buyruldu ki:
    O hlde bana uyunuz. Emrime itat ediniz. (Th sresi: 90)
    nsan her hareketinde, her iinde, Allah telnn emrini ve yasan gzetince, emr ve yasaklarn shibini unutmaktan kurtulur, devaml zikretmi, Allah tely hatrlam olur. (mm- Rabbn)
    Emre uymak, edebi gzetmekten nce gelir. (Abdullah- Dehlev)
    2. .
    Kur'n- kermde melen buyruldu ki:
    Size sylediklerimi yaknda hatrlayacaksnz. Ben emrimi Allah telya smarlyorum. nk Allah kullarn ok iyi grendir. (M'min sresi: 44)
    Btn emrler Allah'a dndrlr. (Bekara sresi: 210)

    Emr-i Ma'rf:
    Dinde emredilen eyleri retmek, yaptrmak.
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyuruyor ki:
    Ey m'min kullarm! Emrettiim ileri, ibdetleri yapar ve emr-i ma'rf ve nehy-i mnker eder iseniz, (gnahlardan, ktlklerden alkorsanz) bakalarnn yoldan kmas size zarar vermez. (Mide sresi: 108)
    Birbirinize mslmanl retiniz. Emr-i ma'rfu brakr iseniz, Allah tel en ktnz banza musallat eder ve dularnz kabl etmez. (Hads-i erf-Mikt)
    Kymet gn birini getirirler. Onu Cehennem'e atn emri gelir. Barsaklar dar kar. Merkebin dolap etrfnda dnmesi gibi, bunun etrfnda dner durur. Cehennem'de olanlar, kendisine, sen emr-i ma'rf ve nehy-i mnker yapmadn m, imdi bu hl nedir? Seni bu hle dren nedir? derler. Evet bakalarna iyilii emrederdim, fakat kendim yapmazdm. Ktlklerden men ederdim, kendim ise yapardm cevbn verir. (Hads-i erf-Buhr, Mslim)
    Btn ibdetlere verilen sevb, Allah yolunda gazya verilen sevba gre, deniz yannda bir damla su gibidir. Gaznn sevb da, emr-i ma'rf ve nehy-i anil-mnker sevb yannda denize nazaran bir damla su gibidir. (Hads-i erf-Kimyy- Sedet)
    Emr-i ma'rf iki sretle yaplr. Birincisi, sz, yaz ve her nev yayn vstas iledir. Bunu yaparken bilgi az ise ve ahsa, detlere, knunlara dikkat ve riyet edilmezse, fitneye sebeb olabilir. kinci yol, hl ile slm'n gzel ahlkna uyarak, nmne olmaktr. Herkese tatl dil, gler yz gstermek, kimseyi incitmemek, kimsenin malna, rzna gz dikmemek, en tesirli, en faydal emr-i ma'rf yapmak olur. (mm- Birgiv)
    Emr-i ma'rf ve nehy-i mnker yapann niyetinin hlis olmas ve ii anlayp, Allah telnn buradaki emrini iyi bilmesi ve sabrl olup mnkaa ve kavga etmemesi, yumuak ekilde tatl dil ve yaz ile yapmas lzmdr. (mm- Birgiv)

    Emr-i Teklf:
    Allah telnn insanlara yapmalar veya saknmalar iin verdii emirler. Buna Emr-i ter de denir.
    Emr-i teklflerin yaplmas, insann irdesine, dilemesine baldr. Allah tel insan irdesinde, dilemesinde serbest brakmtr. Fakat, insann diledii eyi yaratan, yine Allah teldr. nsan diledikten sonra, O da dilerse, yaratr. Dilerse yaratmaz. Her eyi yaratan, maddelere eitli tesirler, zellikler veren, yalnz O'dur. O'ndan baka yaratc yoktur. O'ndan bakasna yaratc, yaratt demek, O'na kar saygszlk olur. Bakasn O'na erk, ortak yapmak olur. Bakasn kendisine ortak yapan, kymette hi affetmeyeceini, ona sonsuz ve ok ac azablar yapacan bildirmitir. nsan, O'nun emrini yapmak, iyilik yapmak dileyince, O da merhamet ederek diliyor ve yaratyor. Kendisine inanmyanlar, kar gelenler bir ktlk yapmak isteyince O da diliyor ve yaratyor. Kendisine inananlar, yalvaranlar, bir ktlk yapmak isteyince, O merhamet ederek dilemiyor ve yaratmyor. Bylece dmanlarnn her istedikleri hsl olduundan, onlar daha da azp kuduruyorlar. (M. Sddk bin Sad)
    Allah telnn emr-i teklfleri, ehemmiyetlerine gre, derecelere ayrlmtr:
    1) Btn insanlara, mn etmelerini, mslman olmalarn emretmitir.
    2) mn etmi olanlara, harm ilememelerini, ktlk yapmamalarn emretmitir.
    3) mn etmi olanlara farzlar yapmalarn emretmitir.
    4) Haramlardan saknan ve farzlar yapan mslmanlara, mekrhlardan saknma, snnetleri, nfile ibdetleri yapma emr etmitir. (Bursal smil Hakk)

    Emr-i Tekvn:
    Allah telnn yaratmay diledii eylere "kn" yni "ol" demesi.
    Emr-i tekvn ile, Allah telnn diledii ey hemen var olur. Hi bir kimse, bu eyin var olmasna mni (engel) olamaz. Allah tel her eyin yaratlmas iin, belli eyleri sebeb yapmtr. Belli maddeleri, belli maddelerin yaratlmalarna sebeb yapt gibi, insann madd ve mnev gc, eitli enerjiler de, bir ok eylerin yaratlmalarna sebeptirler. Bir kuluna bir ey ihsn etmek, iyilik vermek ister ve o kimseyi o eyin sebebine kavuturur. Sebeb te'sir ettii zaman, O da, dilerse, "Ol!" derse, o ey vr olur. O dilemezse, hi bir ey vr olmaz. Hikmetini, yaratmasn sebeplerle rtm, gizlemitir. ok kimse yalnz sebepleri grmekte, sebepler arkasndaki hikmeti, O'nun yaratmasn anlayamamaktadr. Bu anlayszl da onun felketine sebeb olmaktadr. (Seyyid erf Crcn)

    EMRED:
    Bli olmam (ergenlik ana gelmemi), sakal kmam parlak gen.
    Emred'in imm olmas, lim olsa bile mekrhtur (dnen uygun deildir). nk fitneye sebeb olur. Parlak olmayan kse (sakalsz) arkasnda klmak mekrh deildir. (Alddn Haskef)

    EMVL-BTINA:
    Gizlenmesi mmkn olan altn, gm ve ticret eys cinsinden olan zekt mallar.
    Emvl-i btnann miktrn shibine sormak ciz deildir. Bunlarn zektn mal shibi, yedi snftan dilediine, kendi verir. Byle verilmi olan zektlar, hkmet ayrca isteyemez. Bir ehirdeki zenginlerin hi zekt vermedikleri anlalrsa, emv l-i btnalarnn zektn da hkmet toplayabilir. (bn-i bidn)
    Hazret-i Osman'n hilfeti zamnna kadar, emvl-i btnann zektn da devlet topluyordu. Hazret-i Osman halfe olunca, emvl-i btnann zektn vermek herkesin kendisine brakld. (Serahs)

    EMVL- ZHRE:
    Zekt hayvanlar ve topraktan elde edilen mahsl gibi gizlenmesi mmkn olmayan mallar. (Bkz. Zekt)
    Emvl-i zhirenin zektn fakrlere datmak, bunlarn shiblerine braklmamtr. Bu ileri mslmanlarn devlet bakan tarafndan grevlendirilen ve mil denilen zekat me'mru yapar. (Muhammed Esd)

    EMVT:
    ller. Meyyitin oulu. (Bkz. lm)

    EN'M SRES:
    Kur'n- kermin altnc sresi.
    En'm sresi Mekke'de nzil oldu (indi). Yz altm be yet-i kermedir. En'm, deve, koyun ve sr gibi hayvanlara denir. Allah tel bunlar ve daha nice hayvan insanlarn faydalanmas iin yaratt hlde, inanmayanlarn ciz varlklar olan bi r ksm hayvanlara tapnmalarndan bahsedildii iin sre bu ismi almtr. En'm sresinde; slm dninin mn esaslar, dny haytnn fn (geici), oyun ve elenceden ibret olduu, hiretin daha hayrl olduu, hazret-i brhim'in vey babas ve kavmi ile olan mcdelesi, hazret-i shk, Ykb, Dvd, Sleymn, Eyyb, Ysuf, Ms, Hrn, Zekeriyy, Yahy, s, lys, smil, Elyesa', Ynus ve Lt'un aleyhimsselm fazletleri (stnlkleri), Allah telnn ad anlmadan (Besmele ekilmeden) kesilen hayvanlarn etinden yememek, gnahtan saknmak, Allah'a ortak komamak, Ana-babaya iyilikte bulunmak, yetim mal yememek, l ve tarty hakkyla, eksiksiz yerine getirmek gibi hkmler bildirilmektedir. (Senullah- Dehlev, bn-i Abbs)
    En'm sresinde melen buyruldu ki:
    Dny hayt oyun ve bo eylerdir. Allah'tan korkanlar iin, hiret hayt elbette hayrldr. Byle olduunu niin anlamyorsunuz? (yet: 32)
    Gayblar ancak Allah tel bilir. O'ndan baka kimse bilmez. (yet: 59)
    mn edip de mnlarna irk (Allah telya ortak komak) kartrmayanlar, ite onlar azabdan emin olup, doru yolu bulanlardr. (yet: 82)
    Akta olsun gizli olsun, gnhlardan saknnz. (yet: 120)
    Kim En'm sresini gece ve gndz okursa, yetmi bin melek ona salt (istifr) eder ve onun iin af diler. (Hads-i erf-Envr-t-Tenzl)

    ENNYET:
    Kendini beenip byk grme, bencillik. Egoistlik.
    Kymet gn Allah tel kimse ile konumaz, yzlerine bakmaz, onlar tezkiye etmez (temizlemez) ve onlara ok ackl bir azb verir. Bu kiiden biri de yoksul veya fakir olup da, enniyet shibi olan kimsedir. (Hads-i erf-Sahh-i Mslim)
    Ben yaptm, ben grdm, ben syledim diyen kimse, bununla enniyetine iret etmitir. Akll kimse ben yaptm, ben grdm, ben syledim nasl diyebilir. (Abdlhak Dehlev)

    ENBY:
    Nebler, peygamberler. Yeni din ile gnderilmeyip, insanlar nceki dne dvet eden peygamberler Neb kelimesinin oulu. Yeni bir din ile gnderilen peygambere ise, resl denir. (Bkz. Neb, Peygamber)
    Allah tel yet-i kermede melen buyurdu ki:
    nk onlar (yahdler) Allah'n yetlerini inkr etmiler, enbiyy haksz yere ldrmlerdi. nk onlar isyn etmiler ve ar gitmilerdi. (l-i mrn sresi: 112)
    Enbiydan birine inanmayan kimse, hi birine inanmam olur. (Kdzde)

    Enbiy Sresi:
    Kur'n- kermin yirmi birinci sresi.
    Mekke'de nzil oldu (indi). Yz on iki yet-i kermedir. Sre, bz peygamberlerden (brhim, shk, Lt, Sleymn, Dvd, Eyyb, Ynus ve Zekeriyy aleyhimsselm) ve bunlarn kavimlerini mna dvet etmeleriyle ilgili husslardan bahsettii iin bu ad almtr. Enbiy sresinde dier belli bal konular, Allah telnn birlii, ldkten sonra dirilme ve hiret haytna dir hkmlerdir. (Beydv, Kurtub, bn-i Abbs)
    Enbiy sresinde Allah tel melen buyurdu ki:
    Allah'tan baka bir ilh (yni bir tanr) daha bulunsayd, lemdeki nizm (dzen) bozulur, karma kark olurdu. (yet: 22)
    Kymet gn adlet lsn ortaya koyarz. Kimseye bir zulm yaplmaz. Hardal dnesi kadar iyilik eden karlna kavuur. (yet: 17)
    (Ey habbim Muhammed aleyhisselm!) Seni lemlere rahmet, iyilik iin gnderdik. (yet: 107)

    ENE'L-HAK:
    Hallc- Mansr tarafndan "Ben yokum, Hak tel vardr." mnsnda sylendii hlde, grnte; "Ben Hak'km" manasna alnan sz.
    Hallc- Mansr'un "Ene'l-Hak" sz ve buna benzerleri bu ztlarn ierisinde bulunduklar makamda, kendi lemlerinde, Allah teldan baka hibir ey gremeyince syledikleri szlerdir. Allah tel mahlklar (yarattklar) ile birleik deildir. Onlarn ayn ve benzeri deildir. O, hi bir bakmdan yarattklarna benzemez. Hallc- Mansr, "Ene'l-Hak" demekle; "Ben Hakk'm, Hak tel ile birletim" demek istemedi. Byle diyen kfir olur. Onun sznn mns; "Ben yokum, Hak tel vardr" demektir. (Ahmed Frk Serhend)
    Hallc- Mansr gibi, slm dnine uyanlarn Enel'l-Hak gibi szlerine hsn-i zn edilir. Te'vl edilir (iyiye yorumlanr). Hallc- Mansr, immdr (byk bir limdir). Fakat durumunu herkese syledi. Zayflara ar yk ykledi. Halkn anlayamayacak lar Ene'l-Hak gibi eyleri konutu. (Muhammed Ma'sm)

    ENFL:
    Devlet resinin, herkesin elde ettii kendisinin diyerek, harbe tevik iin gzilere (slm askerlerine) ganmet hisselerinden fazla olarak verdii mallar. Tekli nefeldir. Gzileri byle tevik etmeye tenfl denir.
    Tenfl harb esnsnda veya harbin banda yaplr. Dman malb olup, muhrebe bittikten vey ganmetin taksminden sonra yaplmas ciz deildir. Gzilerin bu ekilde harbde elde ettii enflin bete biri alnmaz. (bn-i bidn)

    Enfl Sresi:
    Kur'n- kermin sekizinci sresi.
    Medne-i mnevverede Bedr muhrebesinden sonra nzil oldu (indi). Yetmi be yet-i kermedir. Sre, ismini, birinci yette geen Enfl kelimesinden almtr. Bu srede belli bal konular; Bedr harbinde elde edilen ganmetlerin datlmasna dir em irler, Peygamber efendimiz ve dier peygamberlerle ilgili bz hususlardr. (Senullah Dehlev, bn-i Abbs)
    Enfl sresinde Allah tel melen buyurdu ki:
    mn kmil olan m'minler onlardr ki, Allah tel anldnda, O'nun azametinden, byklnden kalbleri titrer, rperir. yetleri okunduunda (bu) onlarn mnlarn artrr. Yalnz Rablerine tevekkl ederler, gvenirler. (yet: 2)
    Kim Enfl ve Bere srelerini okursa, kymet gnnde ben ona efat ederim ve onun nifktan kurtulduuna ehdet ederim. (Hads-i erf-Envr-t-Tenzl)

    ENFS:
    nsann i dnys, i lemi.
    Akla, hayle gelen her ey, ister fk (insann dnda) olsunlar, ister enfs olsunlar, hepsi msivdr. Allah telnn mahluklardr. Bunlara gnl balamak, oyun ve oyuncak gibi eylerle bo yere vakit geirmektir. Fidesiz eylerle oynamaktr. (mm- Rabbn)

    ENSR:
    Yardmclar. Mekke'den Medne'ye hicretten sonra, Reslullah efendimize ve Mekke'den gelen mslmanlara yakn alka gsterip, mallar, mlkleri, bedenleri ve her eyleri ile yardm eden Medneli mslmanlar.
    Kur'n- kermde melen buyruldu ki:
    nce mslman olanlardan, Muhcirlerin ve Ensrn nce gelenlerinden ve bunlarn yolunda gidenlerden Allah tel rzdr ve bunlar da Allah teldan rzdrlar. Allah tel, bunlar iin, cennetler hazrlad. Bu cennetlerin altndan nehirler akmaktadr. Bunlar cennetlerde sonsuz olarak kalacaklardr. (Tevbe sresi: 100)
    Ensr sevmek mndandr. Onlara buz etmek mnfklk almetidir. (Hads-i erf-Mir't- Kint)
    Allah telya yemn ederim ki, siz Ensr cemat bana insanlarn en sevgililerindensiniz. (Hads-i erf-Mir't- Kint)
    Ey Muhcirler! Size vasiyyetim udur ki, Ensr'a iyilik ediniz! Onlar size iyilik etti. Evlerinde barndrd. Geinmeleri skntl olduu hlde, sizi kendilerinden stn tuttular. Mallarna sizi ortak ettiler. Her kim Ensr zerine hkim olursa, onlar gzetsin, kusur edenleri olursa affetsin. (Hads-i erf-Ksas- Enbiy)
    Ey Ensr! Sizin stnlnz hi bir kablede yoktur. Muhammed aleyhisselm on sene Mekke'de kavmini dne ard. lerinden pek az kimse inand. Fakat cihd edecek kadar olamadlar. Allah tel sizi mslman yapmakla ereflendirince, Resl ile Eshbnn korunmasn ve dini slm'n cihd ile kuvvetlenmesini ve yaylmasn nasb etti. Resl-i ekrem sizden rz olarak veft etti. (Sa'd bin Ubde)

    ERAK AACI:
    Arabistan'da yetien, dallarndan, di temizliinde faydalanlan, bir kar uzunluunda, misvk denilen paralarn yapld aa. (Bkz. Misvk)

    ERBB-I DL:
    Gnl shipleri Erbab- kulb, bn-l-Vakt. (Bkz. Erbb- Kulb)

    ERBB-I KULB:
    Gnl shipleri. Tasavvuf yolunda ilerlerken halleri deien, her zaman baka trl olan, bzan uurlu, bzan uursuz (ierisinde bulunduklar mnev hallere dalp kendilerini unutan) kimseler. Bunlara bn-l-vakt de denir.
    Erbb- kulba Allah telnn sfatlar tecell (tesir) eder. Her sfatn tecellsinde baka bir hal alrlar. Sonsuz olan sfatlarn ve isimlerin tecellleri, tesirleri altnda halden hale dnerler. Halleri deiir, dilekleri hep deiir. Bunlar dev aml bir halde kalamaz. Bir zaman kabz yni sknt, baka zaman bast yni sevin iindedirler. (mm- Rabbn)

    ERBB-I SEKR:
    Sekr shipleri. (Bkz. Sekr)

    ERBA'N:
    Krk gnlk riyzet. Madd balar azaltp, mnev taraf kuvvetlendirmek ve kalb aynasn parlatmak iin, tasavvuf bykleri tarafndan konan usllerden biri; krk gn az yemek, az imek, az konumak, ok ibdet etmek. Buna ile de denir.
    Ehl-i snnet yolunun bykleri, halvet yni yalnz bana kalmak ve erba'n yerine, insanlar arasnda kalbini Allah ile bulundurmak sedetine kavumulardr. Snnetleri yaparak ok kymetli eyler elde etmiler ve bid'atlerden (dne sonradan sokulan hurfelerden) saknarak yksek derecelere kavumulardr. (mm- Rabbn)

    ERHAMRRHMN:
    Merhametlilerin en merhametlisi mnsna, Allah telnn mbrek isimlerinden.
    Sedet shibi o kimsedir ki, Azril aleyhisselm gelip; "Korkma, Erhamrrhimne gidiyorsun. Asl vatanna kavuuyorsun.Byk devlete eriiyorsun." der. Byle kimseye bundan daha erefli bir gn yoktur. (Abdlhakm-i Arvs)

    ERKN:
    Bir eyin bir parasn veya btnn meydana getiren eyler, esaslar. Rknn ouludur. (Bkz. Rkn)

    ERMY ALEYHSSELM:
    sriloullarna gnderilen peygamberlerden. Hrn aleyhisselmn neslindendir. Ms aleyhisselmn dninin hkmlerini bildirmekle vazfelendirilmiti.
    Peygamber olan a'y aleyhisselmn ehd edilmesinden sonra, isynlar ve azgnlklar iyice fazlalaan sriloullarna Ermiy aleyhisselm peygamber olarak gnderildi. Niye bin Emvs adl hkmdra ve sriloullarna Allah telnn emirlerini bildirdi. mn ve itate gelmezlerse, musbetlere urayacaklarn syleyince, azgnlk ve isynlarna devm eden sriloullar onu hapsettiler. Bu srada sr hkmdr Buhtunnasar byk bir orduyla Kuds zerine yrd. ehre girerek sriloullar nn askerlerini tammen ldrd. Sleymn aleyhisselmn yaptrd Mescid-i Aks'y ykp iindeki kymetli eyy, altnlar, gmleri ve mcevherleri ald. Btn ehri atee vererek Tevrt nshalarn yaktrd. Yetmi bin ocuu da esir olarak gtrd. Buhtunnasar, Ermiy aleyhisselm hapisten kararak kendisiyle birlikte gitmesini istediyse de Ermiy aleyhisselm gitmeyerek Kuds'te kald. Buhtunnasar tarafndan harbe hline getirilen Kuds'te kap saklanan sriloullar Ermiy aleyhi sselmn yanna gelip toplandlar. Barnacak yerleri kalmadndan Msr'a gittiler. Ermiy aleyhisselm onlara, olanlardan ibret almalarn ve Allah telya kulluk etmelerini syledi. sriloullar bu dveti yine dinlemediler. Ermiy aleyhisselm onlarn isynlarndan vazgemeyeceklerini grerek Nil nehri kenarna gitti. Bir mddet sonra Msr' da istil eden Buhtunnasar, Msr Fir'avnn malb ettii gibi, sriloullarn da esir ald. Ermiy aleyhisselm Msr'da da grd fakat ona dokunmayp, emn (gven) verdi. Arz ettii yere gitmesi iin serbest brakt. (Ninczde Mehmed Efendi, Taber, Sa'leb)

    ERVH:
    Ruhlar. (Bkz. Rh)

    ESAHH:
    En sahh, en shhatli, en doru olan. Bir mes'elenin hkm hakknda mctehid limlerin kavillerinden (szlerinden, ictihadlarndan) en doru olan. "Esahh" sz, "sahh, doru" sznden daha kuvvetlidir.
    Bir mctehidden bir i hakknda iki kavil (sz) bildirilip, birisinde "o esahhdr", dierinde ise "o sahhdir" eklinde sylenmi ise, fetv (cevb) esahh kavle gre verilir. (bn-i bidn)
    ki ayr immdan (mctehid limden) kaviller (ictihadlar, fetvlar) bildirilir ve sonunda da: "Bu ikinci birinciden esahhdr." denirse, esahh kavle gre fetv verilir. (Allme Ksm)
    ki ayr imm (mctehid lim) ikisi de bir mes'elede "esahh" veya "sahh" demilerse ve ikisi de ayn tabakadan yni ilim bakmndan ayn derecede iseler, mft (fetv veren lim) istedii ile fetv verebilir. (bn-i bidn)
    Dilerin arasnda veya di ukurunda bulunan ey, gusl abdestine zarar vermez diye fetv veren varsa da, bu ey kat olup, altna su gemez ise, gusl abdesti ciz olmaz. Yni gusl abdesti olmaz. Esahh olan da budur. (bn-i bidn)

    ESBB-I NZL:
    Kur'n- kerm yetlerinin, Reslullah sallallah aleyhi ve sellem efendimize indirili sebebleri.
    Tefsr yapabilmek (kelm- ilhden murd- ilhyi, yni Allah telnn yet-i kermede ne buyurmak istediini) anlamak iin bilinmesi lzm olan on be ilimden bir tnesi de esbb- nzldr. (Muhammed Hdim)
    yet-i kermelerin esbb- nzln ve bunlarla ilgili hdiseleri bilmeden tefsr yapmak mmkn deildir. (Vhid)
    Esbb- nzln bilinmesi, Kur'n- kermin mnsn anlamada en kuvvetli yoldur. (bn-i Dakk-ul-yd)

    ESER:
    1. Nian, almet. oulu srdr.
    Mslman olmak ve Allah telnn varln, bir olduunu, kudretini, sfatlarn anlamak iin, kimseyi taklde ihtiy yoktur. Fen bilgilerini iyi renen akl banda bir kimse, yalnz dnmekle O'nun var olduunu anlar. mna kavuur. Eseri grer ek messirin yni eseri yapann varln anlamamak aklszlk olur. (Muhammed Hdim)
    2. Haber, hads-i erf, Eshb- kirm ve tbine it i, sz ve takrirler yni grp de mni olmadklar hususlar.
    Emr-i Ma'rf hakkndaki eserlere gelince: Eb Derd buyurdu ki: "Ya ma'rf (iyilik) ile emreder, mnkerden yni ktlklerden nehy eder, sakndrrsnz veya Allah tel size byklerinizi saymayan, kklerinize acmayan zlim idrecileri musallat eder. yileriniz ona beddu ederler, ama dular kabl olunmaz. stigfr edersiniz balanmazsnz." (Takprzde)

    ESFEL- SFLN:
    En aa yer. Zaiflik, yallk, boy bos, akl ve anlayn gidip ocuk gibi olmak, amel ve i yapmaktan kesilip, sevb kazanacak bir ey yapamaz hle gelmek, erzel-i mr. Cehennem'in aas.
    Kur'n- kermde melen buyruldu ki:
    Biz insan ahsen-i takvm zere, en gzel ekilde yarattk. Sonra onu (nsanlarn bir ksmn bu gzel srette yaratlmalar nmetinin krn yerine getirmediklerinden, yni kfrleri (mnszlklar) ve isyn etmeleri sebebiyle) Esfel-i Sfiln'e brakrz. mn edip slih (iyi) amel iliyenler bundan mstesn; onlar iin kesilmeyecek bir mkft vardr. (Tn sresi: 4-6)
    (limler buyurdular ki, genliinde, gc kuvveti yerindeyken, Allah telnn emirlerine uyup, yasaklarndan saknanlar, iyi ilere devam edenler, yalanp, bir ey yapamaz hle geldiklerinde esfel-i sfiln yni erzel-i mrlerinde lnceye kadar, o iyi ileri yapyormu gibi kendilerine sevap yazlr.) (Sv, Tbyan)

    ESHB (Ashb):
    Arkadalar. Shib kelimesinin ouludur.
    1. Peygamber efendimizi grp mn eden ve m'min olarak veft eden mbrek kimseler. (Bkz. Sahbe)
    Allah tel btn insanlar arasndan beni seti, ayrd. nsanlarn en iyisini bana Eshb olarak seti. Bunlarn arasndan da, bana akrab ve yardmc olarak en stnlerini ayrd. Bir kimse beni sevdii iin Eshbma hrmet ederse, Allah tel onu her tehlikeden korur. Onlara hakret ederek beni incitenleri de incitir. (Hads-i erf-Mektbt)
    Eshbmn her biri gkteki yldzlar gibidir. Hangisine uyarsanz, Allah telnn sevgisine kavuursunuz. (Hads-i erf-Kef-l-Haf)
    Eshbmn hi birine dil uzatmaynz. Onlarn anlarna yakmayan bir ey sylemeyiniz. Nefsim elinde olan Allah telya yemn ederim ki, sizden biriniz, Uhud da kadar altn sadaka verse, Eshbmdan birinin bir md (875) gram) arpas kadar sevb alamaz. (Hads-i erf-Sevik-l-Muhrika)
    Kymet gn Eshbmdan herbiri, kabirlerinden kalkarken, veft ettii memleketin btn m'minlerinin nlerine derek onlara nr ve k saarak Arast meydanna gtrr. (Hads-i erf-Snen)
    Eshbm seven, beni sevdii iin sever. Onlara dmanlk eden, bana dmanlk etmi olur. (Hads-i erf-Hulst'l-Fetv)
    Eshbm severek, benim peygamberlik hakkm gzetiniz. Benim hakkm bylece gzetenleri, Allah tel her ilerinde korur ve yardm eder. Benim peygamberlik hakkm gzetmiyenleri de Allah tel sevmez. Bunlarn cez grecekleri, srnecekleri zaman pek yakndr. (Hads-i erf-Sevik-l-Muhrika)
    mmetim yetmi frkaya ayrlacak, bunlardan yalnz biri Cennet'e gidecektir. Bunlar benim ve Eshbmn yolunda olanlardr. (Hads-i erf-Snen)
    2. Bir limin talebeleri.
    bn-i Hmm, Eb Hanfe'nin eshbndan Eb Ysuf, Muhammed Zfer ve Hasen bin Ziyd gibilerin, "Bir mes'ele hakknda sylediimiz her sz Eb Hanfe'den duyduk" deyip yemn ettiklerini nakleder. (a'rn)

    Eshb- Bedr:
    slm trihinin ilk ve en nemli muhrebesi olan Bedr savanda Peygamber efendimiz ile birlikte Mekkeli mriklere (puta tapanlara) kar harbedip kymete kadar unutulmayacak anl bir zafer kazanan yz on kahraman mchid.
    Eshb- Bedr, Medne'den ayrldklar gn orulu idiler. Sevgili Peygamberimiz onlarn slmiyet'i yaymak urundaki gayretlerini grp yle du ettiler: "Allah'm! Onlar yayadrlar. Sen onlara binit ver! Allah'm onlar ak ve plaktrlar. Sen onlar giydir. Allah'm onlar atrlar, onlar doyur. Fakirdirler, fadl- kereminle (ihsan ve ikrmnla) onlar zengin eyle." (Hads-i erf-Eb Dvd)
    Muhammed aleyhisselmn mmeti baka peygamberlerin mmetlerinden daha stndr. Bu mmetin de stn O'na mn ederek mbrek yzn grmekle ereflenen, O'na tbi olan ve O'nun urunda canlarn mallarn fed eden Eshb- kirmdr. Bu eshbn da ( r.anhm) en stn Hudeybiye'de O'na bat edip (balanp) O'nun iin lmee hazr olduklarn bildiren kahramanlardr. Bunlarn da stn Bedr muhrebesinde bulunan Eshb- Bedr'dir. (Ahmed Frk)

    Eshb- Feriz:
    len bir kimsenin mrsna (geriye brakt mala) vris (hak shibi) olan ve Allah telnn Kur'n- kermde hisselerini (paylarn) bildirdii drd erkek, sekizi kadn on iki kii.
    Erkekler; 1) Baba, 2) Dedeler, 3) Erkek kardeler, 4) Zevc (koca). Kadnlar ise unlardr: 5) Ana bir kzkardeler, 6) Zevce (hanm), 7) Kzlar, 8) Oulun kzlar, 9) Ana-baba bir kz kardeler, 10) Baba bir kz kardeler, 11) Anne, 12) Nineler. (Muhammed Mevkft)

    Eshb- Fl:
    Peygamber efendimizin domasna yaklak iki ay kala Kbe'yi ykmak iin Mekke yaknlarna kadar gelen, fakat Allah telnn gnderdii Ebbl kularnn zerlerine braktklar mercimek byklndeki talarla perin olan Ebrehe ve iinde bir ok fillerin de bulunduu ordu.
    Allah tel yet-i kermede melen buyurdu ki:
    (Ey Reslm! Kbe'yi tahrb etmek, ykmak isteyen) Eshb- fl'e Rabbinin nasl mumele ettiini grmedin mi? Onlarn hlelerini boa karmad m? zerlerine srler hlinde kular gnderdi. O kularn her biri onlarn zerine amurdan yaplm ve atete piirilmi ta atarlard. Nihyet Allah tel onlar gve yemi ekin yapra gibi, yok ediverdi (yenik ekin yapraklar hline getiriverdi) (Fl sresi)
    Yemen vlisi Ebrehe, Kbe'ye gelen ziyretileri kendi memleketine ekmek zere San'a ehrinde Kuleys adnda bir kilise yaptrm ve herkesin gelip ziyret etmesini istemiti. Fakat Kbe'yi brakp oraya giden olmad. stelik kilisesi, Kbe'ye hrmet i olanlar tarafndan kirletildi. Buna kzan Ebrehe, yannda getirdii fillerle berber Mekke zerine yrd. Eshb- fl Allah tel tarafndan gnderilen ebbl kularnn att talarla perian oldu. (Sav, Syt, bn-i Him)

    Eshb- Kehf:
    Maara arkadalar; s aleyhisselmdan sonra din dmanlar her taraf kaplad bir zamanda, dinlerini korumak iin her eylerini terk edip, hicret eden ve Efss (Tarsus)'daki maarada bulunan yedi kii ile Ktmr adndaki kpekleri. Kur'n- kerm de Kehf sresinde kssalar uzun bildirilmektedir.
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyuruyor ki:
    (Ey Habbim! imdi biz) sana o Eshb- Kehf'in haberini (ibretli kssasn) doru olarak anlatalm. Onlar, Rablerine (Allah telya) mn eden gen yiitlerdi. Biz onlarn hidyet (mn ve basretlerini) ve sebatlarn artrmtk. (Kehf sresi: 13)
    Eshb- Kehf, Mehd'nin yardmclar olacaktr ve s (aleyhisselm) bunun zamnnda gkten inecektir. (Hads-i erf-Almet-l-Mehd)
    Eshb- Kehf, Allah telnn dmanlar her taraf kaplad zaman, mn nru ile hicret eylemeleri sebebiyle yksek derecelere kavumulardr. (mm- Rabbn)
    Eshb- Kehf'in isimleri; Yemlha, Mekseln, Misln, Mern, Debern, zen, Kefetatayy'tur. Bir kimse Eshb- Kehf'in isimleri yazl kd evinde, stnde bulundurursa kaz ve beldan korunur, bereket hsl olur. (smil Hakk Bursev)

    Eshb- Kirm:
    M'min olarak Reslullah sallallah aleyhi ve sellemi gren ve m'min olarak ld bilinen mbrek insanlar ve cinler. (Bkz. Eshb)
    Eshb- kirm aleyhimrrdvn, peygamberlerden aleyhimssalevt vetteslmt ve drt byk melekten sonra yaratlmlarn en stndr. (Abdlgan Nabls)
    Eshb- kirm sevmek, onlara bal olmak, insanlar iinden beenilmi, szlp ayrlm olan bu ok kymetli tabakann hayat tarzlarna imrenip onlar gibi olmaya zenmek, Allah telnn en byk nmetidir. (Eyyb bin Sddk)
    Eshb- kirmn herbirini byk ve stn bilmek, hepsine iyi gzle bakmak, herbirinin dil ve slih (iyi) olduuna inanmak lzmdr. Hi birine dil uzatmamak, lnet etmemek, dmanlk etmemek ve bir ksmn sevmek iin baka sahblere dman olmakta n saknmak lzmdr. (Thir-i Buhr)

    Eshb- Suffa:
    Suffe ehli. Peygamber efendimizin Mekke'den hicretinden sonra, Medne-i mnevverede yaptrd cminin (Mescid-i Nebev'nin) rtl blmnde ilim ve ibdetle megul olan fakir ve kimsesiz mslmanlar. (Bkz. Ehli Suffa)

    Eshb- iml:
    Cehennem ehli. hirette amel defterleri sol ve arka tarafndan verilecek olanlar.
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyurdu ki:
    Eshb- iml; (Vcdun derinliklerine iliyen pek iddetli bir) scak, kaynar su ve kapkara dumandan bir glge iindedirler. (Vka sresi: 41-42)
    Eshb- iml, amel defterlerini alnca, hllerini anlayp, byk felket, korkun azb, sonsuz tehlike, bitmeyen elem, ac ve zntye tutulacaklarn, elleri ve boazlar zincir ve bukalar ile balanp, pek irkin arkada olan eytanlarla berber Cehennem'in dibine atlacaklarn ve devaml orada kalacaklarn bilip, kendi kendine, eyvh helk oldum, eyvh mahv oldum! diye feryd ederler. (Kdzde Ahmed Efendi)

    Eshb- Tahrc:
    Hanef mezhebinde, ksa bildirilmi olup, iki trl anlalabilen hkmleri aklayarak bir mnsn seen drdnc tabaka limleri.
    Eb Bekr Ahmed Rz ve Eb Abdullah El-Crcn gibi limler, eshb- tahrcdendirler. (bn-i Keml Paa)

    Eshb- Temyz:
    Hanef mezhebinde, fkh limlerinin altnc tabakas. Bunlar kuvvetli hkmleri zayf olanlardan, zhir haberleri (mm- Muhammed'in Hanef mezhebinin temeli olan mehr alt kitbnda bildirdii haberleri), ndir haberlerden (mm- Muhammed'in, mm- a'zm ve talebelerinin dier kitblarda bildirdii haberlerden) ayran mukallid limler.
    Eb'l-Berekt en-Nesef, Abdullah- Msul ve Tc--era gibi limler, eshb- temyzdendirler. (bn-i Keml Paa)

    Eshb- Terch:
    Hanef mezhebinde, fkh limlerinin beinci tabakas. Bunlar, ictihd gcne shib olmayan, sdece bal olduklar mezhebdeki mctehidlerin ictihadlar (verdikleri hkmleri) arasndan delili kuvvetli olan ictihd seen limlerdir.
    Kudr ve Burhneddn Mergnn gibi limler, eshb- terchdendirler. Eshb- terch, tercih ettikleri kaviller (hkmler) iin; "Bu evldr (en iyidir).", "Bu daha sahhdir (dorudur).", "Bu daha aktr" gibi terimleri kullanr. (bn-i Keml Paa)

    Eshb- Yemn:
    Cennet ehli. hirette amel defterleri sa taraflarndan verilecek olan m'minler.
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyurdu ki:
    Eshb- Yemn; Onlar ne mutlu Eshb- Yemndirler. Onlar dikensiz kiraz, meyveleri tklm tklm muz aalar, yaylm dim glgeler, dima akan sular, kesilmeyen, yasak da edilmeyen bir ok meyveler arasnda ve kadri ykseltilmi deklerdedirler. (Vka sresi: 27-34)
    bn-i Abbs buyurdu ki: "Eshb- Yemn, dem aleyhisselmn zrriyeti, sulbnden (belinden) zerreler hlinde karldnda sa tarafnda olanlar, sa tarafndan kanlardr." (Mazhr- Cn- Cnan)

    ESR:
    1) Kle. Savaan iki taraftan birinin eline geen kar tarafa it kimse.
    slm hukkunda harbde esr alnmayan bir insan satmak ve satn almak ciz deildir. Esirden bakas kle olmaz. Kle zd etmek, serbest brakmak ise ok sevbdr. (bn-i bidn)
    2) Dkn, mbtel, bir eye vurgun.
    Maddeden yaplm olan, his organlarnn esri bulunan bir kimse, maddesiz olandan ve his organlar ile anlalamayandan ne syleyebilir? Yok iken sonradan yaratlm olan bir kimse, hi yok olmayandan ne anlayabilir? Maddeli, zamanl ve meknl olan , maddesiz, zamansz ve meknsz olana nasl yol bulabilir? Zavall mahlk, kendi leminden darya nasl kabilir? (mm- Rabbn)
    3) Allah telya kul, kle olma.
    Hak tel, hepimizi her an kendinin esri olmak erefine kavutursun! Hakk kurtulu O'na esr olmak, tutulmaktr. (mm- Rabbn)

    ESM- HSN:
    Gzel isimler. Allah telnn Kur'n- kermde bildirilen doksan dokuz ism-i erfi.
    Kur'n- kermde melen buyruldu ki:
    Allah telnn Esm-i hsns vardr. O hlde O'na bunlarla du edin. (A'rf sresi: 180)
    Hads-i erfte bildirilen Esm-i hsn unlardr.
    1. Allah, 2. Er-Rahmn, 3. Er-Rahm, 4. El-Melik, 5. El-Kudds, 6. Es-Selm, 7. El-M'min, 8. El-Mheymin, 9. El-Azz, 10. El-Cebbr, 11. El Mtekebbir, 12. El-Hlk, 13. El-Br, 14. El-Musavvir, 15. El-Gaffr, 16. El-Kahhr, 17. El-Vehhb, 18. Er-R ezzk, 19. El-Fetth, 20. El-Alm, 21. El-Kbid, 22. El-Bsit, 23. El-Hfd, 24. Er-Rfi', 25. El-Muizz, 26. El-Mzill, 27. Es-Sem', 28. El-Basr, 29. El-Hakem, 30. El-Adl, 31. El-Latf, 32. El-Habr, 33. El-Halm, 34. El-Azm, 35. El-Gafr, 36. E- ekr, 37. El-Aliyy, 38. El-Kebr, 39. El-Hafz, 40. El-Mukt, 41. El-Hasb, 42. El-Cell, 43. El-Kerm, 44. Er-Rakb, 45. El-Mucb, 46. El-Vsi', 47. El-Hakm, 48. El-Vedd, 49. El-Mecd, 50. El-Bis, 51. E-ehd, 52. El-Hakk, 53. El-Vekl, 54. El-Kaviyy, 55. El-Metn, 56. El-Veliy, 57. El-Hamd, 58. El-Muhs, 59. El-Mbd, 60. El-Mud, 61. El-Muhy, 62. El-Mmt, 63. El-Hayy, 64. El-Kayym, 65. El-Vcid, 66. El-Mcid, 67. El-Vhid, (El-Ahad), 68. Es-Samed, 69. El-Kadr, 70. El-Muktedir, 71. El-Mukaddim, 72. El-Muahhir, 73. El-Evvel, 74. El-hir, 75. Ez-Zhir, 76. El-Btn, 77. El-Vl, 78. El-Mtel, 79. El-Berr, 80. Et-Tevvb, 81. El-Mntekm, 82. El-Afvv, 83. Er-Raf, 84. Mlik'l-Mlk, 85. Zl-Celli ve'l-krm, 86. El-Muksit, 87. El-Cmi', 88. El-Ganiyy, 89. El-Mun, 90. El-Mni', 91. Ed-Drr, 92. En-Nfi', 93. En-Nr, 94. El-Hd, 95. El-Bed', 96. El-Bk, 97. El-Vris, 98. Er-Red, 99. Es-Sabr (celle cellh). (Bkz. lgili Maddeler) (Cmi-us-Sagr)
    Esm-i hsndan her birini syledikten sonra celle cellh gibi tzim, hrmet (sayg) ifdesini de sylemelidir. Yoksa edebe riyet edilmemi olur. (Abdlhakm Arvs)

    ESRR:
    Srlar, gizli ve akl ermeyen eyler. (Bkz. Sr)
    Btn (kalb, rh, hakkat) ilmi, Allah telnn esrrndan bir srdr. (Hads-i erf-Knz-d-Dekik)
    Hak telnn bana ihsn eyledii esrrn tammn, Sddk'n (hazret-i Eb Bekr) kalbine akttm. (Hads-i erf-Mektbt)
    Reslullah'tan iki ilim edindim ki, birini beyn eyledim (akladm). Dierini aklasam ldrlrm. O, esrr ilmidir ki, herkes onu anlayamaz. (Eb Hreyre)
    Hads-i erfte; "limler peygamberlerin vrisleridir" buyruldu. Peygamberlerin (aleyhimsselm) braktklar ilim iki trldr. Biri ahkm, yaplacak ve saknlacak eyler, dieri esrr bilgileridir. (mm- Rabbn)
    Esrrn ou, kayda ve kitba gelmez. Sohbet ve berber bulunmaa baldr. (mm- Rabbn)

    ESTAFRULLAH:
    Allah teldan hat ve kusurlarm balamasn dilerim, mnsna; mbrek, kymetli bir sz. (Bkz. stifr)
    Btn ilerde ve hllerde istifr (Allah teldan balanmay istemeyi) elde tutmaldr. stifr ederken, seyyid-l istifr denilen: "Estafirullahel azm ellez l ilhe ill h El-Hayyel kayyme ve etbu ileyh: Azm olan O'ndan baka ilh bul unmayan, Hayy ve Kayym olan Allah teldan gnahlarm balamasn diler, O'na tvbe ederim" demelidir. (Ysuf Sinnddn)
    ledii gnha pimanlk duymadan ve bu gnh bir daha yapmamaya karar vermeden estafirullah demeyiniz. nk bu, gnh ve yalan olur. (Abdlgan Nabls)

    E'AR:
    1. Ehl-i snnet vel-cemat yolunun iki byk immndan biri. Eb'l-Hasen Ali bin smil E'ar. 879 (H. 266) ylnda Basra'da dodu. 941 (H. 330) ylnda Badd'da veft etti.
    mm- E'ar ve mm- Mtrd, selef-i slihnin (ilk devir mslmanlarnn) bildirdikleri tikd (mn) bilgilerini aklamlar, ksmlara blmler, insanlarn anlayabilecei bir ekilde yaymlardr. mm- E'ar, mm- fi'nin talebesi zi ncirinde bulunmaktadr. mm- Mtrd de, mm- a'zamEb Hanfe'nin talebeleri zincirinin byk bir halkasdr. E'ar ve Mtrd, hocalarnn tikddaki ortak olan mezheblerinden dar kmam, mezheb kurmamtr. Bu ikisinin ve hocalarnn ve drt mezheb immnn tek bir tikd vardr. Bu da Ehl-i snnet vel-cemat ismi ile mehr olan tikd mezhebidir. Bu frkada bulunanlarn tikdlar, inanlar, Eshb- kirmn ve Tbinin ve Tebe-i tbinin inanlardr. (Takprzde)
    2. Ehl-i snnet vel-cemat tikdn Eb'l-Hasen E'ar hazretlerinin aklad ekilde renip inanan.

    ETTEHIYYT:
    Namazlarn birinci ve ikinci oturularnda okunan du.
    Mns: "Mal, beden ve dil ile yaplan ibdet, tat ve hamd ve krlerin hepsi cenb- Hakk'a mahsustur. Allah telnn selm rahmeti ve bereketi senin zerine olsun. Ey Nebiyyi zn, dny ve hiret selmeti btn peygamberler ve cenb- Hakk'n iyi, itatkr kullarnn zerine olsun. Ben ehdet ederim ki, Allah'tan baka ilh yoktur. Muhammed aleyhisselm Allah telnn kulu ve resldr, peygamberidir.
    Drt rek'atli namazlarda iki ka'de (oturu) vardr. Evvelki ka'de-i ldr ki, burada Ettehiyyat okumak snnet, onu okuyacak kadar oturmak vcibdir. kincisi ise ka'de-i hire olup, bunda Ettehiyyt okumak vcib, okuyacak kadar oturmak farzdr. (brhim Haleb)

    ETBAUTEBE- TBN:
    Sahbe ve Tbinden sonra Peygamber efendimizin vd nesillerden ncs olan Tebe-i tbini grenler.
    Tebe-i tbinin asr hicr 220 (m.835)'de son bulur. Hanbel mezhebinin imm Ahmed bin Hanbel, mm- Buhr, mm- Mslim ve mm- Tirmiz, Etba-u Tebe-i tbin neslindendir. (bn-i Salh)

    E'Z:
    E'zbillhimineeytnirracm sz.
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyuruyor ki:
    (Ey Habbim!) Kur'n- kerm okuyacan zaman E'z... syle (Nahl sresi: 98)
    Kur'n- kerme sayg gstermek, E'z okuyarak balamakla olur... (Hads-i erf-Tefsr-i Ya'kb- erh)
    Allah telya yaklamak isteyenler, E'z'ye yapmakta, O'ndan korkanlar da, E'z'ye sarlmaktadr. Gnh ok olanlar E'z'ye snmtr. E'z'nn mns; "Allah'n rahmetinden uzak olan ve gazbna urayarak dnyda ve hirette helk olan ey tandan, Allah telya snrm, korunurum, O'ndan yardm beklerim. O'na yalvarr, imdd isterim" demektir. (Ya'kb- erh)

    EVMR-AERE:
    Allah telnn Tr danda Ms aleyhisselma bildirdii on emir. Yahdlikte uyulmas art olan on kide.
    Ms aleyhisselm Tr danda Allah tel ile konutu. Allah tel ona Evmr-i aereyi bildirdi. O da bunlar kavmine bildirdi. Onlara tek bir Allah'a mnn lzm olduunu anlatt ve Allah telnn gnderdii Tevrt kitabn getirdi. (Sa'leb)
    Bugnk yahd kitablarnda ve Tevrt'n Tesniye ve Hur (k) ksmnda bildirilen Evmir-i aere unlardr:
    1) Puta tapmayacaksn, tek Allah'n varlna inanacaksn.
    2. Allah ismini hrmet ve muhabbet ile zikredeceksin.
    3) Alt gn alp yedinci gn dinleneceksin. Sebt yni Cumartesi gnn dim hatrlayp onu kutsal tutacaksn.
    4) Anne ve babana hrmet ve itat edeceksin.
    5) Adam ldrmeyeceksin.
    6) Zin etmeyeceksin.
    7) Yalan sylemeyeceksin.
    8) Kimsenin maln almayacaksn.
    9) Komuna yalan ehdette bulunmayacaksn. Komunun zevcesine (hanmna), evine, tarlasna, klesine, criyesine, kzne, eeine ve hi bir eyine gz dikmeyeceksin.
    10) Haram olan kurbn kesmeyeceksin. (Ninczde)

    EVHM:
    Vehmler, zanlarn ess olan kyaslar. (Bkz. Vehm)
    Allah tel, evhm ve evhm- beeriyyenin ok fevkndadr (stndedir). (Seyyid Abdlhakm-i Arvs)
    Tasavvuf yolcularnn o yolculukta grdkleri, tattklar, hller, vecdler, ilim ve ma'rifetler imrenilecek, istenilecek eyler deildir. Hepsi evhm ve haylt gibi, geici eylerdir. (mm- Rabbn)

    EVKF:
    Vakflar. Shibi tarafndan slmiyet'e uygun olarak bir hayr ie tahsis edilmi mlk veya mallar. (Bkz. Vakf)

    EVL:
    En iyi olan.
    Kk ve byk abdest sktrrken ve yel zorlarken namaza durmak mekruhtur (harama yakndr). Bunlar namaz arasnda zorlarsa, namaz bozmaldr. Bozulmaz ise, gnha girilir. Cemat karlacak bile olsa, namaz bozmak efdldir. nk kerhetle (ib detin sevbn gideren bir hlde) namaz klmaktan ise, snneti karmak evldr. Ancak namaz vaktini veya cenze namazn karmamak iin byle skk bir hlde namaz klmak mekrh olmaz. (bn-i bidn)
    Kur'n- kerm okurken cim harfi bulunan yerlerde durulabilir. Fakat evl olan durmamaktr. (Ahmed ibni Keml Paa)

    EVLY:
    Vel kelimesinin ouludur. (Bkz. Vel)
    1. Dostlar.
    Kur'n- kermde melen buyruldu ki:
    M'minler (inananlar) , m'minleri brakp da kfirleri (inanmyanlar) evliy edinmesin. (l-i mrn sresi: 28)
    2. Allah telnn sevgili kullar, nefsin esretinden kurtulup, szleri, ileri ve hareketleri slmiyet'e uygun olanlar, devaml Allah tely hatrlayp, ananlar.
    Kur'n- kermde melen buyruldu ki:
    Biliniz ki, Allah telnn evliys iin azb korkusu ve nmetlere kavumamak znts yoktur. (Ynus sresi: 62)
    Allah tel buyurdu ki: "Evliymdan birine dmanlk eden, benimle harb etmi olur..." (Hads-i kuds-Buhr)
    Evliy grlnce, Allah tel hatrlanr. (Hads-i erf-Hilyet-l-Evliy).
    Evliynn almeti tr:Birincisi, derecesi ykseldike tevzsu, alak gnlll artar. kincisi, elinde imkn bulunduu halde dnyya deer vermez. ncs, intikam almaya gc yettii halde merhametli ve insafl davranarak intikam almaz. (Eb Abdullah Secz)
    Bir kimse vellik mertebesine ulasa, onun zerine Hak telnn bir perde rtmemesi, onu halkn gznden gizlememesi mmkn deildir. "Evliym kubbelerim altnda (sakl) dr. Onlar benden gayrs tanyamaz." hads-i kudssinin mns da budur. Burada bildirilen "Kubbeler", beeriyyet sfatlardr. Pamuktan veya baka maddelerden dokunmu perde deildir. nsanlk sfatlar yle bir eydir ki, o velde, Hak tel hazretleri ak bir kusur klar veya bir hnerini ayp sretinde gsterir. "Onu Allah 'tan baka kimse tanyamaz." demek, "i ilh irde nru ile dolu olmayan kimseler o velyi anlyamaz" demektir. Ancak o nr ile nurlanan kimseler anlayabilir. (Alddevle Semnn)
    Evliynn sohbetine kavuan, eytann elinden kurtulur, her an Allah tel ile berber olur. (Yahy bin Muz)
    Allah telnn evliys byk gnh ilemekten mahfzdurlar, korunmulardr. (Kueyr)
    Evliynn huzruna bo olarak gelmelidir ki, dolu olarak dnlebilsin. Onlarn acmas, ihsnda bulunmas iin, bo olduunu bildirmek lzmdr. Bylece feyz, ihsn yolu alr. (mm- Rabbn)

    EVRD:
    tiyd ve vazfe olarak devaml yaplan ibdet, tesbih ve dular. Vird kelimesinin ouludur. (Bkz. Vird)

    EVTD:
    Allah tel tarafndan dnynn nizmiyle vazfelendirilen drt byk zt. Herkes tarafndan bilinmedikleri iin bunlara Ricl'l-Gayb da denir.
    Evtd denilen evliy, dnynn drt tarafnda bulunurlar. Her biri bulunduu yerde dnyev bakmdan huzr ve rahatl salamakla vazfelidir. Evtddan dnynn dou tarafnda bulunan ztn ismine Abdlhayy, batdakinin ismine Abdlalm, kuzeydeki z tn ismine Abdl-Mrd, gneydeki ztn ismine ise Abdlkdir denir. (Molla Cmi)

    EVVBN NAMAZI:
    Akam namaznn farzndan sonra klnan alt rek'atlik namaz.
    Kim ki akam ile yats arasnda namaz klarsa ite o evvbin namazdr. (Hads-i erf-Rekik)

    EVVEL (El-Evvel):
    Allah telnn Esm-i hsnsndan (gzel isimlerinden). Hereyin balangc olan, varlndan nce yokluk gemeyen, hi bir ey yok iken, vr olan.
    Kur'n- kermde melen buyruldu ki:
    O, Evvel'dir, hir'dir... (Hadd sresi: 3)

    EYYM-I BYD:
    Ayn nn en aydnlk olduu kamer aylarnn 13, 14 ve 15. gnleri.
    lk insan ve ilk peygamber hazret-i dem Cennet'ten kt zaman vcdu birden bire karard. Hazret-i Cebril gelerek dem aleyhisselma dedi ki: "Ey dem! Vcdunun eskisi gibi beyaz olmasn istersen, Eyym- Biydde oru tut. Hazret-i dem bu tavsiyeyi yerine getirmekle vcdu eskisi gibi bsbtn beyaz olmutur. (Hads-i erf-Eyyhel Veled)
    Ey Ali! Cebril aleyhisselm gelip bana dedi ki: "Y Reslallah! Her ayda oru tut." Ben dedim ki: "Ey Cebril kardeim! Hangi gnlerde tutaym?" Cebril aleyhisselm cevben buyurdular ki: "Her kim eyym- biydde oru tutarsa, Hak tel hazretleri o tuttuu orucun birinci gnne on yl, ikinci gnne otuz yl, nc gnne yz yl oru tutmu gibi sevb verir. (Hads-i erf-Eyyhel Veled)

    EYYM-I NAHR:
    Kurban kesme gnleri. Kurban bayramnda, kurbann kesildii birinci, ikinci ve nc gnler.

    EYYM-I TERK:
    Kurban bayramnn 2, 3 ve 4. gnleri.
    Eyym- terk gnlerinde yeni ve temiz elbise giymek, sevindiini belli etmek snnettir. (Mehmed Zihn Efendi)

    EYYB ALEYHSSELM:
    Kur'n- kermde ad geen peygamberlerden.
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyurdu ki:
    Nh'a ve ondan sonraki peygamberlere vahy ettiimiz ve brhim'e, smil'e, shk'a ve Ykb'a, evldlarna, s'ya, Eyyb'a, Ynus'a, Hrn'a ve Sleymn'a vahy eylediimiz ve Dvd'a Zebr verdiimiz gibi (Habbim) phesiz sana da biz vahyettik. (Nis sresi: 163)
    Bir kimse Reslullah'n sallallah aleyhi ve sellem mescidine girdi veEyyb aleyhisselm ile ilgili bz sorular sordu. Peygamber efendimiz alad ve buyurdu ki: "Allah telya yemn ederim ki, Eyyb (aleyhisselm) beldan inlemedi, szlanmad. Ayakta namaz klmak istedi. Duramad dt. Hizmette kusur grnce; "Bana gerekten hastalk isbet etti" dedi. (Hads-i erf-Hamd-i Tavl)
    Hazret-i Eyyb, insanlarn en uysal, en sabrls ve en ok gadabn (fkesini) yenen idi. (Hads-i erf-Rmz-l-Ehds)
    Hazret-i shk'n olu Iys'n neslindendir. am civrnda yaayan sriloullarna peygamber gnderildi. Onlar Allah telya mn etmeye ve ibdete ard. Bu uurda ok zahmet ekti. Kendisine yedi kii mn etti. Mal ve serveti ok olan Eyyb a leyhisselm Allah telya ok krederdi. Allah tel onu imtihn etmeyi diledi. Mallarn, eitli veslelerle elinden ald. Oullarnn bir zelzele ile canlarn ald. eytann deiik sretlere girerek ona vesvese vermeye almas karsnda kr, sabr ve metnetinden hi bir ey eksilmedi. Daha ok sabr ve kretmeye balad. Allah tel onun bedenine hastalk vererek imtihn etmeyi murd etti. Eyyb aleyhisselmn hastal gn getike iddetlendi. Hanm Rahime htundan baka btn yaknlar ve dostlar onu terk ettiler. Hanm onu ehrin dna kararak hizmetine devm etti. Hazret-i Eyyb hastalna ramen, gelip geen insanlara Allah tely hatrlatarak sabr ve kr tavsiye etti. Yedi yl dert ve bel iinde kald h lde, hlinden hi ikyet etmedi. Sabr darb- mesel oldu. Allah tel onu tekrar salna kavuturdu. Hastalktan kurtulduu gecenin seherinde h edip aladnda, sebebi soruldu. Her gece seher vaktinde "Ey bizim hastamz, naslsnz?" diyen sesi artk duymaz oldum. Onun iin alyorum" buyurdu. Mallar kendisine yeniden ihsn edildi. Veft eden ocuklar kadar ocuu oldu. mrnn sonunda en olgun evld olan Havmel'i vas tyin etti. Veft ettiinde techz ve tekfninin (kefenleme) onun tarafndan yaplmasn vasiyet etti. Yz krk yanda iken am civrndaki Beseniyye denilen yerde veft etti. Kabri oradadr. (bn-l-Esr, Taber)

    EZN:
    Bildirmek. Namaz vakitlerini bildirmek, mslmanlar namaza dvet etmek (armak) iin yksek bir yerde belli olan Arabca kelimeleri sras ile okumak.
    Her kim yeni doan ocuun sa kulana ezn, sol kulana da ikmet okursa, mm sbyan denilen havle hastalndan korunmu olur. (Hads-i erf-hy)
    Ezn okumak, hicretin birinci senesinde Medne'de balad. Eshb- kirmdan (Peygamber efendimizin mbrek arkadalarndan) Abdullah bin Zeyd bin Sa'lebe ve hazret-i mer ryda ezn okunmasn grp Peygamber efendimize bildirdiler. Peygamberimiz; "nallah hak, gerek bir rydr. O kelimeleri Bill'e retin okusun" buyurdu. (Serahs, bn-i bidn)
    Ezn sesini duyduunuzda mezzinin (ezn okuyan kimsenin) dedii gibi siz de syleyin. (Hads-i erf-Buhr)
    Eznn tercemesini okumak, ezn olmaz. Mans anlalsa da baka dillerle okunmaz. (bn-i bidn)
    Ezn, cmi, fkh kitaplar gibi slmiyet'in kymet verdii eyleri aalamak kfrdr. (M. Hdim)

    Ezn- Cavk:
    Bir ka mezzinin bir ezn birlikte okumalar.
    Ezn- cavkta, mezzinlerin bir arada okuduklar yank, hazn sesler uzaktan iitildiinde, kalblere ve rhlara te'sir etmekte, insanlar vecde getirmekte, mnev cokunluk vermektedir. Asrlardan beri yapld iin slm deti olmutur. (bn-i bidn)

    EZEL:
    Balangc olmamak, ncesizlik.
    Ezelde Allah tel tarafndan takdir edilen eyler bu takdire uygun olarak meydana gelir. (mm- Gazl)

    EZEL:
    ncesi, balangc olmayan.
    Allah tel kadmdir, ezeldir. Varlnn balangc yoktur, varlndan nce yok deildi. Hep var idi. Hi bir zaman da yok olmaz. O'ndan baka hi bir varlk, kadm, ezel deildir. (mm- Rabbn)
    Biliniz ki, Allah tel kadm olan zt ile vardr. O'ndan baka her ey O'nun var etmesi ile olmu, O'nun yaratmas ile yokluktan varla gelmitir. O, kadmdir, ezeldir. Hep var idi, varlndan evvel yokluk olamaz. O'ndan baka her ey yoktu. Bu nlarn hepsini O sonradan yaratt. (Ahmed Frk)
    Allah telnn sfatlar zt gibi ezeldir, ebeddir. Mahlklarn sfatlar gibi deildirler. Akl ile, zan ile ve dnydakilere benzetilerek anlalamazlar. (Mevln Hlid-i Badd)

    EZKR:
    Zikirler. (Bkz. Zikr)

    EZLM:
    Chiliye devri Arablarnn kullandklar fal oklar.
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyurdu ki:
    ... ve dikili talar (putlar) zerine boazlanan hayvanlar ve ezlm ile ksmet istemeniz haram klnmtr. (Mide sresi: 3)
    Ey mn edenler! Muhakkak ki iki, kumar, (ibdet etmek iin hazrlanm) putlar ve ezlm eytann iinden olan birer pis eydir. Artk ondan kannz ki, felh (kurtulu) bulabilesiniz. (Mide sresi: 90)
    Chiliye devrinde, mhim bir ii yapp yapmamak hussunda ezlm denilen oklar ile kur' ekerlerdi. Bu oklardan birinin zerine "Rabbim bana emr etti", dierinin zerine "Rabbim beni nehyetti (yasaklad)", ncnn zerine de "gaflet etti" diye yaz lrd. Bu oklar bir torba iine korlar, putlarndan en bynn nne gelerek ey tanrmz biz yle yle istiyoruz diyerek bu oklardan rast gele birini seip karrlard. Eer "Rabbim bana emr etti" yazl ok karsa, o ie balanr, "Rabbim beni nehyetti" yazl ok karsa, o iten vaz geilirdi. "Gaflet etti" diye yazl ok karsa, tekrar ekili yaplrd. te byle bir mumele ile yaplacak ii tyin etmeye kalkmak haramdr. (Muhammed bin Hamza, Senullah Dehlev, bn-i Abbs)

    EZVC-I THRT:
    Peygamber efendimizin temiz ve ok mbrek hanmlar, m'minlerin anneleri.
    Peygamber efendimiz, ezvc- thirtnn ilki olan hazret-i Hadce'nin veftndan bir yl sonra, elli be yanda iken Allah telnn emri ile ikinci olarak hazret-i Eb Bekr'in kz ie (r.anh) ile evlendi. Dierlerini hep ie'den (r.anhnne) so nra dn, siys sebeplerle vey merhamet ve ihsn ederek nikh etti. Bunlarn hepsi dul idi. ou yal idi. (Muhammed Nianc)
    Peygamber efendimiz kadnlara it yzlerle nzik bilgileri mslman kadnlarna ezvc- thirt yolu ile bildirdi. Hanmlar bir olsayd, btn kadnlarn o tek hanmndan sormas g ve hatt imknsz olurdu. Peygamber efendimiz Allah telnn dn ini tam olarak bildirmek iin ok evlenmek ykn de omuzlarna ald. (Muhammed Nianc)



  6. #6
    Bayan VIP ye sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen - ait Kullanc Resmi (Avatar)
    yelik Tarihi
    Dec 2009
    Bulunduu Yer
    SensizliginlkesindeN
    Mesajlar
    6,590
    Rep Puan
    52

    Standart

    FCR:
    1. Aktan gnh ileyen, haram ve gnha dalm. Fsk.
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyuruyor ki:
    Kymet gnnde nice yzler vardr ki (dnyda iken geceleri ibdetle geirmek veya alnan abdestler sebebiyle) parl parl parlar, (kavutuklar nmetlerden dolay) gler ve sevinir (bunlar m'minlerdir) . Nice yzleri de o gn, toz-toprak, karanlk ve siyahlk kaplayacaktr. te bunlar, kfirler ve fcirlerdir. (Abese sresi: 38-42)
    Tccrn, pazarclarn ou fcirdir. Al-verileri hell olmaz. nk, ok yemin ederek gnha girerler ve yalan sylerler. (Hads-i erf-Kimyy- Sedet, Zevcir)
    Allah tel bu dni fcir kimselerle de elbette kuvvetlendirir. (Hads-i erf-Mektbt- Rabbn)
    limlerin dnyy sevmesi ve ona dkn olmas, gzel yzlerine kara leke gibidir. Byle olan ilim adamlarnn insanlara faydas olur ise de kendilerine olmaz. Dni kuvvetlendirmek, slmiyet'i yaymak erefi bunlara id ise de, bzan kfir ve fcir d e bu ii yapar. (mm- Rabbn)
    2. Kfir.
    Kur'n- kermde melen buyruldu ki:
    Fcirlerin amel defterleri, Siccn denilen yerdedir. (Mutaffifn sresi: 7)

    FADLE:
    Peygamber efendimizin hiretteki makamlarndan biri.
    Muhammed aleyhisselm, Peygamberlerin en stn, lemlere rahmettir. Onsekiz bin lem O'nun rahmet denizinden faydalanmaktadr... hirette kendisine; Makm- Mahmd, ef'at-i kbr, Kevser havuzu, Vesle ve Fadle adndaki makamlar verilecektir. (Mevln Hlid-i Badd)

    FADL:
    1. hsn.
    Allah tel, kullarna iyi olan, faydal olan vermee, kimisine sevb, kimisine azb yapmaa mecbr deildir. slerin, gnh ileyenlerin hepsini Cennet'e koysa, fadlna yakr. tat, ibdet edenlerin hepsini Cehennem'e atsa, adletine uygun ol ur. Fakat mslmanlar ve ibdet edenleri Cennet'e sokacan, bunlara sonsuz nmetler, iyilikler vereceini; kfirlere ise, Cehennem'de sonsuz azb edeceini dilemi ve bildirmitir. O, sznden dnmez. (Kemahl Feyzullah Efendi) Eer ezelde beni kullua Kabl ettinse fadl senin, nmet bana.
    (Sinn Paa)
    2. stnlk, fazlet. (Bkz. Fazlet)

    Fadl-i Cz':
    Bir bakmdan stnlk.

    Fadl-i Kll:
    Her bakmdan stnlk.

    FH FYAT:
    Piyasa fiyatnn stndeki fiyat. (Bkz. Gaben-i Fhi)
    Esnfn hepsi fiyatlar, fhi olarak arttrd, millet zarar ve zulm grr hle geldii zaman, hkmetin, tccrlara danarak uygun bir narh yni kr haddi koymas ciz olur. (bn-i bidn)

    FAHR- LEM:
    lemin kendisi ile vnd zt. Peygamber efendimiz Muhammed aleyhisselm iin kullanlan sayg ifdesi.
    Fahr-i lem sallallah aleyhi ve sellem insanlarn en cmerdi idi. Bir ey istenip de yok dedii grlmemitir. stenilen ey varsa verir, yoksa cevb vermezdi. (mm- Ahmed Kastaln)
    Fahr-i lemin isimleri, hlleri, Tevrt ve ncil'de yazl idi. Yahd ve hristiyanlar, terif etmesini, gelmesini bekliyordu. Fakat kendi kavimlerinden gelmeyip, Arablardan geldii iin kskandlar ve O'na inanmadlar. (Kastaln)

    FAHR- ENM (Fahr-l-enm):
    Yaratlmlarn kendisiyle vnd zt. Sevgili Peygamberimiz Muhammed aleyhisselm iin kullanlan hrmet ve sayg ifdesi. Gece-gndz dilimde, salt- selm, O mbrek rhuna, ey Fahr-l-enm.
    (L edr)

    FAHR- KNT:
    Kintn kendisi ile vnd zt. Peygamber efendimiz Muhammed aleyhisselm iin kullanlan sayg ifdesi.
    Fahr-i kintn sallallah aleyhi ve sellem mbrek yz ve btn zlar ve mbrek sesi, btn insanlarn yzlerinden ve zsndan ve seslerinden gzel idi. Mbrek yz, bir miktr yuvarlak idi. Neeli olduu zamanda, mbrek yz ay gibi nurlanr d. Sevindii mbrek alnndan belli olurdu. (mm- Ahmed Kastaln)
    Bir kimse, her iinde Fahr-i kinta sallallah aleyhi ve sellem tbi olmazsa kmil, olgun m'min olmaz. O'nu kendi cnndan ok sevmezse, mn tamm olmaz. (mm- Rabbn)

    FAH:
    irkin. Dnin ve akln beenmedii eyler.
    Kur'n- kermde melen buyruldu ki:
    Doru klnan namaz, insan fahdan ve mnkerden herhlde uzaklatrr. (Ankebt sresi: 45)
    Muhakkak ki eytan size fahy emreder. (Bakara sresi: 268)
    Namaz doru drst klmakla ereflenen kimse, fahdan korunmu olur. nsan ktlklerden uzaklatrmayan bir namaz, doru namaz deildir; grnte namazdr. Bununla berber, dorusunu yapncaya kadar, grn yapmay elden brakmamaldr. (mm- Rabbn)

    FL- MUHTR:
    stediini yapan.
    Allah tel fil-i muhtrdr. Hibir ii yapmaya mecbr deildir. Yaptklar ey iin de kimse O'na bunu niin yaptn diyemez. Eski Yunan felsefecileri, akllar ermediinden, Allah telnn fil-i muhtr olduunu inkr ettiler. (Muhammed Ma'sm)
    Ey mslman! yi bil ki grdn, iittiin her ey, meydana gelen btn eyler madde ve cisim, bunlarn zellikleri, akllar, fikirler, dnceler, gkler, yldzlar, elementler ve bileik cisimler yok idi. Hepsi fil-i muhtr olan Allah telnn i stemesi ve yaratmas ile var oldu. (mm- Rabbn)
    Beled ve ems sresinin sekizinci yetleri Allah telnn insanlara madd ve mnev kuvvet verdiini iyi ve fen yollar ayrdn ve yapt iin mes'liyetinin (sorumluluunun) insana it olacan aka anlatmaktadr. Grlyor ki, insan bir y nden fil-i muhtrdr. Bu sebeble her iinden dnyda ve hirette mes'ldr. (Muhammed Ma'sm)

    FTE:
    Gaflet, uyku, unutmak, hastalk, dman korkusu gibi bir zrle karlan farz veya vcib namaz.
    zrsz, tenbellikle klnmayan namazlara metrkt denir. Namaz zrsz vaktinde klmamak byk gnhdr. Kaz etmekle bu gnh affolmaz. Ayrca tvbe etmek lzmdr. slm limleri, mslmann namazn zrsz asl terk etmeyeceini, ancak dinde bi ldirilen bir zrle karabileceini nazar- tibra alarak, fkh kitablarnda kaz edilmesi gereken namazlara; metrkt (terk edilen namazlar) demeyip, fite (karlan namazlar) tbirini kullanmlardr. (Alddn Haskef, S.Abdlhakm Arvs)
    Fite namazlar olan bir kimse, bunlar klacak gte iken klmam ise, lecei zaman, namaz borlarnn fidye (fakirlere belli miktrda para veya baka bir ey) verilerek iskt edilmesi (drlmesi) iin vasiyyet etmesi lzmdr. (mm- Birgiv)

    FZ:
    dn vermekte, rehnde (ipotek yni denecek mal karl olarak, bir mal, alacaklda veya baka dil bir kimsede emnet brakmada) ve al-verite, alcdan veya vericiden birinin tekine karlksz vermesi art edilen fazla mal, para veya menfaa t. Rib. (Bkz. Rib)
    Allah tel, yet-i kermelerde melen buyurdu ki:
    Fiz yiyenler, kymet gn mezarlarndan, sar'a hastas gibi perin kalkacaklardr. (Bekara sresi: 275)
    Allah tel, fiz alan ve verenlerin mallarnn hepsini yok eder. zini, eserini de brakmaz. Zekt verenlerin maln elbette artrr. (Bekara sresi: 276)
    Receb'in ilk Cum gecesini ihy edene (ibdetle geirene), Allah tel kabir azb yapmaz. Dularn kabl eder. Yalnz yedi kimseyi affetmez ve dularn kabl etmez: Fiz alan veya veren, mslmanlar aa gren, anasna-babasna eziyet eden, kar gelen ocuk, mslman olan ve dnin emirlerine uyan kocasn dinlemeyen kadn, ark ve algcl san'at edinenler, livta ve zin edenler, be vakit namaz klmayanlar. (Hads-i erf-Riyd-n-Nsihn)
    Daha fazlasn demesi art ile dn vermek fizdir. Yni byle olan szleme haramdr. Haram anlama ile ele geen maln hepsi haram olur. Mesel on iki kile demesi art ile, on kile buday dn verilse, alnan on iki kilenin hepsi haram olur. Fiz ile dn vermek ve almak haram olduu Kur'n- kermde ak olarak bildirilmitir... (mm- Rabbn)
    srfn yni mal, dnin uygun grmedii yerlere datmann ktln gsteren delillerden biri de, fizin haram olmasdr. Fiz alp vermek byk gnhtr. Fizin haram olmasnn sebebi, insanlarn maln al-veri yaparken ziyn olmaktan korumakt r. (mm- Birgiv)
    Son nefeste mnsz gitmeye sebeb olan eylerden biri de, fiz alp vermektir. (Hamz Efendi)
    Fiz, yalnz slmiyet'te deil, semv dinlerin yni daha nce gnderilen hak dinlerin hepsinde haram idi. Fizin az da ou da haramdr. En byk gnhlardandr. (Muhammed Rebhm)
    Her menfaat getiren bor fizdir. (Aleddn Haskef)

    FAKH:
    1. Fkh limi. Dnin amel (yaplacak ilerle ilgili) hkmlerinde mtehasss lim. oulu fukahdr. (Bkz. Fkh)
    2. Mctehid. Kur'n- kermde ve hads-i erflerde akca bildirilmemi olan hkmleri, ak ve geni olarak bildirilenlere benzeterek meydana karabilen derin lim. ctihd derecesine varm lim.
    Allah tel bir kuluna iyilik etmek isterse, onu dinde fakh yapar. (Hads-i erf-Buhr)
    Bir kimse fakh olursa, Allah tel, onun zledii eyleri ve rzkn ummad yerlerden gnderir. (Hads-i erf-hy)
    eytana kar bir fakh bin bidden (ok ibdet edenden) daha kuvvetlidir. (Hads-i erf-Hilye)
    Fakihlerin ba mm- A'zam'dr ve fkhn drtte ona ittir. (bn-i bidn)

    FAKR:
    1. Asl (temel) ihtiylarndan baka nisb miktr (dnen zengin saylacak kadar) mal olmayan.
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyurdu ki:
    ...Artk ondan (kesilen kurbandan) hem kendiniz yiyin, hem de yoksula, fakre yedirin. (Hac sresi: 28)
    eyi yapan mslmann mn kmildir: ilesine hizmet etmek, fakirler arasnda oturmak ve hizmetisi ile birlikte yemek yemek. (Hads-i erf-Mektbt- Ma'smiyye)
    Eshbm iin fakirlik sedettir. hir zamandaki mmetim iin zenginlik sedettir. (Hads-i erf-Rmz-l-Ehds)
    Fakir olduu iin bir kimseyi aa, zengin olduu iin bir kimseyi yksek tutan mel'ndur. (bn-i Abbs)
    Bu mmetin fakirlerinin, zenginlerinden yarm gn nce Cennet'e girecekleri bildirildi. Bu yarm gn, be yz dny senesidir. nk, Allah telnn bildirdii bir gn,bin dny senesi kadar zamandr. Byle olduu Hac sresinde aka bildirilmitir . Cennet'e erken girecekleri bildirilen fakirler, slmiyet'e uyan, sabreden fakirlerdir. slmiyet'e uymak demek, slmiyet'in emirlerini yerine getirmek, yasaklarndan saknmaktr. (mm- Rabbn)
    Fakir, nafakas olmaynca sabr ve kanat eder. Allah telnn kendisi hakkndaki mumelesinden rz olur. Allah tel emrettii iin rzk kazanmaya alr. alrken, ibdetlerini terk etmez, haram ilemez. Kazanrken de, harcarken de dnin emir lerine uyar. Byle kimseye zenginlik de fakirlik de faydal olur. (Hdim)
    2. Tasavvufta fakir: Dervi. Her zaman her ite yalnz Allah telya muhta olduunu bilen, btn ihtiyalarn hep Allah telya arz eden.
    Fakirlik, nefsin isteklerini yaptrmaz. Onu dinlemez, burnunu krar. (mm- Rabbn)

    FAKR:
    Fakirlik. Tasavvufta her zaman her ite Allah telya muhta olduunu bilmek.
    Fakr ile nrm. (Hads-i erf-Rmz-l-Ehds)

    FAL:
    Atlan boncuk ve baklaya, koyunun krek kemiine ve benzerlerine bakmak sretiyle gaybdan, gelecekten haber verme ii.
    mmetimden bir ksmn bana gsterdiler. Dalar, sahrlar doldurmulard. Byle ok olduklarna atm ve sevindim. Sevindin mi? dediler, evet dedim. Bunlardan ancak yetmi bin adedi hesabsz Cennet'e girer dediler. Bunlar hangileridir diye sordum. lerine sihr, by, dalamak, fal kartrmayp, Allah teldan bakasna tevekkl (gvenip) ve gvenmeyenlerdir denildi. (Hads-i erf-Kimyy- Sedet)

    FALCI:
    Fala bakan, gayb bildiini iddi eden. Gayb anlamak iin gy bir takm vstalara mrcaat eden kimse. Atlan boncuk ve baklaya, koyunun krek kemiine ve sir eylere bakp bunlardan man karr grnen; gaybden haber verdiini iddi eden kimse.
    Cebril (aleyhisselm) bana geldi. Kalk namaz kl ve du et! Bu gece, ban'n on beinci gecesidir dedi. Bu geceyi ihy edenleri Allah tel affeder. Yalnz kfirleri, bycleri, falclar, kendini beenenleri, iki ienleri, fiz yiyenleri ve zin yapanlar affetmez. (Hads-i erf-Kimyy- Sedet)
    Tevekkl edenler (sebeblere yapp Allah telya gvenenler) , falclk, efsn ve dalamak ile hastal tedv etmezler. (Hads-i erf-Kimyy- Sedet)
    Khinlere, falclara inanmamaldr. Bilinmeyen eyleri bunlara sormamaldr. Bunlar gaybleri (gizli eyleri) bilir sanmamaldr. (smil Hakk Bursev)

    FN:
    1. Yok olucu, geici, devaml olmayan.
    Allah tel, Kur'n- kermde melen buyurdu ki:
    (Yer) zerinde bulunan her canl fndir. (Rahmn sresi: 26)
    hiret iin lzm olan eyleri, bu fn dnyda hazrlamak lzmdr. (Muhammed Hdim)
    Fn olan ver ki, bk (sonsuz, devaml) olan alasn. (Erzurumlu brhim Hakk)
    lemlerin hdis olduuna yni sonradan yaratldna inanan, fn olduklarna da inanr. Mslman olmak iin; maddelerin ve cisimlerin yni her varln, yoktan var edilmi olduklarna ve tekrar fn olacaklarna inanmak lzmdr. (Seyyid erf Crcn)
    Ey insanolu! Bu dny fndir. Mal mlk elde kalmaz. Ne kadar maln olsa murd alamazsn. hiretten gfil olma. Zr gidiin dn yoktur. Allah teldan baka ilere tutulmaktan kurtul. Devaml kalacak ilerle megl ol! (Akbyk Sultan)
    2. Tasavvufta Allah teldan bakasn unutan, bunlarn sevgisinden kurtulan kimse.
    Dnin emirlerini en iyi ekilde yaparak sslenmek, ibdetleri yapmakta ve yasaklardan kamakta kolaylk hsl olmas; nefsin fn olmasna baldr. Bu da ancak, Ehl-i snnet limlerini sevmek ve onlarn muhabbetini (sevgisini) kazanmakla olur. (mm- Rabbn)

    FARDT-I DLE:
    Dnimizin drt temel kaynandan icm' ve kys. (Bkz. cm', Kys)
    lim tr: yet-i muhkeme (hkm ak yet-i kermeler), snnet-i kime (Peygamber efendimizin hads-i erfleri, mbrek sz ve davranlar) ve fardt- dile. (Hads-i erf- Eb Dvd)

    FARZA:
    1. Namaz, oru, zekt gibi kesin delil (mns ak olan yet-i kerme) ile bildirilen emirler.
    Hac farzas hem ml (mal ile), hem de beden ile yaplan bir ibdettir. (bn-i bidn)
    2. Miktr bildirilen vrislerden her birine den hisse. Mrs pay.

    FARK:
    Tasavvufta cem' denilen mertebeden sonra gelen bir makam. Buna cem'l-cem' de denir. (Bkz. Cem')
    Fark makmnda olann rahatlk ve huzru kullukta, lezzeti tatte yni ibdettedir. Cem' makm sekirdir (muhabbet sarholuudur). Fark makm, sahv (uyanklk) olup, buraya kavuunca rif hakki slm'la ereflenip, insanlar doru yola kavuturmaya ve terbiye etmeye lyk olur. (mm- Rabbn)

    FRK:
    "Doru ile yanl birbirinden ayran" mnsna hazret-i mer'in lakab.
    Bir gn Peygamber efendimize bir mnfk (kalbi ile inanmayp inanr grnen) ve bir yahd bir dv ile geldiler. Peygamber efendimiz aralarnda hkmeyledi. Yahdnin hakl olduu anlald. O mnfk rz olmaynca, Reslullah efendimiz onlara; "mer'e varn sizin dvnz grsn" buyurdu. Onlar mer'e geldiler. Neye geldiniz? dedi. Mnfk, bu yahd ile dvm vardr dedi. Hazret-i mer; "Reslullah efendimiz varken ben bu dvy nasl greyim" dedi. Mnfk; "Biz Reslullah'a (aleyhisselm) vardk, yahdnin hakl olduuna hkmeyledi. Ben rz olmadm." dedi. O zaman hazret-i mer; "Siz az bekleyin, ben dvnz imdi hllederim" dedi ve ieriye gitti. Biraz sonra eteinin altnda klcyla kp yanlarna geldi. Klc ektii gibi o mnfn kellesini uurdu ve; "Reslullah'n hkmne rz olmayann hli budur" dedi. te bundan dolay, kendisine mer-l-Frk denildi. (emseddn Sivs)

    FARZ:
    Allah telnn Kur'n- kermde yaplmasn akca bildirdii emirler.
    Kulum farzlar yapmakla bana yaklat gibi, baka eyle yaklaamaz. Kulum nfile ibdetleri yapnca, onu ok severim. yle olur ki, benimle iitir. Benimle grr. Benimle her eyi tutar.Benimle yrr. Benden her ne isterse veririm. Bana snrsa, onu korurum. (Hads-i kuds-Buhr)
    Ey kulum! Emrettiim farzlar yap, insanlarn en bidi (ibdet edeni) olursun. Yasak ettiim haramlardan sakn, ver shibi olursun. Verdiim rzka kanat eyle, insanlarn en gansi (zengini) olursun, kimseye muht kalmazsn. (Hads-i kuds-Mikt, Cmi-us-Sagr)
    Allah telnn rz olduu iler, farzlar ve nfilelerdir. Farzlarn yannda nfilelerin hi kymetleri yoktur. Bir farz vaktinde klmak, bin sene nfile ibdet yapmaktan daha ok fidelidir. Hatt bir farz yaparken, bunun snnetlerinden bir snne ti ve edeplerinden bir edebi yapmak da, baka nfileleri yapmaktan kat kat daha kymetlidir. (mm- Rabbn)

    Farz- Ayn:
    Her mslmann yerine getirmesi lzm olan farz.
    mn yni Ehl-i snnet tikdn, iyi ve kt huylar renmek farz- ayndr. Abdesti, gusl, namaz ve orucu ve haramlar da, her mslmann renmesi farz- ayndr. (mm- Rabbn)

    Farz- Kifye:
    Mslmanlarn bir ksmnn yerine getirmesi ile dierlerinden den farz.
    Kur'n- kermi dinlemek farz- kifyedir ve okunmasndan ve nfile ibdetlerden daha sevbdr. (Haleb-yi Kebr)
    Cenze namazn klmak, lye hizmeti ve san'at ve ticret bilgilerini (ve bugnn silhlarn yapmak ve kullanmak iin fen bilgilerini iyi) renmek farz- kifyedir. (Ysuf Sinneddn)
    Bir yet ezberlemek herkese farz- ayndr. Ftihay ve yet veya bir ksa sre ezberlemek vcibdir. Kur'n- kermin hepsini ezberlemek farz- kifyedir. (Alddn-i Haskef)

    FASD:
    Damardan kan aldrma. (Bkz. Hacmat)

    FSIK:
    Aka gnah ilemekten ekinmeyen, s, gnahkr m'min.
    Fskn fskna mni olmaa kudreti varken, kimse mni olmazsa, Allah tel, bunlarn hepsine, dnyda ve hirette azb yapar. (Hads-i erf-Berka)
    Fsk medh olunduu zaman, Rabbimiz gadba gelir. (Hads-i erf-Beyhek, bn-i Ad)
    Kzn fsa veren mel'ndur. (Hads-i erf-Zevcir)
    renilmesi farz ve vcib olan fkh (din) bilgilerini renmemek fsktr, gnahtr. Fsklarn hidlii kabl olmad iin, hidlere tirz olunduu zaman, hkim hidlere fkhtan sorar. (bn-i bidn)
    Fskn, bid'at shibinin (inan bozuk olann) ve snin evine, ziyfetine, ancak zarret olunca veya bir kimsenin iini grmek iin gidilir. (mm- Gazl)

    FSD:
    Bozan, bozuk.
    1. Bir ibdetin, btl olmas, geersiz olmas. Btl.
    Namaz klarken gs zrsz olarak kbleden evrilirse, namaz hemen fsid olur. (Haleb)
    Namazda konumak ve boazndan zrsz ksrk gibi ses karmak namazn fsid olmasna sebeb olur. (Haleb)
    Orulu iken ve namaz klarken boaza yamur, kar kasa, oru da namaz da fsid olur. (Tahtv)
    2. Asl slmiyet'e uygun olup, sfat uygun olmayan mumele, akid.
    Veresiye yaplan satta deme trihi belirtilmezse, fsid olur. (Kn)

    Fsid Akd:
    Asl slmiyet'e uygun olduu hlde, sfat uygun olmayan her eit szleme.

    Fsid Bey':
    Asl slmiyet'e uygun olup sfat uygun olmayan sat. (Bkz. Bey')
    Fsid bey aslnda sahihdir, cizdir. nk mtekavvim (kullanlmas mbah ve kullanlabilir) olan maln satdr. Fakat sfat dne uygun olmayp sahih (geerli) deildir. Semen (bedel) mtekavvim olmaynca veya mebin (satlan maln) veya semenin m iktar veya evsaf yahut veresiye satta semenin verilecei zaman belli olmaynca bu sat fsid olur. (bn-i bidn)

    Fsid cre:
    Asl slmiyet'e uyduu hlde, sfat uygun olmayan icre (kirya verme).
    Bir mal dnen ve aklen nerede kullanlabilirse, o maksadla kullanmak iin kirya verilir. Kuma, ev ve mutfak eysn, ss, gsteri olarak bulundurmak iin; evi, oturmayp, kleyi, altn, gm ve otomobili kullanmayp, bakasna gsteri yapmak iin kir ile almak fsid icre olur. (Ali Haydar Efendi)
    Koyun otlatmak iin tarlay, yn iin hayvan kirya vermek ciz deildir, fsid icredir. (bn-i bidn)

    Fsid Kan:
    gnden yni yetmi iki saatten -be dakika bile az olsa- gelen kan, yeni balayan (balia, ergen) olan iin on gnden ok srp, onuncu gnden sonra gelen kan, yeni olmayanlarda (kadnlarda) detten ok olup on gn de atnda detten sonraki g nlerde gelen kan, hmile ve yise (ihtiyar) kadnlardan ve dokuz yandan kk kzlardan gelen kan. stihza kan. (Bkz. stihza)

    Fsid Temizlik:
    Sahh olmayan temizlik.Kadnlarda hayz kannn kesilmesinden sonra on be gn gemeden nce kan grme hli.
    Hayz mddeti dnda istihza denilen kan grld gnler, fsid temizlik gnleridir. (bn-i bidn)
    Hayz kannn durmadan akmas lzm deildir. lk grlen kan kesilip, gn sonra tekrar grlrse, aradaki temizlik, fsid temizlik olup, szbirlii ile hep akt kabl edilir. (bn-i bidn)

    FASL-I HTB:
    Kolay, ak ve anlalr sz syleme.
    Doru syliyenlerin en iyisi ve kendilerine Fasl- hitb ve hikmet (ilim) verilenlerin en stn olan shibimiz ve efendimiz Muhammed aleyhisselma ve O'nun temiz line (akrabsna) ve insanlar arasndan O'nun iin seilmi olan Eshbna (arkadalar na) salt ve selm (hayrl dular) olsun. (Ahmed Mekk Efendi, Sekkk)

    FTIMLER:
    Aslen mecs olan Meymn el-Kaddah'n neslinden gelen Ubeydullah bin Sa'd'in etrfnda toplanan, kendilerinin hazret-i Ftma'nn neslinden geldiklerini iddi eden; Msr, Kuzey Afrika, Filistin ve Sriye'de 910-1171 seneleri arasnda hkm sren, E shb- kirm dmanln yaymaya alan hnedn Ubeydler.
    ki yz altm sene mddetle Ehl-i snnet mslmanlara zulmeden Ftmler, pek ok msum (gnhsz) kimseyi ldrdler. Abbs halfelerinin hilfetini kabl etmeyerek slm birliini paraladlar. Zaman zaman Abbs halfelerine ve Seluklulara kar hristiyanlarla birleerek mslmanlar aleyhine ittifak (birlik) kurdular. Ftmler kurduklar medreselerde btn (smil) d (propagandac) yetitirdiler. (mm- Syt)
    Ftm hkmdrlarndan Muiz Lidnillah imdiki Khire ehrinin bulunduu yere Khire-i Muizziyye adnda bir ehir kurdu. Ezndaki Hayyealessalh ibresini kaldrarak, yerine btnliin almeti olarak Hayyeal hayr'il amel ibresini koydurdu. (Ninczde)

    FTIR SRES:
    Kur'n- kermin otuz beinci sresi. Melike sresi de denilmektedir.
    Ftr sresi Mekke'de nzil oldu (indi). Krk be yet-i kermedir. lk yet-i kermede geen ve yaratc mns olan "Ftr" kelimesi sreye isim olmutur. Srede balca; Allah telnn stn ve esiz yaratma kudreti, m'min ile kfir arasndaki f ark, insan kalbinin ktlklerden temizlenmesi ve gzel ahlk ile bezenmenin lzmu anlatlmaktadr. (bn-i Abbs, Taber)
    Allah tel Ftr sresinde melen buyuruyor ki:
    Allah diledii kimseleri eri, sapk yollara kor, diledii kimselere hidyet eder. Doru, iyi yolu gsterir. (yet: 8)
    Kim Ftr sresini okursa, dilediinden girmesi iin Cennet'in sekiz kapsna dvet edilir. (Hads-i erf-Kd Beydv)

    FTHA SRES:
    Kur'n- kermin birinci sresi.
    Ftiha sresi Mekke'de nzil oldu (indi). Yedi yet-i kermedir. Kur'n- kermin banda olup, okumaya onunla baland iin Ftiha, Kur'n- kermdeki mnlarn asl olduundan, mm'l-Kur'n, hads-i erfte if olduu bildirildiinden Sret'- fiye veya Sret'-if denilmitir. Dier isimleri; el-Ess, el-Vfiye, el-Kfiye, es-Seb-l-mesn ve el-Kenz'dir. Sre, Allah telya hamd seny (vg ve kr), O'nun sfatlarn ve mhim bir duy ierisinde bulundurmaktadr. (Senullah Dehlev, Taber)
    Allah tel Ftiha sresinde melen buyuruyor ki:
    Hamd, lemlerin Rabbi, Rahmn, Rahim ve din gn (kymet gn) nn shibi olan Allah telya mahsustur. Yalnz sana ibdet eder, yalnz senden yardm isteriz. Bizi doru yola, kendilerine nmet verdiklerinin yoluna ilet. Gazba urayanlarnkine (yahdlerinkine) , sapklarnkine (hristiyanlarnkine) deil. ( yet: 1-7)
    Yatana uzandnda Ftiha ve hls srelerini okuduun zaman, lm dnda kalan her eyden emn olursun. (Hads-i erf-Mecma-uz-Zevid)
    Kim Ftiha'y ve hls sresini okursa, sanki o kii Kur'n- kermin te birini okumu (gibi sevb shibi) olur. (Hads-i erf-Metlib-l-Aliyye)
    Ftiha (sresi) her hastaln ifsdr. (Hads-i erf-Drim)
    Yedi def Ftiha sresi okuyup dert ve ar olan uzva flenirse, if hsl olur. yet-i kermenin ve dunn tesir etmesi iin okuyann ve okutann, ehl-i snnet tikdnda olmas, haram ilemekten, kul hakkndan saknmas, haram yiyip imemesi ve ka rlk olarak cret istememesi arttr. (Eb'l-Hasen-i zil)

    FAZLET:
    1. stnlk. yi ahlkllk.
    Fazlet ehlinin deerini, ancak fazlet ehli bilir. (Hads-i erf-Bostn-l-rifn)
    Namaz cemat ile klmak, yalnz klmaktan yirmi yedi derece daha fazletlidir. (Hads-i erf-El-Fkh alel Mezhibi Erbe'a)
    Drt halfenin fazlet ve stnlkleri hilfetteki sralarna gredir. (mm- Gazl)
    lim shibleri, dier m'minlerden yedi yz derece daha fazletlidir. (bn-i Abbs)
    mm- fi'ye bir mes'ele soruldu; skt etti. "Niin sustun?" dediklerinde; "Fazletin sktta m cevapta m, nerede olduunu anlayncaya kadar sktu terch ettim" buyurdu. (mm- Gazl)
    Hazret-i Eb Bekr'in fazleti; mnda ve ok mal vermekte, nefsini bu yolda hizmeti etmekte, en nde olmas sebebiyledir. (mm- Rabbn)
    2. Farz ve vciblerin hricindeki nfile ibdetler yni mstehb ve snnetler.
    Din ksmdr: Emirler, yasaklar ve fazletler. (Muhammed Rebhm)

    FECR:
    Sabaha kar, gne domadan nce, ufkun gn dousu tarafnda grnen aydnlk, tan yerinin aarmas.
    Reslullah efendimiz mldn 571. senesi Nisan aynn 20. Pazartesi sabh fecr aarrken, Mekke ehrinde dnyy terf etti. (Mevln Hlid-i Badd)

    Fecr-i Kzib (Aldatc fecr):
    Fecr-i sdktan iki derece kadar nce douda grlen ve sonra kaybolan geici beyazlk. msak vakti.

    Fecr-i Sdk (Gerek fecr):
    Fecr-i kzibi tkibeden tam karanlktan sonraki beyazlk. Sabah namaznn ve orucun balama vakti.
    Sabah namaz, drt mezhebde de fecr-i sdkn arktaki ufk-i mer'den (grnen ufuktan) aydnlanmaya yz tutmas ile balar. (Keds)
    Orucun farz tr: 1) Niyet etmek, 2) Niyeti ilk ve son vakitleri arasnda yapmak, 3) Fecr-i sdktan, gnein batmasna kadar olan zaman iinde orucu bozan eylerden saknmak. (Kutbddn-i znik)

    Fecr Sresi:
    Kur'n- kermin seksen dokuzuncu sresi.
    Fecr sresi, Mekke'de nzil oldu (indi). Otuz yet-i kermedir. lk yet-i kermede geen Fecr kelimesi sreye isim olmutur. Srede eski kavimlere it kssalar ve insanolunun ktle ynelmesi, bunun kt sonular, dny haytndan sonraki hayt ve oradaki durumlar ksaca bildirilmektedir. (bn-i Abbs, Taber)
    Allah tel Fecr sresinde melen buyuruyor ki:
    Ey mutmainne (slmiyet'e uymayan eylerden uzaklam) olan nefs! Rz olmu ve rz olunmu olarak Rabbine dn! (yet: 28)
    Kim her gn Fecr sresini okursa, o, kymet gn kendisi iin bir nr olur. (Hads-i erf-Kd Beydv Tefsri)

    FEDL:
    Farz ve vcib olmayan nfile ibdetler.
    Y Ali! nsanlar fedil ile megl olduklar zaman, sen farzlar tamamlamaya al. (Hads-i erf-Mifth-un-Nect)
    bdetler, feriz (farzlar) ve fedil olmak zere ikiye ayrlr. Be vakit namazn snnetleri, farzlardaki noksanlar, kusrlar tamamlar. Yoksa, snnet namaz, klnmayan farz namaz yerine gemez. ( Abdlhakm Arvs)

    FEHM:
    Anlay; iyiyi ktden ayran anlama kuvveti.
    Ahmak insan kendisini aldanmaktan koruyamaz. Akl ve fehm, insann yaratlnda olacak. Yaratlnda akl ve fehimden mahrm olanlar, bunlar sonradan te'min edemezler. (mm- Gazl)

    FELH:
    Kurtulu, selmet, mutluluk, hayr ve nmetlerde, rhatta dim olmak.
    Allah tel, yet-i kermelerde melen buyurdu ki:
    Sizden yle bir cemat (topluluk) bulunmaldr ki, (onlar herkesi) hayra arsnlar, iyilii emretsinler, ktlkten vazgeirmee alsnlar. te onlar felha erenlerin t kendileridir. (l-i mrn sresi: 104)
    M'minler (Allah telnn birliine inananlar) muhakkak felh bulmutur. (M'minn sresi: 1)
    lmi, kibirlenmek, kendini byk gstermek iin istiyenlerden hi biri felh bulmamtr. lmi; tevz (alak gnlllk) ve insanlara hizmet iin isteyen, elbette felh bulur. (mm- fi)
    Bakalarnn zarar grmesine sevinen kii felha kavuamaz. (Bennn el-Hamml)

    FELAK SRES:
    Kur'n- kermin yz on nc sresi.
    Felak sresi, Medne-i mnevverede nzil oldu (indi). Be yet-i kermedir. lk yet-i kermede geen Felak kelimesi sreye isim olmutur. Srede Allah tel; grnen ve grnmeyen, bilinen ve bilinmeyen btn kt eylerden kullarnn kendisine s nmalarn, gvenilecek ve snlacak tek varln kendisi olduunu bildirmektedir. (Senullah Dehlev, bn-i Abbs)
    Allah tel, Felak sresinde melen buyuruyor ki:
    (Y Muhammed!) Yaratt eylerin errinden, karanl kp bast zaman gecenin errinden, (byclerin ipliklere baladklar) dmlere fren (nefes) lerin (byc ve frkclerin) errinden, hased edenin, hased ettii zaman errinden, karanl yrtan nrun Rabbine snrm de! (yet: 1-5)
    Ey Ukbe! Felak sresini oku. Zr sen, Allah telya Felk sresinden daha sevimli gelen ve daha beli olan hi bir sre okuyamazsn. Mmkn olursa onu ok oku. (Hads-i erf-Msned-i Ahmed ibni Hanbel)

    FELEK:
    Yrnge.
    Kur'n- kermde melen buyruldu ki:
    Ne gne aya yetiebilir, ne de gece gndz geebilir. Bunlardan her biri belli bir felekte yzmeye (akp gitmeye) devm ederler. (Ysn sresi: 40)

    FELS:
    Altn ve gmten baka mdenlerden baslm para. oulu flstur.
    Satlan veya satn alnan maln, bir felsin tibr kymetinden aa olmamas lzmdr. Bir felsten aa al-veri ciz deildir. (bn-i Nceym)
    Para olarak felslerin tibr kymetleri (ryic deerleri), imdi kullanlan kt paralarda olduu gibi, kendi deerlerinden katkat fazladr ve hep deimektedir. Ryic deerleri altn ve gm deerinden hesaplanr. Bir felsin tibr kymeti imdi bir altn lirann kymeti olan kt lira adedinin on bete biri kadar kuru olmaktadr. Mesel en ucuz altn lirann kymeti 30.000 kt lira ise, bu flsun tibr kymeti 2000 kurutur. Buna gre, 20 liradan aa olan bir maln satlmas ciz olmamaktadr. (bn-i bidn)

    FELSEFE:
    Madde, hayat, yaratl, kint, ruh, lm, lm sonras gibi konularda insan gcnn akla dayanarak ortaya koyduu dnce ve grlerin tamm. Beendii dncelerini hakkat olarak anlatmak, yaldzl, heyecan verici laflarla inandrmaya almak. Tecrbeye, hesba dayanmayan ahs dnceler.
    Varlklar yoktan yaratlmam, byle gelmi byle gider demek, mn edilecek eylere, helal-haram olanlara inanmaya gericilik demek felsefedir. Eski Yunan felsefesi balbana bir ilim deildir. Matematikiler, geometri okuyanlar, mantk renenler, tabiiyyeciler ve tabibler arasnda bu felsefeye kayanlar ok oldu. Felsefeciler ilhiyyt zerinde yni Allah tel ve onun sfatlar, emirleri yasaklar zerinde, kendi akllar, grleri ile konutular. Hesab, hendese, mantk, tabiat bilgisi, fizik, kimy, tb bilgisi renmek mubahtr. Bunlarn hepsi slm bilgileridir. Fakat bunlar slmiyete kar bozuk dncelerine let etmek, genleri aldatmak iin kullanmak felsefe olur. (mm- Gazl)
    mm- Muhammed Gazl, mm- Ahmed Rabbn ve daha birok slm bykleri, Yunan felsefesini inceleyip, didik didik etmi ve o felsefecilerin ne kadar chil olduklarn bildirmilerdir. Mslmanlarn, byle kimseleri beenmemelerini onlara aldanmam alarn birok kitaplarnda yazmlardr. (Abdlhakm Arvs)

    FEN YOBAZI:
    Fen bilgisinde mtehasss (uzman) olmad hlde, kendisini fen adam ve mslman olarak gsterip mslmanlarn dnini, mnn bozmaa, slmiyet'i ierden ykmaa alan kimse.
    niversiteden diploma alan bir kimse, sefhete yni zevk ve elenceye balayp, bulunduu ilim dalnda almaz, okuduklarn da unutursa, bu kimse ilim adam, fen adam olamaz. slm dmanl da yaparak, yalan ve yanl szlerini, yazlarn ilim ve fen olarak samaa kalkrsa, cemiyet iin zararl olur. Bu fen yobazlarna aldanarak sonsuz felkete srklenen zavalllara ok acnr. (Sedet-i Ebediyye)
    Fen yobazlar, Allah telnn varlna inanmayp, lem, byle kendiliinden gelmi ve byle gidecektir. H bu lemin yaratan yoktur. Canllar da byle birbirlerinden reyip sonsuz olarak srecektir, demektedirler. slmiyet'i ierden ykmak ve k fre sebeb olan eyleri isbtlamak iin rpnan fen yobazlar ne kadar zavalldr. (Fideli Bilgiler)

    FEN:
    Tasavvuf ilminde bir terim. Kendini yok grmek. Msivy, Allah teldan baka her eyi unutmak, mahlklarn (yaratlmlarn) sevgi ve dncesini gnlden karmak. Allah tely ok zikir (anma) netcesinde meydana gelen kendini unutma hli.
    Fenya kavumak iin lzm olan on ey; tvbe, zhd (dnyya dkn olmamak), tevekkl (Allah telya gvenmek), kanat, uzlet yni dni, ahlk bozan kimselerden, kitablardan saknmak, zikr (her ite Allah tely htrlamak), tevecch (btn arzu ve isteklerden syrlarak Allah telya ynelmek, sabr, murkabe (kendini hesba ekme) ve rz (Allah teldan gelen her eye boyun eme)dr. (Ahmed Frk)
    Mrifet (Allah tely tanmak) ve hakk mn, fen hli meydana gelmesine ve lmeden nce olan lmeye (gafletten uzak olup, her an Allah tely hatrlamaya) bal olduu iin, fen hli ok olann mn dim kmil (olgun) olur. Peygamber efendi miz buyurdular ki: "Eb Bekr'in mn btn mmetimin mn ile tartlsa, Eb Bekr'inki daha stn olur." nk o, fenda btn mmetten (her mslmndan) daha ileride idi. Eshb- kirmn hepsi fen makmna kavumutu. (Muhammed Ma'sm)
    Fen ve bek, shibinin vicdn ile ilgilidir, dil ile sz ile anlatlamaz. Tatmakla anlalr. (Abdlhakm-i Arvs) Bir kimsede hsl olmazsa fen, Hak telya yol bulamaz asl.
    (mm- Rabbn)

    Fen Fillah:
    Kalbin yalnz Allah tely sevmesi, O'nun beendii eylerde fni olmak yni O'nun sevdiklerini sevmek O'nun sevdiklerini kendi iin sevgili bilmek.

    Fen fi-eyh:
    Tasavvuf ilminde talebenin vel olan hocasnn arz ve isteklerine tbi olmas, irdesini isteini onun eline brakmas. l ykaycnn elindeki meyyit (l) gibi olmas. Ona hi bir iinde muhlefet etmemesi.

    Fen-i Etemm:
    Tam fen. Evliylk makamlarnn sonu, velnin ben diyecek yer bulamamasdr.

    Fen-i rde:
    rde ve isteklerin yok olmas.

    Fen-i Kalb:
    Mahlklarn (yaratlmlarn) varln, sevgisini kalbden karmak. Kalbin Allah teldan baka hi bir eyi bilmemesi ve sevmemesi, unutmas.
    Fen-i kalb hsl olunca, kalbde hatara (mahlklarn dncesi) kalmaz. Fakat dimadan gitmezler. (Ahmed Raf)
    Fen-i kalb shibi, istese de, kendisini zorlasa da, Allah teldan baka hibir eyi htrna getiremez. Bu fen, kalb ile olan zikrin netcesidir. (mm- Rabbn)

    Fen-i Nefs:
    nsann kendine ve bakalarna ballnn kalmamas. Benlii unutup, brakmas. Yni Allah teldan baka hi bir eyi bilmemesi ve sevmemesi.
    Fen-i nefs mertebesinde, mahluklarn dncesi de dimadan gider, kaybolur. (Ahmed Rf)
    Fen-i kalbden sonra fen-i nefs, sonra itmi'nn- nefs, sonra slm- hakk hsl olur. (Muhammed Ma'sm)
    Fen fi-eyh, hakk fennn balangcdr. (mm- Rabbn)

    FERZ:
    1. Bir kimse veft edince, brakt maln kimlere verileceini ve nasl datlacan reten ilim, mrs hukku.
    Feriz ilmini renmeye alnz. Bu ilmi genlere retiniz. Feriz ilmi din bilgisinin yars demektir. mmetimin en nce unutaca, brakaca ey, bu ilim olacaktr. (Hads-i erf-bn-i Mce, Dre Kutn)
    Feriz ilmi, slm hukkunun bir blmdr. eref ve stnl sebebiyle bal bana bir ilim dal sayld. (Kemleddn Muhammed)
    2. Farzlar. Farzann okluk ekli. (Bkz. Farz)
    bdetler, feriz ve fedil (nfile ibdetler) olmak zere iki ksmdr. (Kudr)

    FERDYYET:
    Tasavvufta yksek bir mertebe.
    Mevln rif Kern hazretleri, ferdiyyet nisbetinin kemllerini, olgunluklarn Muhammed Pris hazretlerine son gnlerinde ihsn eylemitir. Mevln rif de bu ferdiyyet nisbetini zevcesinin pederi Mevln Beheddn Klk'den almt. (mm- Rabbn)

    FERSAH:
    5760 metre. Bir saatte gidilen yol.
    limlerin hepsi, dinde sefer (yolcu) saylmak iin gidilmesi lzm olan gnlk yolu, fersah dedikleri l ile bildirdiler. Bir ksm gnlk yol, yirmi bir fersah, bir ksm on sekiz, bir ksm ise on be fersahtr dedi. Fetv (hkm) ikinci s ze gre verilmitir. Yni seferlik mesfesinin on sekiz fersah olduunu esas almlardr. (bn-i bidn)

    FESD:
    Bozukluk, karklk, fitne, anari.
    Allah tel yet-i kermede melen buyuruyor ki:
    Allah'a ve Peygamberine kar harp edenlerin ve yeryznde fesd karmaya alanlarn cezs ancak ldrlmeleri vey aslmalar yhut elleriyle ayaklarnn apraz kesilmesi veya o yerden srgn edilmeleridir. Bu cez onlara dnyda bir kepzeliktir. hirette ise kendilerine byk bir azb vardr. (Mide sresi: 33)
    Fitnenin, fesdn oald bir zamanda ibdet etmek, hicret ederek benim yanma gelmek gibidir. (Hads-i erf-Mektbt- Rabbn)
    mmetim arasna fesd yayld zaman, snnetime yapan iin yz ehd sevb vardr. (Hads-i erf-Hadka)
    nsanln ufuklarn saran fesd karanl, hep irkin, mnszln ve sevimezliin bir netcesidir. (Abdlhakm Arvs)
    Fitne, fesd zamnnda slmiyet'e uymak, kfirlerle harb etmek gibidir. (A. Nabls)
    Fesdlarn ba slmiyete uymamaktr. (mm- Rabbn)
    Halkn ii gc fesd olunca, erliler (ktler) balarna geer. (A'me)

    FESHAT:
    Ak ve dzgn konuma.
    Arablarda iir, edebiyt ve belgat ve feshat her eyden ileri gidip, en gvendikleri baarlar olduu hlde Kur'n- kerm karsnda bir ey syleyemediler.Kur'n- kerme byle galebe alamaynca, oklar insafa gelip mslman oldu. (M. Sddk bin Sad)

    FESH:
    Al-veri vey baka bir akdi (szlemeyi) bozma veya byle bir akdin bozulmas.
    Bir kimse, karsndaki piman olunca, sat fesh eder geri alrsa, Allah tel onun gnhlarn affeder. (Hads-i erf-Kimyy- Sedet)
    Erkek ve kadndan biri mrted olunca (dinden dnnce) nikhlar fesh olur. (Abdlgan Nabls, mm- Birgiv)

    FETNET:
    Peygamberlerde bulunmas lzm olan sfatlarndan biri. Peygamberlerin; btn insanlarn en aklls, en zeksi ve en anlayls olmalar.
    Peygamberler (aleyhimsselm) hakknda bilinmesi vcib olan sfatlar betir. Sdk (doruluk), Emnet (gvenilirlik), Tebli (Allah teldan aldklar emir ve yasaklar insanlara bildirmek), smet (gnahszlk) ve Fetnet. (Kutbddn-i znik)
    Peygamberler gzel ahlk shibidirler. Mlynden (fidesiz i ve szden), insan tabiatnn nefret ettii eylerden uzaktrlar. nsanlar arasnda asl olmayan soydan peygamber gelmemitir. nk peygamberlerin soy zinciri, asl ve temiz kimselerdir. Kaba, grgsz, aa tabatl, ahmak, geri zekl kimselerden peygamber gelmemitir. Peygamberler ok akll ve zek olup, fetnet shibidirler. (Kdzde Ahmed bin Muhammed)

    FETH SRES:
    Kur'n- kermin krk sekizinci sresi.
    Fetih sresi, hicretin altnc ylnda Hudeybiye andlamas dnnde Mekke ile Medne arasnda nzil oldu (indi). Yirmi dokuz yet-i kermedir. slmiyet'in yaknda elde edecei fethi, baar ve zaferi mjdelediinden Sret-l-Fetih denilmitir. Sr ede; Peygamber efendimiz ve m'minler iin verilen ve verilecek olan nmetler, mnfklarn ve mriklerin urayaca azb hatrlatlmakta ve cihddan geri kalanlar ve daha baka konular anlatlmaktadr.
    Allah tel Fetih sresinde melen buyuruyor ki:
    (Habbim) biz seni m'minlerin (nananlarn) mnna, kfirlerin (inkar edenlerin, inanmayanlarn) kfrne (inkrna) hid, m'minleri Cennetle mjdeleyici, kfirleri de Cehennem atei ile korkutucu olarak gnderdik. (yet: 8)
    Kim Allah'a ve peygamberine mn etmezse, inanmazsa, muhakkak ki biz o kfirler iin pek iddetli bir azab hazrladk. (yet: 13)
    Kim Fetih sresini okursa, sanki Mekke'nin fethinde Reslullah ile berber bulunmu gibidir. (Hads-i erf-Tefsr-i Kd Beydv)
    Ramazan'n birinci gecesi kim namazda, Fetih sresini okursa, Allah tel o kimseyi btn sene korur. (Hads-i erf-Rh-ul-Beyn)

    FETRET:
    1. Ayn cinsten iki hdise (olay) arasndaki kesinti devresi.
    Peygamber efendimize sallallah aleyhi ve sellem krk yanda iken ilk vahy gelerek peygamberlii bildirildi. Krk yana kadar geen fetret devresinde vahiy gelmedi. Fakat srfil aleyhisselm ara sra gelip, Peygamber efendimize bz eyleri r etirdi. Bu hl sene kadar srd. Krk yanda iken Cebril aleyhisselm gelerek Mddessir sresinin ilk yetlerini getirdi. Bylece Peygamber efendimiz insanlar dne dvet etmekle vazfelendirildi. lk vahiyle bu zaman arasna fetret devri ad verildi. (Ahmed Cevdet Paa, Haleb)
    2. ki peygamber veya iki hkmdr arasnda peygambersiz ve hkmdrsz geen zaman.
    it aleyhisselmn veftndan sonra insanlar bozuldu. dem ve it aleyhimesselmn bildirdii hkmler unutulup, terk edildi. Bu fetret dneminden sonra, hazret-i drs peygamber gnderildi. Ona otuz suhuf (forma) verildi. (Sa'leb)
    Hazret-i s ile Peygamber efendimiz arasndaki fetret devri bin senedir. (Abdlhakm Arvs)
    Osmanl trihinde, Ankara savandan sonra Yldrm Byezid'in lm ile olu elebi Mehmed'in baa getii trihler arasndaki zaman fetret devridir. (Osmanl Trihi Ansiklopedisi)

    FETV:
    Herhangi bir iin dne (slmiyet'e) uygun olup olmadna dir mft tarafndan verilen cevb.
    Elini gsne koy! Hell eyde kalb skin olur. Harm eyde arpnt olur. bheye dersen yapma! Din adamlar fetv verseler de yapma! (Hads-i erf-Mektbt- Ma'smiyye)
    Bir kimseye chilne bir srette fetv verilse, bunun gnh, fetvy verene it olur. (Hads-i erf-bn-i Mce)
    Fetv veren lime mft denir. Mftnin mctehid (Kur'n- kerm ve hads-i erflerden hkm karabilen bir lim) olmas lzmdr. Byle olmayana mft denmez, fetvy nakledici denir. Bunlar fetvlar mehr fkh kitablarndan alrlar, mctehidle rin szlerini bildirirler. (bn-i Hmm)
    Fkh kitablarna uymayan fetvlar yanltr. Bunlara balanlmaz. (Abdurrahmn Silhet)
    Din ilminde konuan kimse, Allah telnn kendisine; "Benim dnimde sen nasl fetv verdin, nasl sz syledin?" sulini sormyacan zannediyorsa, dinde geveklik etmi olur. (mm- a'zam Eb Hanfe)
    Yetmi imm (lim) hidlik etmeden, fetv vermee balamadm. (mm- Mlik)
    Din ve dny ilerinde bilmiyerek fetv verene melekler lnet eder. (Hdim)

    FETTH (El-Fetth):
    Allah telnn Esm-i hsnsndan (gzel isimlerinden). Kullarna hayr kaplarn, dileklerine kavumak istiyen kullarna kapal kaplar aan, peygamberlerini dmanlarnn elinden kurtarp, memleketlerin fethini myesser (kolay) klan; evliysna (sevdii kullarna) melektnn (gzle grlmeyen lemin) kaplarn ap, kalb gzlerinden perdeyi kaldran.
    Kur'n- kermde melen buyruldu ki:
    O (Allah tel) Fetth'tr. Alm'dir. (Sebe' sresi: 26)

    FEVT:
    Kasten, bilerek terketmekle olmayp, dnin kabl ettii herhangi bir sebeble, zrle karlm farz veya vcib namazlar. Fitenin ouludur. (Bkz. Fite)

    FEY':
    Dnmek. Muhrebe bittikten sonra, kfirlerden zorla veya harp yaplmadan sulh yoluyla alnan mal.
    Allah tel, yet-i kermede melen buyurdu ki:
    Allah'n, (fethedilen dier kfir) memleketlerin ahlisinden Peygamberine verdii fey'; Allah'a, Peygamberine, hsmlarna (Reslullah'n akrabs olan Him, Muttaliboullarna) , yetimlere (babalar lm fakir mslman ocuklarna) , yoksullara (ihtiy shibi mslmanlara) , yolda kalanlara iddir. T ki (bu mallar) iinizden (yalnz) zenginler arasnda elden ele dolamasn (fakirler bundan mahrum edilmesin) . Peygamber size ne getirdiyse (ne emrettiyse) onu aln, size ne yasak etdiyse ondan da saknn. Allah'tan korkun. nk Allah'n azb (Peygambere muhlefet edenlere kar) etindir (pek iddetlidir) . (Har sresi: 7)
    Fedek arzisi, sulh (bar) ile alnd iin o da fey' idi. Dman tarafndan hediye olarak gnderilen mallar da Reslullah efendimiz iin fey' olup, O'nun tasarrufunda (idresinde) idi. Diledii gibi harcard. (Eb Ubeyd bin Sellm)
    Harc (gayr-i mslim vatandalardan alnan vergi) ve cizye de (gayr-i mslim vatandalarn hr ve mkellef olan erkeklerinden, seneden seneye alnan vergi) fey'dir. (mm- Eb Ysuf)

    Fey-i Zevl:
    Gne, gn ortasnda (Nsf-n-nehrda), tam tepeye gelince grlen en ksa glge uzunluu.
    Asr- evvelin vakti; bir eyin glgesinin boyu, fey-i zevl art kendi boyu olunca balar. Asr- sninin vakti, bir eyin glgesi, fey-i zevl art kendi boyunun iki misli olunca balar. Asr- evvel, mm- Eb Ysuf ile mm- Muhammed'e gre, Asr- sn mm- A'zam'a gre ikindinin balad vakittir. (bn-i Hmm, Ahmed Ziy Bey)

    FEYLESOF:
    Beendii dncelerini hakkat olarak anlatp, yaldzl, heyecanl szlerle inandrmaya alan kimse. Felsefeci.
    Feylesoflar nakle deil akla inanrlar. Din bilgilerini fen bilgileri ile isbat eden m'minlere Hukem denir. (M. Sddk bin Sad)
    spanya fcis olmasayd, feylesof bn'r-Rd'n ve bn-i Hazm'n bozuk fikirleri belki din ve mn hlini alp dnyya yaylacak, bugnk hazin levha yzlerce sene nce meydana kacakt. (M. Sddk bin Sad)
    hiret azb hakknda peygamberlerin szbirlii var iken, feylesoflarn szlerine tibr olunmaz. Bu azb akl deil, hissdir (bizzat tadlacak ekildedir). (mm- Rabbn)

    FEYZ:
    Akma. Peygamber efendimizin mbrek kalbinden, evliynn kalbleri vstasyle akp gelen mnev bilgiler.
    Din byklerinin yanna bo olarak gelmelidir ki, dolmu (faydalanm) olarak dnlebilsin. Onlarn acmas, ihsnda bulunmas iin, bo olduunu bildirmek lzmdr. Bylece feyz yolu alr. (mm- Rabbn)
    Bir kimse limlerin sohbetinde bulunur fakat onlara hrmet etmezse, ilh feyz ve bereketlerden mahrum kalr ve limlerdeki nrlar kendinde grnmez. (Eb Ali Sekaf)
    Kendisinden ilim rendii ztta, ayp ve kusur arayan, onun ilminden, feyz ve bereketinden faydalanamaz. (Abdullah binMenzil)
    Evliy mezarlarn ziyret ederek, feyz vermeleri iin yalvar. Ftiha ve salevt okuyup sevblarn mbrek rhlarna gndererek onlar Allah telnn rzsna kavumak iin vesle yap. (Mazhar- Cn- Cnn) Gelince feyz ihsnn, gnhkr kimseye bir an, Onun rh (yolu) d-lemde (dny ve hirette) selmet y Reslallah!
    (Yaman Dede)

    FIKH (Fkh):
    Bilmek, anlamak. slmiyet'i bilmek. Dinde yaplmas ve saknlmas lzm gelen ileri bildiren ilim.
    bdetlerin en kymetlisi, fkh ilmini renmek ve retmektir. (Hads-i erf-Mecma-i Zhdiyye)
    Allah telya fkhtan daha stn bir eyle ibdet edilmedi. Muhakkak ki, bir tek fkh limi, eytan zerine bin bidden daha iddetlidir. Her eyin bir direi vardr. Bu dnin direi de fkhtr. (Hads-i erf-Hilyet-l-Evliy)
    Fkh ilmini renmek, her mslmann zerine farzdr. Ey mslmanlar, renin veya retin ve fkh renin de chil olarak lmeyin. (Hads-i erf-Edeb-d-Dny ved-Dn)
    Fkhn bnsi (kurucusu) Eb Hanfe'dir (mm- a'zam). Fkhn drtte ona ittir. (mm- Rabbn)
    Fkh ilmi drt byk kola ayrlr: 1) bdt: Namaz, oru gibi ibdetler. 2) Mnkeht: Evlenme ve boanma ile ilgili hususlar. 3) Mumelt: Al-veri, kir, irketler vb. 4) Ukbt: Cezlar. (Ahmed Zhd Efendi)
    Fkhn ibdt ksmn ksaca renmek her mslmana farzdr. Mnkeht ve mumelt ksmlarn renmek farz- kifyedir. Bana gelenlerin renmesi farz olur. (bn-i bidn)
    Fkh bilgisi, ekmek su gibi lzmdr. (bn-i bidn)

    Fkh Usl:
    Fkh bilgilerinin yet-i kermelerden ve hads-i erflerden nsl karldn reten ilim. (Bkz. Usl-i Fkh, Fkh)

    FIRKA:
    Cemat, topluluk, blk, grup.
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyuruyor ki:
    Ey Peygamberim! Dinde frka frka ayrlanlarla senin hi bir ilgin yoktur. Onlarn cezlarn Allah tel verecektir. Kymet gn Allah tel, dnyda ilediklerini onlara hatrlatacaktr. (En'm sresi: 159)
    Ben sril, yetmi bir frkaya ayrlmt. Bunlardan yetmii Cehennem'e gidip, ancak bir frkas kurtulmutur. Nasr (hristiyanlar) da yetmi iki frkaya ayrlmt. Yetmi biri Cehennem'e gitmitir. Bir zaman sonra benim mmetim de yetmi ksma ayrlr. Bunlardan yetmi ikisi Cehennem'e gidip, yalnz bir frkas kurtulur. Cehennem'den kurtulan frka, benim ve Eshbmn gittii yolda gidenlerdir. (Hads-i erf-Tirmiz)
    Doru yol Ehl-i snnet yoludur.Peygamber efendimiz ve Eshbnn gittii doru yol, Ehl-i snnet limlerinin gsterdii yoldur. Zamanla yanl frkalar unutuldu. imdi, slm memleketlerinin ou bu doru frkadadr. (M. Sddk bin Sad)

    Frka-i Dlle:
    yet-i kermelere ve hads-i erflere kendi gr ve akllarna gre mn vererek, doru yoldan ayrlp dallete (yanl ve bozuk yollara) sapm frkalardan her biri.
    Frka-i dlleden hi kimseye evliylk kemlleri (stnlkleri), mnev yksek hller, tasavvuf zevkleri verilmemitir. (Abdlhak- Dehlev)
    Frka-i dllenin ortaya kmasnn sebebi Kur'n- kerme ve hads-i erflere yanl mn vermeleridir. (Seyyid Abdlhakm Arvs)

    Frka-i Nciye:
    Kurtulu frkas. Cehennem'den kurtulaca bildirilen frka. slm dninde doru tikd zere olanlar. Peygamber efendimiz ve Eshbnn ve bu byklere tbi olan Ehl-i snnet limlerinin yolunda bulunanlar (Bkz. Ehl-i Snnet ve Cemat).
    Ey m'minler! Ehl-i snnet ve cemat denilen frka-i nciyenin yoluna sarlnz! nk, Allah telnn yardm, korumas ve sadete ulatrmas, yalnz bu yolda bulunanlar iindir. Allah telnn gadab ve azb, bu frkadan ayrlanlar iindir. (Seyyid Ahmed Tahtv)
    Hads-i erfte, mslmanlarn yetmi frkaya ayrlacaklar bildirildi. Bu yetmi frkadan herbiri kendilerinin frka-i nciye olduklarn sylemektedir... Hlbuki frka-i nciyenin almetini, iretini Peygamber efendimiz yle bildirmektedir: "Bu frkada olanlar, benim ve Eshbmn gittii yolda bulunanlardr." slmiyet'in shibi kendini syledikten sonra, Eshb- kirm da sylemesine lzm olmad hlde, bunlar da sylemesi; "Benim yolum, Eshbmn gittii yoldur. Frka-i nciyenin yolu, yalnz Eshbmn gittii yoldur" demektir. Eshb- kirmn yolunda giden, hi phe yok ki, Ehl-i snnet ve cemat frkasdr. (mm- Rabbn)

    FISK:
    Allah telnn emir ve yasaklarna uymama, isyn, gnh.
    Kur'n- kermde melen buyruldu ki:
    Allah tel size mn sevdirdi, onu kalbinize yerletirdi ve size; kfr, fsk olan ileri ve isyn irkin gsterdi. (Hcurt sresi: 7)
    Bir mslmann evld ibdet edince kazand sevb kadar, babasna da verilir. Bir kimse, ocuuna fsk, gnh retirse, bu ocuk ne kadar gnh ilerse, babasna da o kadar gnh yazlr. (Hads-i erf-hy)
    Her ite nefsin arzularna uymak, nefse tapnmak olur. Nefsine uyan, kfre veya bid'ate, dinden olmayan bir iin iine yhut fska der. (Muhammed Hdim)

    FITR BAYRAMI:
    Mslmanlarn iki dn bayramndan birisi olan Ramazan bayram.
    Ftr bayramnda, bayram namazndan nce tatl (hurma veya eker) yemek, gusl abdesti almak, misvk kullanmak (dileri fralamak), en yeni elbisesini giymek, ftray namazdan nce vermek, yolda yavaca tekbir sylemek mstehabdr (dnen iyi ve gzel ilerdir). (brhim Haleb)

    FITRA:
    Fitre; ihtiyc olan eydan ve borlarndan fazla olarak nisab (dinde zenginlik ls) miktr mal, paras olan her hr mslmann Ramazan bayramnn birinci gn sabah fakirlere vermekle ykml olduklar belli miktardaki buday veya arpa yahut hurma veya kuru zm veya kymetleri kadar altn veya gm. Buna sadaka-i ftr veya fitre de denir. (Bkz. Sadaka-i Ftr)
    Ftra olarak 1750 gr buday veya buday unu veya 3500 gr arpa veya bu miktar hurma veya kuru zm verilir. Bunlarn kendisi verilebildii gibi, kymeti kadar altn veya gm de verilebilir. Buday, un vermek gc olursa bunlarn kymeti kadar ekmek verilebilir. Ekmek verirken, arlna deil, parasna, kymetine baklr. Hanefde kymeti ok olan, fide buday vermek efdaldir, daha iyidir. (Tahtv)
    Ftra, Ramazn- erfte veya Ramazan'dan nce veya bayramdan sonra da verilebilir. (bn-i bidn)
    Misfir olann da ftra vermesi lzmdr. (bn-i bidn)
    Hanef mezhebinde zevc (koca), zevcenin (hanmn) ftrasn kendi mlknden onun izni olmadan vermesi cizdir. Yine zevc, zevcesinin ve evinde olanlarn ftralarn izinleri olmadan kartrp verebilecei gibi, toplam kadar buday veya deeri olan altn bir defda lp bir veya birka fakire verebilir. Fakat ayr ayr hazrlayp sonra kartrmas veya ayr ayr vermesi ihtiyatl olur. (bn-i bidn)

    FITRAT:
    1. Hilkat, yaratl.
    El, ayak, gz, kulak, dil ve dier zlar (organlar); kalbin emrinde ve hizmetindedir. Bu zlarda kalb diledii gibi tasarruf eder (bunlar kullanr) ve onlar istedii yne yneltir. Bu zlar, ftraten kalbe itate (uymaya) mecbrdur. Ona asl kar gelip, isyn etmezler. (mm- Gazl)
    2. slmiyet'e elverili yaratl.
    Btn ocuklar, ftrat zere dnyya gelir. Bunlar sonra analar, babalar hristiyan, yahd ve mecs yapar. (Hads-i erf-Sahh-i Buhr)
    3. Peygamberlerin snneti.
    On ey ftrattandr: By ksaltmak, sakal uzatmak, misvk kullanmak, mazmaza (az ykamak), istinak (suyu burnuna ekmek), trnak kesmek, ayak parmaklarn ykamak, koltuk altn temizlemek, kasklar temizlemek, su ile istinc (nden ve arkadan kan necseti temizlemek). (Hads-i erf-Sahh-i Mslim, Eb Dvd, Tirmiz)

    Ftratullah:
    Allah telnn dni, slmiyet.
    Allah tel yet-i kermede melen buyurdu ki:
    O hlde (Ey Reslm!) yzn hanf (muvahhid olarak yni tevhd inanc zere olduun hlde) dne, ftratullaha evir ki, O, insanlar bunun zerine yaratmtr. Allah'n yaratt bu dni deitirmeye kimsenin gc yetmez. te dosdoru din budur; fakat insanlarn ou (hak dnin slm olduunu) bilmezler. (Rm sresi: 30)

    FDYE:
    Bir eyin yerine gemek zere verilen bedel.
    1. ok yal ve hasta olan kimsenin tutamad oru, lm hastalna yakalanann klamad namaz, veft etmi kimsenin namaz ve oru borlar iin ve hacda, ihramlnn hastalk zrnden dolay ihramn bz yasaklarn ilemesine karlk vermesi ge reken bedel.
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyurdu ki:
    O, size farz klnan oru, sayl gnlerdir. O gnlerde sizden kim hasta, yhut seferde olur da iftr ederse, tutamad gnler saysnca shhat bulduu ve rhat ettii baka gnlerde oru tutar. Fazla ihtiyarlk ve devaml hastalk gibi sebeplerle oru tutmaya g getiremeyenler zerine bir yoksul doyuracak kadar fidye vermek lzmdr. Bununla berber kim fidyeyi ok verir, yhut hem oru tutar, hem de fidye verirse, onun iin daha hayrl olur. Size seferde (yolculukta) oru bozmak ve yal hlinizde fidye vermek izni verilmiken, yine oru tutsanz hakknzda hayrldr, eer orucun fazletini bilirseniz. (Bekara sresi: 184)
    Bir kimseyi namaz ve oru borcundan kurtarmak iin yaplan mumeleye iskat denir. Her gnlk oru ve her vakit namaza karlk verilmesi gereken fidye bir ftradr. Hacda ihramlnn iledii yasak sebebiyle vermesi gereken fidye ya oru, ya sadaka, y ahut nsuktur. Oru fidyesi gn oru tutmaktr, sadaka fidyesi, alt fakire birer ftra (mesel 1750 gr buday) vermektir, nsuk fidyesi ise, kurban kesmektir. (bn-i bidn)
    htiyar olup, lnceye kadar Ramazan veya kazya kalm orularn tutamyacak kimse ve iyi olmasndan md kesilen hasta gizli yemelidir.Zengin ise, her gn iin bir ftra yni beyz yirmi dirhem (bin yedi yz elli gram) buday veya un veya kymeti kadar altn veya gm para, bir veya bir ka fakire fidye olarak verir. Ramazann banda veya sonunda toptan hepsi bir fakire de verilebilir. Fidye verdikten sonra kuvvetlenirse, Ramazan orularn ve kaz orularn tutar. Fidye vermeden lrse, skat yaplmas iin vasiyet eder. Fakir ise, fidye vermez. Du eder. (bn-i bidn)
    Namaz ve oru borlarnn iskt (drlmesi) iin vasiyet eden meyyitin (lnn) velsi yni mrsn yerine sarf iin vasiyet ettii vassi, vassi yoksa vrisi (mrascs), mrsn te birinden, herbir vakit namaz iin, vitr namaz iin ve kaz edilmesi lzm olan bir gnlk oru iin birer ftra mesel bin yedi yz elli gram) buday fakirlere (veya fakirlerin vekillerine) fidye olarak sadaka verir. (Tahtv)
    2. Bir kimsenin harpte esirlikten kurtulmas iin verilen bedel (para, mal).
    Hanef mezhebinde, esirler fidye karlnda salverilmez. Fakat mm- Muhammed'e gre, mslmanlarn mal ve paraya ihtiyalar varsa, fidye karlnda serbest braklabilir. (bn-i Hmm)

    FL SRES:
    Kur'n- kermin yz beinci sresi.
    Fl sresi Mekke'de nzil oldu (indi). Be yet-i kermedir. Sreye, Kbe'yi ykmak isteyen Yemen vlisi Ebrehe'nin, arasnda fillerin de bulunduu bir orduyla hcmunu anlatt iin, Sret-l-Fl denilmitir. Srede, slmiyet'ten nce de kutsal sa ylan Kbe-i muazzamaya kar giriilen bir saldrnn fec kbeti anlatlmaktadr. (bn-i Abbs, Kurtub)
    Allah tel Fl sresinde melen buyuruyor ki:
    (Ey Reslm!) Rabbinin, fil shiblerine neler ettiini grmedin mi? O, bunlarn hlelerini boa karmad m? Onlarn zerine blk blk kular gnderdi. Ki bunlar, onlara (fil shiblerine) pikin tuladan (yaplm) talar atyordu. Derken (Allah tel) onlar yenik ekin yapra gibi yapverdi. (yet: 1-5)

    FN:
    ehir kenar, byk mezarlklar (fabrika, mektep, klalar) ve kasabadakilerin harman yapmak, hayvan koturmak, elenmek iin devaml kullandklar yerler.
    Fin ve kasabadakilerin kullandklar deniz ve gl ksmlar ehirden saylr. Sefer saylmak iin buralar da amak lzmdr. Fin iki yz metreden daha uzakta ise, veya arada tarla varsa ehirden saylmaz. Byle kyleri amak lzm deildir. Yaln z finy amakla sefer olunur. Fin byk ehirlerde ikiyz metreden uzak olunca da ehirden saylr. (bn-i bidn)

    FRSET:
    Allah telnn, m'minlere ihsn ettii ilerin i yzne vkf olma kuvveti.
    M'minin firsetinden korkunuz. Zr o, Allah telnn nru ile bakar. (Hads-i erf-Tirmiz, Tabern)
    Mrid-i kmiller (rehber ztlar), firsetleri ile talebenin kbiliyetini anlarlar. (Abdullah Ensr)
    Harama bakmaktan gzn muhfaza edenin, kendini nefsin arzularna kaplmaktan koruyann, snnete uyarak zhirini (dn) ssleyenin, hell lokma yemeyi alkanlk edinenin firseti amaz. (ah c Kirmn)
    Firset, mn kuvvetinden doar. Kimin mn daha kuvvetli ise o nisbette firseti keskin yni isbetli ve doru olur. (Seyyid Abdlhakm Arvs)

    FRDEVS CENNET:
    Sekiz Cennet'in altncs.
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyuruyor ki:
    Hakkaten mn edip de iyi amel ve harekette bulunanlar (var ya), onlarn konaklar da Firdevs Cenneti'dir. (Kehf sresi: 107)
    Cennet'te yukarya doru birbirlerinin stnde bulunmak sretiyle yz derece ve mertebe vardr. Genilikleri de ok fazladr. Firdevs, makam bakmndan en lsdr. Cennet'in drt nehri olan bal, st, su, arap (Cennet arab) Firdevs'ten akar ve o Firdevs'in stnde ar- l vardr. yle ise Allah teldan Cennet'i istediiniz zaman, Firdevs'i isteyiniz. (Hads-i erf-hy)
    Dnyda alak gnll olanlara mjdeler olsun; kymet gn onlar krs shibleridir. Dnyda ara bulup bartranlara mjdeler olsun; kymette Firdevs Cenneti'ne onlar vris olacaklardr. (Hazret-i s)

    FSEBLLLH:
    Allah yolunda. Bir iin karlksz, sdece Allah telnn rzs iin yapldn ifde eden bir tbir.

    FTNE:
    Ayrlk, karklk, kargaa; insan hak ve hakkatten saptracak ey. nsanlar skntya, belya dren, mslmanlarn zararna sebeb olan i. Dmanla sebeb olan ey.
    Kur'n- kermde melen buyruldu ki:
    ... Fitne, adam ldrmekten daha ktdr... (Bekara sresi: 191)
    Kymet kopmadan nce, her yeri fitneler kaplyacak. Fitnelerin zulmeti, ortal karanlk gece gibi yapacak. O zaman evinden m'min olarak kan kimse, akama kfir olarak evine dnecek. Akam m'min olarak evine gelen, sabaha kfir olarak kacak. O zaman oturmak, ayakta kalmaktan hayrldr. Yryen koandan daha iyidir. (Hads-i erf-Msned-i Ahmed bni Hanbel)
    Fitne uykudadr, uyandrana Allah lnet etsin! (Hads-i erf-Berka)
    Zamnmz fitne zamndr ve yakndr ki, fitneler dnyy sarar. (mm- Rabbn)
    Fitne karan limden ve chil bidden (ok ibdet edenden) saknnz. Bunlarn hline meftn olan (gnln kaptran) iin ikisi de fitnedir. Hem de ok tehlikelidir. (mm- a'b)

    FYAT:
    Deer, kymet. Bir maln piyasa deeri. Satan ile alan arasnda uyuulan, anlalan kymet.
    Bir kimse bakkala fiyat syleyerek bin liradan kilo patetes tart dese, bakkal da bir ey sylemeden tartsa, sat yaplm olur. (bn-i bidn)

    FUDL:
    htiytan fazla, lzumsuz ve bo eyler.
    Fudl olan eyleri kullanmak, tahrmen mekrh, farza mni olursa haram, yni byk gnh olur. (Abdullah Msul)
    Zarr lzm olanlar brakp, fudllerle uramak, kymetli mr faydasz eylere harc etmek olur. Hads-i erfte; "Allah telnn bir kulunu sevmemesinin almeti, onun mlyn (faydasz eyler) ile vakit geirmesidir" buyruldu. Dinde zarr olan bilgiler o kadar oktur ki, insan fudl ile uramaya vakit bulamaz. Her eyden nce tikd dzeltmek lzmdr. (mm- Rabbn)

    FUH (Fuhu):
    irkin sz. ve ayb eyler. irkin olan ileri bakalarna ak kelimelerle anlatmak.
    Hay mndandr, fuhu sylemek cefdandr. mn Cennet'e, cef Cehennem'e gtrr. (Hads-i erf-Msned-i Ahmed bin Hanbel)
    Fuhu insann lekesi, hay znetidir. (Hads-i erf-Berka)
    Fuhu syleyenlerin Cennet'e girmeleri haramdr. (Hads-i erf-bn-i Ebiddny)
    On ey, son nefeste mnsz gitmee sebeb olur: 1)Allah telnn emirlerini ve yasaklarn renmemek, 2) mnn Ehl-i snnet tikdna gre dzeltmemek, 3) Dny malna, rtbesine dkn olmak, 4)nsanlara, hayvanlara, kendine zulmetmek, eziyet et mek, 5)Allah telya kr ve iyilik edenlere teekkr etmemek, 6)mnsz olmaktan korkmamak, 7)Be vakit namaz vaktinde klmamak, 8)Fiz alp vermek, 9)Dnine bal mslmanlar aa grmek. Bunlara gerici gibi szler sylemek, 10)Fuh szleri, y azlar ve resimleri sylemek, yazmak, yapmak. (mm- Birgiv)
    Fuhu szleri, yazlar ve resimleri sylemek, yazmak ve yapmak son nefeste mnsz gitmeye sebeb olur. (Hamza Efendi)
    Cim ve abdest bozmak gibi irkin olan ileri bakalarna ak kelimelerle anlatmak fuhutur, harama yakn mekrhtur. Bunlar sylemek hayy, utanmay giderir. Edebli ve slih olan, fuhu sylemeye mecbr olunca, ak mnlar baka olan kelimelerle anlatr. Mesel, Kur'n- kermde, cim iin dokunmak anlamna gelen lems kelimesi buyurulmutur. (Abdlgan Nabls)

    FUHYT:
    irkin, ayb eyler, szler. (Bkz. Fuh)

    FUKAH:
    Fkh limleri. Fakhin okluk ekli. (Bkz. Fakh)

    Fukah-i Seb'a:
    Medne'de yetien yedi byk fakh (lim).
    Medne-i mnevverede yetien fukah-i seb'a unlardr: Sa'd bin Mseyyib, Ksm bin Muhammed bin Eb Bekr-i Sddk, Urve bin Zbeyr, Hrice bin Zeyd, Eb Seleme bin Abdurrahmn bin Avf, Ubeydullah bin Utbe ve Eb Eyyb Sleymn (r.anhm). (Ahmed Nim Efendi)

    FUKAR-YI SBRN:
    Dilenmeyip sabreden ve er'ate (slmiyet'e) uyan fakirler.
    Fukar-y sbirn ve agniy-y kirn (kreden zenginler)den hangisinin efdal (daha stn) olduu ihtilfldr. Reslullah sallallah aleyhi ve sellem, fakirlii ihtiyr (tercih) etmiti. " Rabbim beni doyuruyor, iiriyor" buyururdu. Fakirlik, ibdete ve hizmete mni olursa, tat (ibdet) yapmaa kuvvet kazanmak iin zengin olmak efdldir, daha iyidir. Byle zenginlik byk nmettir. (Abdullah- Dehlev)

    FURKN SRES:
    Kur'n- kermin yirmi beinci sresi.
    Furkn sresi Mekke'de nzil oldu (indi). Yetmi yedi yet-i kermedir. Hakk btldan ayran mnsna Kur'n- kermin isimlerinden olan ve birinci yet-i kermede geen Furkn kelimesi, sreye isim olmutur. Srede; Kur'n- kermin gnderilmesinin hikmetleri, mriklerin (Allah telya ortak koanlarn) Kur'n- kerm ve Resl-i ekremin karsndaki inat tutumlar, Allah telnn kudret ve azameti (bykl, ululuu), peygamberlik, kymet hlleri, hlis m'minlerin zellikleri anlatlma ktadr. (Kurtub, Taber)
    Allah tel Furkn sresinde melen buyuruyor ki:
    nsan sudan yaratarak soy-sop veren Allah'tr. (yet: 54)
    Kim Furkn sresini okursa, gelecei phesiz ve muhakkak olan kymet gnnde,Allah telya m'min olarak kavuur ve hesbsz olarak Cennet'e girer. (Hads-i erf-Kd Beydv Tefsri)

    FUSSLET SRES:
    Kur'n- kermin krk birinci sresi. Secde sresi ve H mm de denir.
    Fussilet sresi, Mekke'de nzil oldu (indi). Elli drt yet-i kermedir. nc yet-i kermede, akland mnsna olan Fussilet kelimesi sreye isim olmutur. Srede; Kur'n- kerme inanmayan mriklerin (puta tapanlarn) lyk olduklar cezlar, gemiteki inkrc kavimlerin balarna gelen musbetler, Allah telnn varl ve birlii, Kur'n- kermin indiriliindeki hikmetler, mslmanlarn ahlk, dny ve hiret mertebeleri anlatlmaktadr. (bn-i Abbs, Rz)
    Allah tel Fussilet sresinde melen buyuruyor ki:
    O Kur'n'a hi bir taraftan deiiklik gelmez. nk O'nu, her ii hikmetli ve Mahmd olan indirmitir. (yet: 42)
    Kim Fussilet sresini okursa, Allah tel her harfine on sevb verir. (Hads-i erf-Kd Beydv Tefsri)

    FCR:
    Gnh ilemek.
    Yalandan saknn, o fcr ile berberdir ve her ikisi de Cehennem'dedir. (Hads-i erf-hy-u Ulmiddn)
    Fcr shibleri dny lezzetlerine dkn olur. slmiyet'in ve akln beenmedii taknlklar yapar. Yimekte, imekte ve evlenmekte dinde mekruhlara ve haramlara sapar. irkin, kt ilerden zevk alr. (Ali bin Emrullah)

    FLS:
    Altn ve gmten olmayan mden paralar, pul. Fels'in oulu. (Bkz. Fels)
    Deerini, kymetini kayb eden flslar kymetlerinden denir. (mm Eb Ysuf)

    FR':
    Dal, asldan treyen. Fer'in okluk eklidir.
    1. Fkh ilminde (slm hukkunda) ocuklar, torunlar ve onlarn ocuklar.
    Mrs hukkunda Zevil-erham denilen akrablar on snftr. Birinci snf lenin fr'u olup unlardr: Kznn ocuklar ve olunun kznn ocuklar ve bunlarn ocuklardr. (M. Mevkft)
    2. Ahkm- er'iyye yni slm dninde ibdet, mnkeht (nikh, boanma, nafaka), mumelt (al-veri, ticret, kirlama v.b) ve ukbtla (cezlarla) ilgili hkmler.
    Mctehid denilen byk limlerin birbirlerinden ayrlmalar yalnz dnin fr'undadr. Usl-i dinde yni tikd ve mn (inan) bilgilerinde hi ayrlklar yoktur. (ehristn)

    FTVVET:
    Cmertlik. Bakasn, kendisine tercih etmek. Bakalarnn ilerini dzeltmeye almak ve faydasna komak. Ftvvetin baka deiik trifleri de yaplmtr. Bunlardan bzlar yledir: Kendi nefsinde bakasnn zerine bir meziyet, stnlk grme mek. Hatlarn tirf edenleri affetmek, hi kimseye ahs dmanlk beslememek. Ahlk gzellii.
    Dostlarn aybn rtmesi, bilhassa, dmanlarnn bana gelen bellara sevinmekten saknmas ftvvetin cblarndan, gereklerindendir. (Er-Riyd't-Tasavvufiyye)
    Ftvvetin en stn, kemli, kintn efendisi, cez gnnn efats, sevgili Peygamberimize mahsstur ki; o gnde herkesin, "Nefsim! Nefsim!.." diyerek kendi hlleriyle megl ve tel iinde olduklar o dehetli gnde; "mmetim! mmetim!" niyzn, efat kaplarnn anahtar yapacak ve kalblerin maher korkusuyla mthi bir zdrap iinde titredii o vakitte, asl kendisini dnmiyerek, mmetinin balar stne himye kanatlarn aacak ve btn maher meydann ftvvet glgesinin himyesine alacaktr. (Seyyid Abdlhakm Arvs)


  7. #7
    Bayan VIP ye sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen - ait Kullanc Resmi (Avatar)
    yelik Tarihi
    Dec 2009
    Bulunduu Yer
    SensizliginlkesindeN
    Mesajlar
    6,590
    Rep Puan
    52

    Standart

    GABEN:
    Aldatma, aldanma, alc ve satcdan birinin dierini aldatmas.

    Gaben-i Fhi:
    Piyasadaki en yksek satlandan altn ve gmte % 2,5 ve daha fazlasna, urzda yni llp tartlan ve tanabilen mallarda % 5, hayvan iin % 10, bin iin % 20'den, ibdet konularnda lzm olan eylerde de piyasadaki fiyatndan iki misli fazla olan aldanmalar.
    Byi' (satc), bu mala, u kadar lira veren oldu deyip, satsa, sonra gaben-i fhi olduu ve bakas, o kadar lira vermedii anlalsa, mteri (alc) bey'i (sat, al-verii) fesh edebilir, bozabilir. (Mecelle)
    Yolculukta, su, gaben-i fahile satlrsa veya piyasa fiyat ile alacak fazla paras yok ise, namazn teyemmm ile klmas ciz olur. (bn-i bidn)

    Gaben-i Yesr:
    Az aldanma veya az aldatma.

    GADAB (Gazab):
    1. Hiddet, fke, kzgnlk.
    Gadab, eytann vesvesesinden hsl olur. eytan, ateten yaratlmtr. Ate, su ile sndrlr. Gadaba gelince, abdest alnz. (Hads-i erf-Berka)
    Bir kimse, Allah telnn rzs iin gadabn giderirse, Allah da, ondan azbn def eder, giderir. (Hads-i erf-Berka)
    Gadaba gelen bir kimse, dilediini yapmaya gc yettii hlde, yumuak davranrsa, Allah tel onun kalbini, emniyet, gven ve mn ile doldurur. (Hads-i erf-Berka)
    Gadab kann hareketinin artmasndan (tansiyonun artmasndan) meydana gelir. Allah iin gadaba gelmek iyidir, dne olan gayretindendir. (Ali bin Emrullah)
    Gadabnn peinden hilm eden, yumuak davranan kimseyi Hak tel sever. (mm- Rabbn)
    Gadab, insann iinden dna doru kar. Hzn ise, dndan iine doru iler. Gadabdan g ve intikam hrs, hznden ise, dert ve hastalk doar. (Rsln ed-Dmek)
    Ey olum! nsanlara kzmaktan ok sakn. Yoksa sana da kzarlar. Bo i ve szlerden sakn, sonra aalanrsn. (Ca'fer-i Sdk)
    2. Allah telnn, emrine kar gelen kullarndan intikam almak istemesi.
    Hads-i erfte buyruldu ki:
    Bir yudum arab iene, Allah tel gn gazab eder. (Yni buna tvbe etmedike, gn iindeki iyiliklerine sevab verilmez ve gnahlar affedilmez. gn iinde lrse mnsz gitmesinden korkulur. Bir kadeh iene Allah tel krk gn gadab ede r.)
    Yalan yere yemin ederek, birinin maln alan kimse, kymet gn Allah tely gadabl grecektir. (Hads-i erf-Sedet-i Ebediyye)
    Allah tel iyilik ve ktlk yapmay eitli sebeblerle hatrlatmaktadr. Merhamet ettii kullar ktlk yapmak irde edince, isteyince O irde etmez ve yaratmaz. yilik yapmak irde ettikleri zaman O da irde eder ve yaratr. Byle kullardan hep iyilik meydana gelir. Gadab ettii dmanlarnn kt irdelerinin, isteklerinin yaratlmasn O da irde eder ve yaratr. Bu kt kullar, iyilik yapmak irde etmedikleri iin bunlardan hep fenlk meydana gelir. (Abdlhakm Arvs)

    GADR:
    1. Verdii szde durmamak.
    Gadr eden kimse, kymet gn kt bir ekilde cezsn grecektir. (Hads-i erf-Berka)
    Drt ey mnfklk (mslmanlar aldatmak iin mslman grnmek) almetidir (iretidir) : Emnet olunana hynet etmek (emnet edilen eyi ktye kullanmak, ona zarar vermek), yalan sylemek, va'dini (verdii sz) bozmak ve ahdine (szlemesine) gadr etmek, mahkemede doruyu sylememek. (Hads-i erf-Sahh-i Buhr)
    Din kitaplarnn hepsi, gadrden sakndran yazlarla doludur. Gadr ekseriy mal ve ikbl (ykselme, mevk) hrs ve istek sebebiyle olur. Her ne sretle olursa olsun, hepsi dinde zemmedilmi, ktlenmitir. (Ahmed Rf'at)
    2. Zulm, hakszlk.
    Allah tel kymet gn bir adam btn insanlar arasnda hesba eker ve aleyhindeki doksan dokuz defterini ortaya kor. Allah tel; "Bu gnhlardan, kabl etmediin ve meleklerin sana fazla yazd hussunda bir diyecein var m?" diye sorar. Ad am; "Hayr y Rabb! Bir diyeceim yok; hepsi benim yaptm gnhlardr" der. Allah tel; "Bunlara kar ne srecein mzeretin (zrn) var m?" diye sorar. Adam; "Hayr yok y Rabb! Bir mzeretim, bir tirzm, bahanem ve bir diyeceim yok" de r. Allah tel; "Hayr, dediin gibi deil. Bizim nezdimizde (nazarmzda, yanmzda) senin bir sevbn vardr. Bugn zulm yok" buyurur ve iki parmak eninde ve boyunda bir kt karlr. Burada; "Ehed enl ilhe illallah ve ehed enne Muhammeden abdh ve Reslh" dedii yazldr. Kd gren adam; "Y Rabb! u doksan dokuz defter karsnda bu kadn ne kymeti var?" der. Allah tel; "Hayr sen bugn gadre uramazsn" buyurur ve doksan dokuz defter terzinin bir gzne, Kelime-i ehdetin yazl olduu iki satrlk kd da terzinin br gzne konur ve ehdet kelimesinin yazl olduu kt, doksan dokuz defterden ar gelir. (mm- Gazl)

    GADR- HUM HADS:
    Peygamber efendimizin sallallah aleyhi ve sellem Mekke-i mkerremeden Medne-i mnevvereye giden yol zerindeki Gadr-i Hum denilen vdide buyurduu hads-i erf.
    Peygamber efendimiz Hudeybiye andlamas veya Ved hacc dnnde Eshb- kirmla (arkadalaryla) birlikte Gadr-i Hum denilen mevkiye geldiklerinde istirhat edip, namaz kldktan sonra hutbe okudu ve; "Ben de insanm. Bir gn ecelim gelecek. Size Allah'n kitbn (Kur'n- kerm) v e Ehl-i Beytimi (ev halkm) brakyorum. Kur'n- kermin gsterdii yola sarlnz! Ehl-i Beytimin kymetini biliniz" buyurdu. "Ey insanlar! Siz ne zerine ehdet edersiniz?" diye sordu. "Allah teldan baka ilh bulunmadna, Muhammed aleyhisselmn da Allah'n kulu ve Resl olduuna ehdet ederiz" dediler. Peygamber efendimiz; "Sizin velniz kimdir?" diye sorunca; "Bizim velmiz Allah tel ve Resldr" dediler. Peygamber efendimiz; "Ey insanlar! Ben size kendi cnnzdan evl deil miyim" diye sorunca; "Evet y Reslallah!" dediler. Bunun zerine Peygamber efendimiz; "Ben kimin mevls isem, Ali de onun mevlsdr (beni seven ve yardmc bilen kimse, Ali'yi de yardmc bilsin) . Allah'm ona dost olana dost, dman olana dman ol. Ona yardm edene yardm et!" buyurarak du etti. Peygamber efendimiz Gadr-i Hum mevkiinde buyurduu iin, Gadr-i Hum hadsi denildi. (Hads-i erf-Buhr, Mslim, Ahmed bin Hanbel)
    Hazret-i Ali'yi seviyoruz deyip, Eshb- kirmn geri kalanna sen kimseler, Gadr-i Hum hadsini ileri srerek halfeliin hazret-i Ali'nin hakk olduunu, Eb Bekr, mer ve Osman (r.anhm) tarafndan hakszlkla gasb edildiini ileri srmeleri do ru deildir. (Abdullah- Sveyd)

    GAFFR (El-Gaffr):
    Allah telnn Esm-i hsnsndan (gzel isimlerinden). Gnah, kusur ve kabahatlar ok balayan.
    Allah tel yet-i kermede melen buyurdu ki:
    phe yok ki ben, tvbe eden, mn edip slih (iyi) amel ileyen, sonra da hak yolda sebt gsteren ve buna devm eden kimseyi Gaffrm. (Th sresi: 82)
    Allah tel Gaffr'dr. O, gzel ileri aa karp, gnh ve ktlkleri rtendir. Kullarnn kabahatlerini bakalarnn gznden saklayan, kalbe gelen kt dncelerden dolay kullar sorumlu tutmayp, affedendir. (Abdlhakm-i Arvs)
    Allah telnn Esm-i hsns(gzel isimleri) vardr. Bu isimleri de, kendi zt gibi ezeldir yni balangc yoktur. Bu doksan dokuz isminin arasnda bulunan ve bulunmayan Mntekim ve edd-l-ikb gibi isimlerinden dolay yedi Cehennem'i yaratt. Rahman ve Rahm ve Gaffr ve Latf ve Raf gibi isimlerinden dolay sekiz Cennet'i yaratt. Cehennem'e ve Cennet'e gitmee sebeb olacak eyleri ezelde ayrt etti. ok merhmetli olduu iin, bunlar kullarna bildirdi. (Hdim)
    Cum namazndan sonra yz def el-Gaffr ism-i erfini syleyen, Allah telnn af ve mafiretine kavuur. (Ysuf Nebhn)

    GFL:
    Gaflette olan. Allah tely, emir ve yasaklarn unutan kimse.
    Gfiller arasnda Allah tely anan, gziler arasnda muhrebe eden kimse gibidir. (Hads-i erf-Kelm- Seyyid-il-Arab vel-Acem)
    Btn ktlklerin ba, kalbin Allah teldan gfil olmasdr. (Abdlkdir-i Geyln)
    Dny, uyuyan kimsenin rys gibidir. Devm olmayan nmetin ne safs(holuu, gzellii) olur? Bir kere dn ki, dn sende bulunan nmetler, bugn gidince, ry grm kimseden ne farkn var?Allah teldan gfil olanlar o kadar oktur ki, bunlar dny haytndan gfil deildirler. Allah telya ibdette o kadar ok uyuyan vardr ki, dny ilerinde uyumazlar. (mm- Mverd) Gfil olma, kl namaz n sedet tcdr, Sen namaz yle bil ki, m'minin mrcdr.
    (L Edr)
    M'min gfil olmadka ok glmez. (mm- Gazl)

    GAFLET:
    Nefsin arzularna uyarak, Allah tely, emir ve yasaklarn unutma hli.
    Allah tel, Kur'n- kermde melen buyurdu ki:
    (Ey Reslm!) Onlar i bitirildii (hesb grld) zamann deheti ile korkut. Onlar hl gaflet iindedirler. Onlar mn etmiyorlar. (Meryem sresi: 39)
    Ey insanlar! lmeden nce gafleti brakn, Allah telya dnn. Tvbe istifr ederek Allah'a kulluk edin. Sizi oyalayc ileriniz oalmadan yararl iler yapmaa gayret edin. Allah tely ok ok ann. Rabbinizin rzsn kazanmaya aln. Byle yaparsanz, rzknz bol olur. Kazancnz oalr. Yardm grrsnz ve eksikleriniz tamamlanr. (Hads-i erf-Snen-i bn-i Mce)
    Drt ey kiinin nasbsizliinden ve gafletindendir: Gzlerin alamamas, kalbin katlamas, hayalperest ve a gzl olmak. (Hads-i erf-Et-Tergb vet-Terhb)
    Gaflet, insana gurr getirir, helke yaklatrr. (Hazret-i Ali)
    nsana zarr en iddetli olan eyin ne olduunu bilmek istedim. Anladm ki, bu gaflettir. Gafletin insana yapt zarr Cehennem atei yapmaz. Y Rabb! Bizleri gaflet uykusundan uyandr. Ltf ve keremin ile bu dum kabl eyle. (Byezd-i Bistm) mrn bo geirme, nefsine kuvvet verme, Uyan! Gaflet eyleme yalvar gzel Allah'a. Gnhn ok olsa da O'ndan midi kesme, Afv, keremi boldur, yalvar gzel Allah'a.
    (brhim Tennr)

    GAFR (El-Gafr):
    Allah telnn Esm-i hsnsndan (gzel isimlerinden). Kullarn gnh, ayb ve hatlarn pek ok rtp, balayan.
    Allah tel yet-i kermelerde melen buyurdu ki:
    Bir kimse, zulm (gnh) i leyip, sonra tvbe eder, slih (iyi) amel ilerse, Allah tel tvbesini elbette kabl eder. Muhakkak ki Allah tel, Gafrdur, Rahmdir (ok merhmetlidir) . (Mide sresi: 39)
    phe yok ki, Allah tel Gafr'dur, Rahm'dir. (Tegbn sresi: 14)
    (Ey Habbim!) Kavmine de ki: "Ey gnah ilemekle nefslerine kar haddi am kullarm! Allah telnn rahmetinden mid kesmeyiniz! Allah tel btn kullar affeder. O Gafr'dur, Rahm'dir. (Zmer sresi: 53)
    El-Gafr ism-i erfini syleyenin son nefeste Kelime-i tevhdi sylemesi ve lm kolay olur. (Ysuf Nebhn)

    GAMR:
    Yahdlerin Tevrt'tan sonra mukaddes kitab saydklarTalmd'un ksmlarndan biri. Talmd; Min ve Gamr olmak zere iki ksmdr.
    Yahd inanna gre, Allah tel Ms aleyhisselma Tr danda Tevrt kitabn (yazl emirleri) verdii gibi, bz ilimleri yni szl emirleri de bildirdi. Ms aleyhisselm bu ilimleri Hrn, Y ve El-Yesa'a aleyhimsselm bildirdi. Bunlar d a kendilerinden sonra gelen peygamberlere bildirdiler. Bu bilgiler nesilden nesile yni hahamlardan hahamlara rivyet edildi. M.. 538 ve M.S. 70 yllarnda Min ad verilen eitli kitablar yazld. Zamanla bu kitablara ahs grler kart. Bylece pekok rivyetler ve kitablar ortaya kt. Nihyet mld ikinci asrda btn kitablar iinde toplayan mehr Min, Tannaim denilen hahamlar tarafndan yazld. Amoraim (zahlar) denilen hahamlar da Gamr kitabn toplayp ortaya koydular. Daha sonra Min ve Gamr'ya birlikte Talmd ad verildi. (Mslmanlk ve Hristiyanlk)

    GAMS YEMN:
    Gemiteki bir hdise iin, bile bile yalan syleyerek, yemn etmek. (Bkz. Yemin)
    Gams, gnha ve Cehennem'e sokucu yemindir. Byk gnhtr. Pimn olunca tvbe istigfr edilir. Keffret verilmez. (bn-i bidn)

    GAN (El-Gan):
    Allah telnn Esm-i hsnsndan (gzel isimlerinden). Hibir zamanda, hibir meknda, hibir hlde, hibir eye muhtc olmayan. Allah telya, hibir ekilde bakasna muhta olmayan mnsna Ganiy-yi mutlak da denir.
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyurdu ki:
    O'na bir yol bulabilenlerin (gc yetenlerin) Beyti (Kbe-i muazzamay) hac (ve ziyret) etmesi, Allah telnn insanlar zerinde bir hakkdr. Kim kfrederse, phesiz ki Allah tel lemlerden gandir. (l-i imrn sresi: 97)
    Rabbin hereyden gandir ve rahmet shibidir. Eer dilerse (ey mrikler) sizi giderir (ortadan kaldrr), arkanzdan da yerinize dileyeceini getirir. Nitekim sizi de baka baka bir kavmin neslinden peyd etmitir. (En'm sresi: 133)
    Ey benim kullarm! phesiz siz bana hibir zarar veremezsiniz ve bana hibir fayda salayamazsnz. Ben bunlardan mnezzeh ve beryim. Ben, gany-yi mutlakm siz de fakr-i mutlaksnz, mutlak muhtasnz. (Hads-i kuds, Hilyet-l-Evliy)
    Allah tel gandir. nsanlara acd iin, onlara ihsn olarak emir ve yasaklarn bildirmitir. Emirlerin ve yasaklarn faydalar insanlaradr. Allah telya faydas yoktur. Allah telnn bunlara ihtiyc yoktur. Allah tel Ganiy-yi mutlakt r. Ne kendine, ne sfatlarna, ne de fiillerine hibir sretle, hibir ey lzm deildir. (Ahmed Frk)
    Hastalk veya bir musbet geldiinde el-Ganyy ism-i erfi okunduunda, Allah tel fiyet verir ve o beldan muhfaza eder. (Ysuf Nebhn)

    GANMET:
    Harpte dmandan zorla alnan mal.
    Allah tel, yet-i kermede melen buyurdu ki:
    imdi elde ettiiniz ganmetten hell ve ho olarak yiyin. (Enfl sresi: 69)
    Ganmetler bana hell klnd. Benden nce hi kimseye hell klnmad. (Hads-i erf-Buhr-Mslim)
    Dmandan alnan ganmet, dr-l-slm'a (slm memleketine) getirilince, askerin hakk olur. Fakat, taksim edilmeden nce mlk olmaz. Ganmetin bete biri beytlmle (hazneye) verilir. Geri kalan askere datlr. (bn-i bidn)

    GARMET:
    Borlanlan eyi deme. Bir eit vergi.
    Mslmanlarn, hristiyanlara ve yahdlere yapmakla ykml olduklar mumele ekli, bizzat Reslullah efendimizin, btn mslmanlara hitben yazdrd u mektbda aka bildirilmitir. Mektbun tercmesinin bir ksm yledir:
    Bu yaz, Abdullah olu Muhammed'in, btn hristiyanlara verdii sz bildirmek iin yazlmtr... Mslman olmayan herkes, benim himyem (korumam) altndadr. Hristiyan manastrlarnn (kiliselerinin) hibir tarafn ykmayn. Bunlarn kiliselerinden mal alnp, mslman mescidleri iin kullanlmasn. Ticret yapmayan ve ancak ibdet ile megl olan kimselerden, her nerede olursa olsunlar, garmet almayn... (Feridun Bey-Mecma-i Mnet-s-Saltn)

    GARAZ:
    1. Kin, iinden dmanlk yapmak.
    2. Gye, maksad, arzu, dilek, istek. Hslm yok ser-i kyunda beldan gayr Garazm yok, reh-i knda fendan gayr
    (Fuzl)
    (Ey sevgili! senin bulunduun yerde, benim beldan baka bir kazancm yoktur. Aknn yolunda, yok olmaktan baka bir maksat, gye tamyorum.)

    GARER:
    Tehlike, zarar. Sonu belli olmayan phe ihtimli olan sat.
    Reslullah sallallah aleyhi ve sellem garer bulunan sat, yasak etmitir. Bu sebeble yakalanmadan nce, bal, havadaki kuu, kap, kayp olan hayvan satmak btldr. Hatt sonra gelip mteriye teslim edilse yine sat geerlilik kazanmaz. (M. Eb Zhre)

    GARB:
    1. Yabanc, memleketinden uzakta bulunan, kimsesiz.
    Garb hastalanr, drt yanna baknr da, tandk bir kimse gremezse, Allah onun gemi gnhlarn affeder. (Hads-i erf-Deylem)
    Dnyda garb veya yolcu gibi ol ve kendini lm say. (Hads-i erf-Buhr, Mslim)
    Garbler azdr. Onlar sevmeyenler oktur. (Hads-i erf-Msned-i Ahmed bin Hanbel)
    En garb ve muhtac olduun gn, kabre konduun gndr. (Eb Zer Gfr)
    Gariblere merhamet etmek Reslullah efendimizin snnetidir. Nerede bir garip grsen ona olan merhametinden dolay gzyalarn akmaldr. (Ahmed Yesev)

    GASB:
    Bakasnn maln izinsiz (rzs olmakszn) zorla elinden almak. Mal alana gsb, alnan mala masb denir.
    Gasb, haram olduu gibi, gasbedilen mal; hediye, sadaka, cret olarak almak, kir ile kullanmak da haramdr. (Abdlgan Nabls)
    Bir mslman lp geriye gasb edilmi bir mal braksa, vrislerin bu mal, paray almas hell olmaz. Vrislerin bu mal shibine, eer shibi bilinmiyorsa fakrlere vermesi lzmdr. (bn-i bidn)

    GASL-L MELKE:
    Melekler tarafndan ykanan; Eshb- kirmdan Uhud harbinde ehd olan ve cenzesini meleklerin ykad Peygamber efendimiz tarafndan mjdelenen Eshb- kirmdan Hanzala hazretleri. (dem aleyhisselm da melekler ykamtr.)
    Hanzala'ya Gasl-l melike lakab verilme hdisesi yle olmutur:
    HanzalaUhud gazsna klaca gece evlenmiti. O gecenin sonuna doru Peygamber efendimizin harb haberini alnca, boy abdesti alma frsat bulamadan Uhud harbine katld ve ehd oldu. Harb sonras Medne'ye dnldnde, hanm, Hanzala'y sorunca , Reslullah efendimiz ehd olduunu bildirdi. Hanm tekrar: "Y Reslallah! O, boy abdesti almadan harbe katlmt, bulunup ykansn" deyince, Peygamber efendimiz; "Sen Hanzala iin hi merak etme. Ben Hanzala'y rahmet sular ile melekler tarafndan ykanrken grdm" buyurdu. (bn-l-Esr, bn-i Hacer)

    GASL:
    Ykamak, ykanmak. lnn cenze namaz klnmadan ve kefenlenmeden nce teneir tahtas zerinde, ayaklar kbleye gelecek ekilde srt st yatrp, gbeinden dizlerine kadar bir rt ile kapatlarak ykanmas.
    dem aleyhisselm veft edince, melekler Cennet'ten hant ve kefen getirdiler. Su ve sedir yapra ile gasl ettiler. ncsnde kfr koydular. kefen ile kefenlediler. Namazn kldlar. Lahd (mezrn iinde kble tarafnn biraz almas) yaptl ar. Defnettiler. Sonra ocuklarna dnerek, ey demoullar! llerinize byle yapnz!" dediler. (Sa'leb, Ninczde, Mirhaund)
    Meyyiti gasletmek, kefenlemek, cenze namaz klmak farz- kifyedir (bir ksm mslmanlarn yerine getirmesiyle dierlerinin zerinden den farz). (bn-i bidn)

    GYE SRES:
    Kur'n- kermin seksen sekizinci sresi.
    Giye sresi, Mekke'de nzil oldu (indi). Yirmi alt yet-i kermedir. lk yet-i kermede geen Giye kelimesi sreye isim olmutur. Srede kymet ve hirete it haberler bildirilmektedir. (bn-i Abbs-Taber)
    Allah tel Giye sresinde melen buyuruyor ki:
    Cennet'te yksek sedirler ve tahtlar vardr. (yet: 13)
    Kim Giye sresini okursa, Allah tel (kymet gnnde) onun hesbn kolay eyler. (Hads-i erf-Kd Beydv Tefsri)

    GAVS:
    Yardm eden. Evliy arasnda kullara yardmla vazfelendirilen vel zt.
    Muhyiddn-i Arab'ye gre gavs, medr kutbudur. mm- Rabbn hazretlerine gre ise, medr kutbundan ayr ve daha yksek olup, ona yardm edicidir. Bu sebeble, medr kutbu birok ilerinde ondan yardm bekler. Ebdl makamlarna getirilecek evliyy semekte bunun rol vardr. (Bkz. Kutb) (S.Abdlhakm Arvs)

    Gavs- A'zam:
    Byk gavs (yardmc). Abdlkdir Geyln hazretlerinin lakab.

    Gavs-s-Sakaleyn:
    nsanlara ve cinlere yardm eden byk vel Abdlkdir-i Geyln hazretlerinin lakab.
    Abdlkdir-i Geyln hazretleri, tasavvufta Gavs derecesine ulamtr. nsanlara ve cinlere yardm etmesi ve imdatlarna yetimesi sebebiyle Gavs-s-sakaleyn ve Gavs-l-a'zam lakablaryla mehr olmutur. (h- Nakibend)

    GAVUR:
    Mslman olmayan, mnsz. (Bkz. Kfir)

    GAYB:
    Hazr olmama, gizli kalma. Hazr olmayan gizli kalan, grnmeyen.
    1. yet-i kerme ve hads-i erflerde bildirilmeyen, his organlar, tecrbe ve hesb ile anlalmayan gizli eyler.
    Kur'n- kermde melen buyruldu ki:
    Gayblar ancak Allah tel bilir. O'ndan baka kimse bilemez. (En'm sresi: 59)
    Gayb olan eyler betir. Onlar yalnz Allah tel bilir. Ana rahminde olan, yarn ne olacan, ne zaman yamur yaacan, nerede ve ne zaman leceini, kymetin ne zaman kopacan. (Hads-i erf-Buhr-Mslim)
    2. Akl ve his (duyu) organlar ile bilinemeyip, ancak peygamberlerin haber vermesi ile bilinen, Allah telnn sfatlar, hiret gn, ldkten sonra dirilmek, canllarn maher yerinde toplanmas, hesab vermeleri v.b eyler.
    Kur'n- kermde melen buyruldu ki:
    Onlar gayba mn ederler. (Bekara sresi: 3)
    Gayblar bilen yalnz O'dur (Allah teldr). Bildii gizli eylerden diledii kadarn yalnz peygamberlerinden istediine aklar. (Cin sresi: 26)
    3. Mahluklarn bir ksmnn bilip, dier ksmnn bilmedii eyler.
    Cinlerin hlleri, yaaylar, insanlar iin gaybdr. Uzak yerlerdeki eylerin durumlar cinler iin gayb olmad hlde, insanlar iin gaybdr. Bundan dolay bz kimseler, cinlerin gayb bildiini iddi etmilerdir. Hlbuki onlar, grmediklerini de il, grdkleri eyi bilirler. Eer cinler gayb bilselerdi, Sleymn aleyhisselm onlar altrrken, veft ettiinde, onun veftn da bilirlerdi. Hlbuki bilememilerdir. Yine semlardaki (gklerdeki) eyler, sem ehline (meleklere) gre gayb olmad hlde, insanlara gaybdr. Ayn ekilde doudaki eyler de batdakilere gre gaybdr. Bu ksm gayb bzan vahy ve ilhm ile, bzan aradan perdelerin kaldrlmas veya bunlarn effaflatrlmas sretiyle bilinir. Perdelerin kaldrlmas eklin deki bilme, mcize ve kermet kbilinden olsa bile, gayb bilme deil, grdn bilmektir. (Senullah Pn Pt)
    Khinlere, falclara inanmamaldr. Gayb, gizli, bilinmeyen eyleri bunlara sormamaldr. (smil Hakk Bursev)

    GAYBET:
    Tasavvufta, kalbin kendisine gelen mnlarla megul ve onlara dalm olarak, kendisinden ve halkn ilerinden, etrfnda olan eylerden habersiz olmas.
    Gaybet hlindeki kimse, hissini ve uurunu kaybeder. Kalbi, kendisine gelen feyzler ve ilhmlar, mnev ilimler ile megl olur. Rebi' bin Heysem bir gn bn-i Mes'd'un (r.anh) huzruna giderken, bir demirci dkkannn nnden geiyordu. Krn az nda kzarm bir demir grd ve cehennemliklerin Cehennem ateindeki hllerini hatrlayp kendisini bir gaybet hli kaplad. Kendinden geip yere dt. (Abdlkerm Kueyr)

    GAYRET:
    Bir kimseden fidesi bulunmayan, zararl olan bir eyin ayrlmasn istemek, byle eyleri reddetmek, kabl etmemek.
    Allah tel m'min kuluna gayret eder. M'min de m'mine gayret eder. (Hads-i erf-Berka)
    Maln; haramda, zulmde, slmiyet'i ykmada, bid'atleri ve gnhlar yaymakta kullanann malnn yok olmasn istemek de hased olmaz din gayreti olur. (Muhammed Hdim)
    lmini; mal, mevk ele geirmek, gnh ilemek iin kullanan din adamndan ilmin gitmesini istemek gayret olur. (Hdim)

    Gayret-i lhiyye:
    Allah telnn kullarndan beenmedii hallerin ayrlmasn istemesi, byle eylere rz gstermemesi.
    nceki mmetlerde kibir shibi birisi, eteklerini yerde sryerek yrrd. Gayret-i ilhiyyeye dokunarak, yer bunu yuttu. (Hads-i erf-Berka)
    Ysuf aleyhisselmn erbetiye; "Sultann yannda benim ismimi syle" demesi gayret-i ilhiyyeye dokunarak birka sene zindanda kalmasna sebeb oldu. (Muhammed Hdim)
    Dvd aleyhisselm, du ederken; "Y Rabb! Evldlarmdan bir kann namaz klmad hibir gece yoktur ve oru tutmad hibir gn gememitir" demiti. Dvd aleyhisselmn bu sz gayret-i ilhiyyeye dokundu ve Allah tel; "Ben dilemeseydim, k uvvet ve imkn vermeseydim, bunlarn hibiri yaplamazd" buyurdu. (Muhammed Hdim)

    GAYR- MER:
    slmiyet'e uygun olmayan i ve hareketler.
    Kadn da, erkek de para kazanmak iin haram ilememeli ve hibir namaz karmamaldr. Ezelde ayrlm olan rzk deimez. Ayn rzk hellden isteyene hell yoldan, haramdan isteyene haram yoldan gelir. Gayr-i mer yoldan kazanan; hem byk gnh lar ilemi olur, hem de kazandklarnn hayrn, bereketini grmez. (Muhammed Rebhm)
    Gayr-i mer hayat yaayanlarda frengi ve belsoukluu gibi pek ok zhrev hastalklar grlmektedir. (Fideli Bilgiler)

    GAYR-I MEKKED SNNET:
    Mekked olmayan snnet.
    Reslullah efendimizin bzan yapp, bzan yapmad ibdet ve tatler. (Bkz. Snnet)

    GAYR- MSLM:
    Mslman olmayan.
    Gayr-i mslimlerin yzne kar; "Y kfir!" demek gnhtr. nk onlar kendilerini kfir bilmiyor ve kfir denilince inciniyorlar. (Alddn Haskef)
    Mslman olsun, gayr-i mslim olsun hibir insann malna, canna ve rzna, nmusuna dokunmak ciz (uygun) deildir. (Muhammed Hdim)

    GAYR:
    Gayreti ok olan. Ktlk ve irkinlikleri iddetle reddeden. (Bkz. Gayret)
    Reslullah efendimiz bir defsnda Ensra (Medneli mslmanlara) buyurdu ki: "Resinizin szn iitiniz!O ok gayrdur. Ben ondan daha ok gayrum. Allah tel, benden daha gayrdur." (Berka)

    GAZ:
    nsanlarn slmiyet'i iitmeleri, mslman olmakla ereflenmeleri yhut mslmanlarn dnine, vatanna ve nmusuna tecvz eden dman kovmalar iin yaplan muhrebe.
    Kim evinde oturduu hlde Allah yolunda mal infak ederse, (harcarsa), onun her dirheminin (4.8 gram gm) karlnda yedi yz dirhem vardr. Bizzt Allah yolunda gazya gider ve bu yolda da infakta (harcamada) bulunursa, onun her dirhemine karlk yedi yz bin dirhem vardr. (Hads-i erf-Tergb-l-bd)
    Denizde cihd edenin karadakine stnl, on gaz yapmak kadardr. (Hads-i erf-Tergb-l-bd)

    Gaz Ordusu:
    Allah telnn rzs iin O'nun dnini yaymak, din, nmus ve vatan korumak iin dmanla savaan mslman askerler.
    Gaz ordusu, du ordusuna muhtatr. (mm- Rabbn)

    GAZAVT:
    Gaz kelimesinin oulu. (Bkz. Gaz)

    GAZAB:
    Hiddet, fke, kzgnlk. (Bkz. Gadab)

    GZ:
    Allah telnn dnini yaymak, din, nmus ve vatanna saldran dman kovmak iin savatktan sonra geri dnen mslman. (Bkz. Mchid)
    Bir gziye veya mchide yardm edeni, Cenb- Hak maherde (glge olmayan gnde) glgelendirir. (Hads-i erf-Tergb-l-bd)
    Ey mes'd ve bahtiyr kardeim! Amel ve ibdet, niyet ile olur. Kfirlere kar savaa giderken, nce niyeti dzeltmelidir. Ancak, bundan sonra sevb kazanlr. Muhrebeye (savaa) gitmekten maksad; Allah telnn ismini, dnini yaymak ve ykseltmek , din dmanlarn zayflatmak ve bozguna uratmak olmaldr; adam ldrmek, can yakmak niyeti ile cihda gitmemelidir. Gazdan selmetle kan gzi olur, mchid olur. len, hlis ehd olup, en byk sevblara, nmetlere kavuur. (mm- Rabbn)

    GIBTA:
    mrenmek. Kiinin, bakasnda bulunan iyi bir eyin ondan gitmesini istemeyip, benzerinin kendisinde de bulunmasn istemesi.
    ki eyden birine kavuan insana gbta etmek yerinde olur. Allah tel bir kimseye slm ilimlerini ihsn eder. Bu da, her hareketini bilgisine uygun yapar. kincisi, Allah tel, birine ok mal verir. Bu kimse de maln, Allah telnn rz olduu, beendii yerlere harcar. (Hads-i erf-Buhr, Mslim)
    Gbta gzel bir huydur. slmiyet'in ahkmna yni farzlar yapmaa ve haramlardan saknmaa riyet eden, gzeten slih (iyi) kimseye gbta etmek gerekir. Dny nmetleri iin gbta etmek tenzhen mekrh olur. (Eb Sa'd Muhammed Hdim)

    GILMAN:
    Allah telnn Cennet'tekilere hizmet iin nrdan yaratt hizmetiler.
    Gler yzl ve tatl dilli olan glmanlar, Cennet'te oturanlara hizmette en ufak bir kusur etmezler. (mm- Gazl) Kabrimiz mn ile prnr kl, Mnis-i Glmn ile hem hr kl.
    (Sleymn elebi)

    GIN:
    1. ark, tegann, mzik perdelerine uygun ses; alg ile birlikte ark, mzik. Tegann de denir.
    Gn, kalbde nifk (mnfklk) hsl eder. (Hads-i erf-Kimyy- Sedet)
    Gn, kalbi karartr. (Hads-i erf-bn-i bidn)
    Gnnn haram olduunu btn limler sz birlii ile bildirmilerdir. sr sresinin altm drdnc yetinin gny haram ettiini bildiren limler vardr. Gnnn haram olduunda ihtilf yoktur. (Abdullah Dehlev)
    Gn, bala ve ekere kartrlm zehir gibidir. (mm- Rabbn)
    Gn haram olduundan, bir arkcya, ne gzel syledin veya herhangi bir teganniye iyi diyenin kfrnden, mnnn gitmesinden korkulur. (mm- Rabbn)
    2. Zenginlik.
    Gn shibine tevz edenin, yni zengine zenginlii iin alalann dninin te ikisi gider. (Hads-i erf-Mektbt- mm- Rabbn)
    Asl gn kalb zenginliidir, mal zenginlii deil. (Hads-i erf-Mesnev)
    Gn ehlinin ve dnyya balananlarn sohbeti ldrc zehirdir. (mm- Rabbn)

    GBET (Gybet):
    Bir kimsenin, yzne kar sylendii zaman holanmayaca, kalbinin krlaca bir szn, hlini veya hareketini, arkasndan, bulunmad yerde sylemek, hareketiyle gstermek veya m etmek. Dedi-kodu.
    Kur'n- kermde melen buyruldu ki:
    Birbirinizi gybet etmeyiniz. Sizden herhangi biriniz (gybet etmek sretiyle) l kardeinin etini yemekten holanr m? (Byle bir etten yemeniz size teklf olunsa) tiksinirsiniz. Allah teldan korkup, gybet etmeyin. Allah tel gybetten tvbe edenlerin tvbelerini kabul eder. O ok merhamet edicidir. (Hcurt sresi: 12)
    Reslullah efendimiz, Eshb- kirma; " Gybetin ne olduunu bilir misiniz?" buyurdu. Eshb- kirm; "Allah ve Resl daha iyi bilir" dediler. Resl-i ekrem; "Gybet, kardeini, arkasndan holanmayaca bir eyle anmandr" buyurdu. Eshb- kirm; "Y Reslallah! Eer sylediimiz ey onda varsa?" diye sordular. Peygamber efendimiz; "Eer onda varsa bu sz gybet olur. Eer yoksa bhtn yni iftir olur" buyurdu. (Mslim)
    Gybetten uzak durunuz. nk gybet zindan fendr. Zinnn tvbesi kabl edilir. Fakat gybet edilen hell etmedike tvbesi kabl edilmez. (Hads-i erf-Riyd-un-Nsihn, bn-i Ebi'd-Dny)
    Kymet gn bir kimsenin sevb defteri alr. Y Rabb! Dnyda u ibdetleri yapmtm. Sahfede bunlar yazl deildir, der. Onlar defterlerinden silindi, gybet ettiklerinin defterine yazld denir. (Hads-i erf-Berka)
    Gybet kanser gibidir, girdii vcd iflh olmaz, kurtulmaz. (Seyyid Abdlhakm Arvs)
    Gybet edene sus diyene yz ehd sevb vardr. (Seyyid Abdlhakm Arvs)

    GTR SATI:
    Al-verite bir mal tart veya l ile olmayarak toptan pazarlk sretiyle almak veya satmak; kabala.
    Satlan mal ile karlnda verilecek mal veya para ayn cinsten deilseler lmeden gtr olarak toptan gsterilip verilebilir. Paket kutu iinde lmeden alnan eyler, miktr yazl olsa bile, sylenmedike gtr sat demektir. (Dmd)
    Bir kimse mallar gtr satn alsa, lmeden tartmadan nce o mal zerinde tasarruf (kullanma) hakkna shiptir. Mesel on lektir zannyla gtr olarak satn ald buday yn on be lek gelse, fazlas yine alana ittir. (bn-i bidn)

    GULT:
    Taknlk gsteren, azgn. Sapk frkalardan kfre varanlar.

    Gult- a:
    Allah, hazret-i Ali'ye hull etmi girmitir; h, hazret-i Ali tanrdr diyenler. Gult da denir.
    Hazret-i Ali'yi sevme hussunda en ok aldanan Gult- a, ilh bir parann immlara hull ettiine ve onlarn bedenine brndne inanrlar. (H) Allah telnn insan eklinde olduunu kabl ederler. Rhlarn bir bedenden bir bedene getiini kabl edip, kymeti inkr ederler. (sfern, ehristn, Badd)

    GURRE:
    Drlen bir cenine (ana rahmindeki ocua) karlk verilmesi gereken ml tazmnt.
    Cenin hakknda gurre, kle olsun, criye olsun onun kymeti be yz dirhemdir. (Hads-i erf-Nasb-ur-Rye)
    Bir kimse hmile kadnn karnna vurarak veya kadn il ile ocuu drrse, gurre vcib olur. Gurre, erkein diyetinin (ktilin verecei para cezsnn) yirmide biridir ki be yz dirhem eder. ocuk diri dp sonra lrse tam diyet gerekir. (bn-i bidn)
    Zevcinden (kocasndan) izinsiz ocuk aldran veya illa veya baka sretle l olarak dren kadnn klesi (yardmclar veya yardmc olan akrablar) diyetin yirmide biri olan be yz dirhem gm kadnn zevcine (kocasna) gurre olarak verir. Zevcin izni ile drrse bir ey lzm gelmez. Gurre bir senede denir. (Molla Hsrev, M. Mevkft)

    GUSL:
    Boy abdesti. Cnb olan her kadn ve erkein, hayz (det) ve nifas (lohusalk hli) sona eren kadnlarn az ve burnu ile birlikte, ine ucu kadar kuru bir yer kalmayacak ekilde, btn bedenini ykamas.
    Kirlenince abuk gusl abdesti aln! nk (herkesin yannda bulunan) kirmen ktibn melekleri cnb gezen kimseden incinir. (Hads-i erf-Ey Oul lmihli)
    Gusl abdesti almaya kalkan bir kimseye, zerindeki kl adedince (yni pekok) sevb verilir. O kadar gnh affolur. Cennet'teki derecesi ykselir. Gusl iin ona verilecek sevb, dnyda bulunan her eyden daha hayrl olur. Allah tel meleklere, bu kuluma baknz! Gece enmeden kalkp, benim emrimi dnerek, cnblkten guslediyor, temizleniyor. hid olunuz ki, bu kulumun gnhlarn afv ve mafiret eyledim buyurur. (Hads-i erf-Gunye)
    Namazn doru olmas iin, abdestin ve gusln doru olmas lzmdr. (bn-i bidn)
    Kfir, mslman olunca gusl abdesti almas mstehbdr, sevbdr. (mm- Rabbn)

    GLENYYE:
    Evliynn byklerinden brhim Glen hazretlerinin tasavvuftaki yolu.
    brhim Glen Msr'a yerletikten sonra Memlk hkmdr Sultan Gavri (Gr) bata olmak zere pek ok kimse Gleniyye yoluna girdiler. Gelenlerin ok olmas zerine Sultan Gavri Meyyediyye'de bir medrese yaptrd. brhim Glen oraya giderek Ehl-i snnet tikdn (inancn), dnin emir ve yasaklarn anlatt. (Muhy Glen)

    GNH:
    Dinde yasak olan eyler.
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyurdu ki:
    Biri gnh iler veya kendine zulmeder, sonra pimn olup, Allah telya tvbe istifr ederse, Allah tely afv ve mafiret edici, ok merhametli bulur. (Nis sresi: 110)
    Nefse sknet ve kalbe ferahlk veren i, iyi itir. Nefsi azdran, kalbe heyecan veren i gnhtr. (Hads-i erif-M. Ma'smiyye)
    Gizli yaplan gnhn tvbesini gizli yapnz! Aka ilenen gnhn tvbesini aka yapnz! Gnhnz bilenlere, tvbenizi duyurunuz. (Hads-i erf-Kimyy- Sedet)
    Gnh ilemekten ekinmeyen lim, elinde me'ale tutan kre benzer. Herkese yol gsterir, fakat kendisi gremez. (Sdi-i rz)
    Gnh ilemeye devm ettii hlde, gnhmn Allah telya ne zarr var, o beni affeder demek mnfklk almetidir. (Abdullah- Dehlev)
    Gnhlar eer zin etmek, iki imek, ark ve alg letleri dinlemek, haramlara bakmak, abdestsiz mushafa dokunmak ve bid'at tikd (bozuk, yanl inanlar) gibi Allah telnn hakk olup, kul haklar ile ilgili deilse, onlarn tvbesi, pimanl k, istifr ve yalvararak Allah teldan zr dilemekle olur. Ama farzlar terk etmise, mesel namazlarn klmam, orularn tutmamsa tvbe ve istifr bunlar kaz ettikten sonra olur. Kul hakk ile ilgili olanlarda, haklar shiblerine veya vrislerine verip helallk dilemelidir. Vrisi bilinmezse, shibine niyetle fakirlere sadaka olarak vermelidir. (mm- Gazl, Ysuf Sinnddn)

    Gnh- Sagre:
    Kk gnah. (Bkz. Kk Gnah)
    Gnah- sagreye devm, byk gnha yol aar. (mm- Rabbn)

    Gnh- Kebre:
    Byk gnah.
    Gnh- kebreye devm, kfre yol aar. (mm- Rabbn)


  8. #8
    Bayan VIP ye sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen - ait Kullanc Resmi (Avatar)
    yelik Tarihi
    Dec 2009
    Bulunduu Yer
    SensizliginlkesindeN
    Mesajlar
    6,590
    Rep Puan
    52

    Standart

    HABS:
    Kt, alak, pis eyler, haramlar. Habsin oulu. (Bkz. Habs)


    HABER:
    Herhangi bir konuda alnan yazl veya szl bilgi.
    1. Snnet, hads-i erf.
    y bulma (herkese duyulma, yaylma bilinme) derecesine gre haber; ya mtevtir (Reslullah efendimizden, birok kimsenin rivyet ettii hads), ya mehr (ilk zamanda bir kii bildirmiken, ikinci asrda hret bulan hads), ya mstefz (syliyen leri ten ok olan hads), ya garb (yalnz bir kimsenin bildirdii hads), yhut da azz (iki veya kimsenin naklettii hads) olur. (mm- Syt)
    Her hads-i erf haberdir ancak her haber hads-i erf deildir. (mm- Syt)
    Haberde " Tvbekrlarla sohbet edin, zr onlarn kalbleri daha yumuaktr" diye vrid olmutur (gelmitir). (mm- Gazl)
    2. Eshb- kirm, Tbin ve Tebe-i tbinden bildirilen sz.


    Haber-i Mehr:
    Balangta rvsi (rivyet edeni, bildireni) snrl iken, sonraki devirlerde, daha ok kimse tarafndan nakledilen haber, hads-i erf.
    Haber-i mehrun, hads-i erf olduunu kabl etmeyerek inkr eden, bid'at shibi olur. (bn-i Kudme)


    Haber-i Mtevtir:
    Yalan zerinde ittifk etmeleri (birlemeleri) mmkn olmayan bir cemat (topluluk) tarafndan nakledilen, bildirilen haber, hads-i erf.
    "Dell getirmek dvcya, yemn etmek dvlya der" hads-i erfi haber-i mtevtirdir. (Teftzn)


    Haber-i Vhid:
    Bir kiinin ettii rivyet, verdii haber, hep bir kimse tarafnan fakat Peygamber efendimize kadar, rivyet edenlerden (nakledenlerden) hibiri noksan olmayan hads-i erfler. Buna, haber-i had da denir.
    Haber-i Vhid, Kur'n- kerm ve mehur snnete aykr olmamaldr. (bn-i Melek)


    HABB:
    Sevgili mnsna Muhammed aleyhisselam.
    nmek iin sylemiyorum. Allah telnn habbiyim, peygamberlerin reisiyim. (Hads-i erf-Snen-i Tirmiz)
    Muhammed aleyhisselm Allah telnn resldr. Habbidir. Peygamberlerin en stn ve sonuncusudur. dem aleyhisselm Cennet'te iken, Cennet'in her yerinde ve Ar zerinde "L ilhe illallah Muhammedn Reslullah" yazl grd. (Abdlhk- Dehlev) Y lh ol Muhammed Hakkn, Ol efat kn Ahmed Hakkn. Afv edip isynmz kl rahmeti, Ol Habbin yz suyu hrmeti.
    (Sleymn elebi)


    HABBULLAH:
    Allah telnn sevgilisi manasna, Muhammed aleyhisselm. (Bkz. Habb)
    Allah tely seven Habbullah' da sever. Habbullah' seven O'na salevt ok okur, snneti ile amel eder. (smil Fakrullah) Hidyete ermek iin, Habbullah, verdi imkn, Habb ne demek? Dnse kemlini anlar insan, Y Rb! Byk nebdir O; kleleri olur sultan, Bir kalbe sevgisi dolsa; eder envr ondan feyzn (mnev ilimler feyzler).
    (M. Sddk bin Sad)


    HABR (El-Habr):
    Allah telnn Esm-i hsnsndan (gzel isimlerinden). Her eyin hakkatini, kintn, varlklarn, grnen ve grnmeyen her eyi hakkyla bilen, hibir zerrenin hareketi ve hareketsizlii ilminden hri olmayan, nefslerin ne ile mutmain (huzurlu) ne ile huzursuz olduundan, sknete kavutuundan her zaman haberdr olan.
    Kur'n- kermde melen buyruldu ki:
    Allah tel indinde en ykseiniz, O'ndan en ok korkannzdr. Allah tel Alm'dir (her eyi bilendir), Habr'dir. (Hucurt sresi: 13)


    HABS:
    1. Kt, alak, pis, d, baya.
    Allah tel yet-i kermede melen buyurdu ki:
    Ey mn edenler! (Hak yolunda) infk (harcamay), kazandklarnzn ve sizin iin yerden kardmz (mahsllerin) en iyisinden yapn. Kendinizin gz yummadan alcs olmadnz pek habs eyleri vermeye kalkmayn... (Bakara sresi: 267)
    nsanlarn en kts, habslii sebebiyle kendisine ikrm olunandr. (Hads-i erf-Ez-Zevcir) Boyun edirme y Rab bir habse, kr edeyim ltfuna her ne ise.
    (Muhammed bin Receb Efendi)
    2. Haram.
    Allah tel, yet-i kermede melen buyurdu ki:
    Yetimlere (babas veya anas lm ocuklara; rdne gelince) mallarn verin. Temizi (hell), habse deimeyin. Onlarn mallarn kendi mallarnza katarak yemeyin. nk bu, muhakkak byk bir gnahtr. (Nis sresi: 2)


    HABLULLAH:
    Allah telnn ipi, Kur'n- kerm veya slm dni.
    Kur'n- kermde melen buyruldu ki:
    Hepiniz Hablullah'a smsk sarlnz. (l-i mrn sresi: 103)
    Kur'n- kerm hablullah-il-metndir. Allah telnn salam ipidir. (Hads-i erf-Tirmiz)


    HAC:
    slm'n beinci art. Gerekli artlar kendinde bulunduran (bla ermi yni ergen, hr, zengin, akl banda) her mslmann mrnde bir def ihraml (dikisiz) bir elbise ile Mekke'ye gidip Kbe'yi ziyret etmesi ve Araft denilen yerde bir mikt r durmas ve bz vazfeleri yerine getirmesi.
    Allah tel yet-i kermede melen buyurdu ki:
    Azk ve binek bakmndan yoluna gc yeten her kimsenin o Beyt'i (Kbe'yi) h ac etmesi, insanlar zerine Allah telnn hakkdr, farzdr. (l-i mrn sresi: 97)
    Hac edip de beni ziyret etmeyen kimse, beni incitmi olur. (Hads-i erf-Dre Kutn)
    Allah'm! Hac edeni ve onun af ve mafiret olunmasn istedii kimseyi af ve mafiret eyle. (Hads-i erf-Lbb-l-hy)
    Kadn, yannda bir mahremi olmadan hacca gidemez. (Hads-i erf-Knz-l-Hakyk)
    Ticret yapmak ve hac etmek iin giden bir kimsenin, hac niyeti ziyde (fazla) ise, sevb kazanr. Ticret niyeti ok ise veya iki niyet eit ise, hac sevb kazanamaz. (Alddn-i Haskef)
    Kulun haccnn kabl olduunun almeti, hacda Peygamber efendimizin ahlk ile ahlklanarak, dnmesi, gnha hi yaklamamas, kendini hi kimseden stn grmemesi, lnceye kadar dnyya meyletmemesidir. Haccnn kabl olmadnn almeti de, hacdan dndnde evvelki hli zere bulunmasdr. (Ali Havvs)


    Hac Sresi:
    Kur'n- kermin yirmi ikinci sresi.
    Hac sresi Medne'de nzil oldu (indi). Yetmi sekiz yet-i kermedir. Srede, hac ibdetinin ilk nce brhim aleyhisselm tarafndan yapldndan ve Peygamber efendimizle devm ettirildiinden bahsedildii iin Sret-l-Hac denilmitir. Hac sresi nde; mn, tevhd, Allah telnn birlii akdesi (inanc), kymetin almetleri ve deheti, ldkten sonra dirilme, Allah yolunda cihd, hac ve kurbandan bahsedilmektedir.
    Allah tel, Hac sresinde melen buyuruyor ki:
    O gnn (kymet gnnn) zelzelesi ok byk eydir. O gn kadnlar memedeki ocuklarn unuturlar. Hmile htunlar ocuklarn drrler. nsanlar sarho olmular sanlr. Onlar sarho deildir. Fakat, Allah telnn azb ok iddetlidir. (yet: 1)
    Kim Hac sresini okursa, hac yapann hac sevb, mre yapann mre sevb, gelmi ve gelecek hac ve mre yapanlarn sevb kadar sevb verilir. (Hads-i erf-Kd Beydv Tefsri)


    Hacc- Asgar:
    mre. Hac zamn olan be gnden (Arefe gn ile drt bayram gnlerinden) baka senenin her gn ihrm (dikisiz elbise) ile Mekke'ye gelip, Kbe'yi tavf (etrfnda yedi kere dolamak), sa'y yapmak (Saf ve Merve tepeleri arasnda gidip gelmek) ve t ra olmak.


    Hacc- Ekber:
    Farz olan hac.
    Hacca giden mslmanlarn hac olabilmeleri iin artlarn yerine getirmeleri lzmdr. Arefe gn Cum'ya rastlarsa yetmi hac sevb meydana gelir. Halk arasnda buna hacc- ekber deniliyor. Bu sz doru deildir. Hacc- ekber farz olan hacdr. (bn-i bidn)


    Hacc- frd:
    hrma girerken, yalnz hacca niyet edilerek yaplan hac. Bu hacc yapana mfrid hac denilir.
    Mekke'de oturanlar yalnz ifrd hacc yaparlar. Hacc- ifrd, fazlet bakmndan temettu' haccndan aadadr. (M. Mevkft)


    Hacc- Kran:
    Hac ile mreye birlikte niyet ederek ihrm giyip, mrenin vazfelerini yaptktan sonra ihrmn (hac elbisesini) karmayarak ayn elbise ile hac vazfelerini de yapmak. Bu hacc yapana krin hac denilir.
    Hacc- kran'a niyet yle yaplr: "Y Rabb! mre ile hacc berber ed etmeye niyet ettim. Onlar bana kolaylatr ve benden kabl et." (Saidddn Fergn)
    Hacc- kran sevb, hacc- ifrd ve hacc- temettu'dan oktur. (bn-i bidn)


    Hacc- Mebrr:
    artlarna dikkat edilerek hi gnh ilemeden yaplan ve kabl olan hac.
    Hacc- mebrr yapann dnyya yeni gelmi gibi, gnhlar affolur. (Hads-i erf-Berka)
    Amellerin en hayrls; Allah telya mn etmek, cihd etmek ve hacc- mebrrdur. (Hads-i erf-Hilyet-l-Evliy)
    Hacc- mebrr, kazya kalm farzlardan (vaktinde klnmam, sonraya braklm namaz, oru, zekt) ve kul haklarndan baka gnhlarn affna sebeb olur. (Hdim)


    Hacc- Temett':
    Hac mevsiminde (evvl, Zilkde, Zilhicce aylarnda) nce mre iin niyet edilerek ihrma girilip mre yapldktan sonra memleketine dnmeyerek, yeniden ihrma girip hac yapmak. Bu hacc yapana mtemetti hac denir.
    Hacc- temett' sevb ifrd hacdan oktur. (bn-i bidn)


    Hcc'l-Haremeyn:
    Hac farzasn yaptktan sonra Medne'ye gelip kabr-i sadeti de ziyret eden hac. n rz- ezel ksmet olmu bize devlet Takdre rz vermeyesin buna sebeb ne Hcc'l-haremeynim diye dvlar ekersin Ya saltanat- dny iin bunca talep ne!
    (kinci Byezd Han- Adl)


    HACMAT:
    Hacmat ba denilen bir letle, vcdun deriye yakn damarlarn keserek kan alma. Kan almaya fasd da denir.
    Btn meleklerden iittim ki, mmetine syle hacmat yaptrsnlar, dediler. (Hads-i erf-Kimyy- Sedet)
    Arab ayn on yedinci veya on dokuzuncu veya yirmi birinci gnleri hacmat olunuz. (Hads-i erf-Kimyy- Sedet)
    Kan aldrmak snnettir. Peygamber efendimiz her ay hacmat olurdu. (Zeheb)


    HACB:
    slm mrs hukkunda bir vrisi (hisse shibini) dier bir vrisin bulunmasndan dolay ksmen veya tammen mrastan menetmek. Bir vrisi mrstan ksmen (paynn azalmas ekliyle) mahrm etmee hacb-i noksan, mrastan hi alamamak eklinde mahrm etmee hacb-i hirman denir.
    Erkek vrislerden oul, baba, zevc (koca) ile kadnlardan kz, ana, zevce (hanm); yni bu alt kimse hacb-i noksan ile paylar debilirse de tammen mrastan mahrm olmazlar. (Muhammed Mevkft)


    HCE:
    Mderris, hoca, efendi mnsna ilim shibi kimselere verilen Farsa bir nvan.
    Hce Ubeydullah- Ahrr buyurdu ki: Btn iyi hlleri ve bulular bize verseler, fakat Ehl-i snnet vel-cemat tikdn kalbimize yerletirmeseler, hlimi harb, istikblimi (geleceimi) karanlk bilirim. Eer btn harblklar ve irkinlikleri ve rseler ve kalbimizi Ehl-i snnet tikd ile ssleseler hi zlmem. (mm- Rabbn)


    Hce-i lem:
    lemin, kintn mridi, rehberi, yol gstericisi mnsna Reslullah efendimize mahss bir nvan.
    Hce-i lem, gelmi ve gelecek, yaratlm ve yaratlacak olanlarn en stn, en iyisidir. (mm- Gazl)


    Hce-i Kint:
    Hce-i lem.


    HCEGN YOLU:
    Daha ok nbvvet kemltna (olgunluklarna, stnlklerine) kavuturan Hazret-i Eb Bekir'den gelen yolun, Yusuf- Hemedn hazretlerinden tibren ald isim. Bu yol sonradan Nakibendiyye adn almtr.
    Hcegn yolunun byklerinden Abdlhlik Goncdvn hazretleri vasiyetnmesinde buyuruyor ki: Her hlinde ilim, edeb ve takv zere ol, slm limlerinin kitaplarn oku. Fkh ve hads ren. Chil tarkatlardan sakn, hret yapma, hrette fet vardr. Arslandan kaar gibi chillerden ka. Bid'at shibi inanlar bozuk olan sapklar ile ve dnyya dkn olanlar ile arkadalk etme. (Mevln Sf)


    HACER-L-ESVED:
    Kbe-i muazzamann dou kesinde bir buuk metre kadar ykseklikte bulunan ve Cennet ykutlarndan olan parlak, siyah ta.
    brhim aleyhisselm ile olu smil aleyhisselmn birlikte Kbe'yi in ettikleri srada, melekler ta getirerek smil aleyhisselma yardm ettiler. Sra Hacer-l-esvede gelince, brhim aleyhisselm; "Ey smil! yi bir ta getir ki, haclara i ret olsun" buyurdu. smil aleyhisselm bir ta getirdi. brhim aleyhisselm; "Bundan daha iyi bir ta getir" buyurunca; Eb Kubeys dandan; "Cebril aleyhisselm, tfanda bana bir ta emnet etti. Gel onu al!" diye bir ses iitti. Bunun zerine Hacer-l-esved ta Eb Kubeys dandan alnp, Kbe'deki yerine yerletirildi. (Azrak)
    Hazret-i mer, Hacer-l-esved tana, kar; "Sen bir ey yapamazsn, fakat Reslullah'a uyarak seni pyorum" dedi. Hazret-i Ali bunu iitince, Reslullah'n "Hacer-l-esved, kymet gn insanlara efat eder" buyurduunu syledi. Hazret-i mer de hazret-i Ali'nin bu szne teekkr etti. (Dvd bin Sleymn)
    Tavfa (Kbe'nin etrfnda dnmeye) Hacer-l-esvedden balamak ve burada bitirmek snnettir. (Zeyl)


    HCET NAMAZI:
    Madd ve mnev bir ihtiyaca, dilee kavumak niyeti ile iki ve en fazla on iki rek'at olarak klnan namaz.
    Bir kimsenin Allah teldan veya bendemden (insanolundan) bir hceti olursa, tertemiz bir abdest alsn. Sonra iki rek'at hcet namaz klsn. Sonra Allah telya sen (hamd) da bulunsun ve Peygambere salevt getirsin... (Hads-i erf-Tirmiz)
    Tecns ve dier kitaplarda, hcet namaznn yatsdan sonra drt rek'at olarak klnaca ve bir hads-i erfe gre ilk rek'atta; bir ftiha, yet-el-krs, kalan rek'atin her birinde birer ftiha, ihls ve muavvizeteyn okunaca, bunlar yapl rsa, klnan namaz Kadir gecesinde klnm gibi olaca kaydedilmitir. (bn-i bidn)
    stdlarmz (hocalarmz); "Biz bu hcet namazn kldk ve ihtiyalarmz, dileklerimiz grld" demilerdir. (bn-i bidn)


    HCI:
    Hac yapan kimse. (Bkz. Hac)
    Hanef mezhebinde, yalnz Arafat meydannda ve mzdelife'de hclarn iki namaz cem' etmeleri, birletirmeleri lzmdr. (AbdullahMsul)
    Hamdan Karmat adl blc, sapk Karmita devletini kurdu. Hclar katl etti. Haramlara gzel sanat ismini verdiler. slm dninin kt huy, fuh dedii ahlkszlklara, moral eitimi diyerek genleri felkete, seflete srklediler. 983 ylnda gad ab- ilhiyyeye yakalanp yok oldular. (ehristn, Nianczde)


    HCS:
    Kalbe (gnle) gelen ve hemen gidermek mmkn olan kt dnceler.
    Kalbe gelen hcisi melekler yazmaz. Hasenelere (iyi dncelere) sevb yazlr. (Abdlgan Nabls)


    HA:
    Birbirini dik olarak kesen iki dorunun meydana getirdii, hristiyanlk dninin sembol olarak kabl edilen ekil. Buna salb ve istavroz da denir.
    nsanlarn doutan gnhkr olduuna inanan hristiyanlar, s aleyhisselmn bu gnhlara keffret olarak kendini fed ettiini, haa gerilmek sretiyle ldrldn kabl ederler. s aleyhisselma yaplan ikencenin, dolaysyla onu kurtarmann sembol olarak kabl edilen ha ile ilgili yaygn hristiyan inan yanltr. (Harputlu shak Efendi)
    Kur'n- kerm, hazret-i s'nn haa gerilerek ldrlmediini, diri olarak ge karldn aka haber vermektedir. Dninden dnerek ufak bir menfaat karl hazret-i s'y Romallara haber veren Yehd, Allah tel tarafndan s aleyhisse lmn ekline benzetildi. Romal askerler. Yehd'y yakaladlar ve haa gerip ldrdler. (Rahmetullah Efendi)


    HAD:
    slmiyet'te miktr kesin olarak bildirilen cez.
    Be gnah iin had cezs vardr:Zin, arab imek, alkoll iki ile sarho olmak, kazf (iffetli erkek veya kadna zin etti diye iftirda bulunmak), hrszlk, yol kesicilik. (bn-i bidn)
    Had, gnhn temizlenmesine sebeb olmaz. Gnhtan kurtulmak iin ayrca tvbe etmek de lzmdr. (bn-i bidn)


    Hadd- Bl:
    Ergenlik a; cnp olup, gusl abdesti almaya balama zamn. (Bkz. Sinn- Blg)


    Hadd-i Kazf:
    ffetli, temiz olan erkek veya kadna zin isnd etmek (zin ettiini sylemek) sebebiyle verilen cez.
    Kazf (temiz erkek veya kadna zin isnd etmek), slm dninde byk gnhtr. ki hidin haber vermesi veya sulunun bir kere sylemesi ile sbit olur, bilinir. Hadd-i kazf, seksen sopa vurmaktr. Hadd-i kazf, kazf olunan kimsenin istei zerine ta tbk edilir.


    Hadd-i Sirkat:
    slm hukkunda bakasnn az veya ok maln gizlice, haksz olarak veya rzs olmayarak almak sebebiyle verilen cez.
    Akll ve erginlik ana gelmi erkek, kadn, kle, efendi, mslman veya zmm (mslman olmayan vatanda), on dirhem (33 gr. ve 65 santigram) gm paray veya deerinde olan mtekavvim (kymetli, kullanlmas ciz ve mmkn) ve durmakla bozulmaya n bir mal, mslman veya zmm olan shibinin mlknden dr-l-slm'da (mslman memleketinde), hepsini bir defda gizlice alrsa ve mal shibi de dv ederse, hadd-i sirkat uygulanr ve sulunun sa eli bilek mafsalndan kesilir. kinci def alan n sol aya oynak yerinden kesilir. ncsnde bir yeri daha kesilmeyip, tvbe edinceye kadar hapsedilir. Hrszlk, alann bir kere sylemesi veya iki dil erkek hidin haber vermesi ile belli olur. (bn-i bidn)
    Et, sebze, meyve, st, odun, ot, ku, tavuk, kire, kmr, tuz, saks, ekmek, her eit kitab vb. almakla hadd-i sirkat lzm gelmez. (bn-i Hmm)


    Hadd-i Zin:
    Akll olan, ergenlik ana gelen ve konuabilen mslman veya mslman olmayan kadn ve erkee, dr-l-slm'da (slm memleketinde), tehdd edilmeden, arzlariyle, zin yaparken yakalandklarnda verilmesi gereken cez.
    Evli olmayan kimse iin hadd-i zin, yz sopa vurulmasdr. (bn-i bidn)


    HADES:
    Abdestsizlik vey cnblk hli.
    Hades; kk hades ve byk hades olmak zere ikiye ayrlr. Kk hades; bevl etmek, herhangi bir yerden kan kmas ve abdesti bozan dier durumlarla meydana gelen manev kirlilik hlidir. Namaz abdesti almakla temizlenilir. Byk hades ise, cnbl k, hayz ve nifas hlleri ile meydana gelen manev kirliliktir. Boy abdesti alarak az, burnu ve btn bedeni ykamakla ondan temizlenilir. (Mehmed Zihn Efendi)


    Hadesten Tahret:
    Namaza balamadan nce yerine getirilmesi gereken farzlardan biri. Abdesti olmayan kimsenin abdest almas, cnb olann, hayz ve nifas hli sona eren kadnn boy abdesti almas.


    HD (El-Hd):
    Allah telnn Esm-i hsnsndan (gzel isimlerinden). Kullarndan dilediine doru yolu gsteren, kullarnn havssna (seilmilerine) dorudan insanlarn avmna (havsstan aa derecede olanlara) yarattklar varlklar vstasyla kendini tan tan yce Allah.
    Kur'n- kermde melen buyruldu ki:
    Rabbin, Hddir, (dmana kar) yardmc olarak yeter. (Furkan sresi: 31)
    Allah telnn isimleri vardr. simleri ayn zamanda sfatlardr. Allah telnn Hd ve Mudl (dallete gtrc) sfatlar vardr. nsanlardan bzlarna Hd, bzlarna Mudl sfat ile tecell eder. Biz, niye byle olduunu anlayamayz. (Abdlhakm Arvs)


    HADD SRES:
    Kur'n- kermin elli yedinci sresi.
    Hadd sresi Medne-i mnevverede nzil olmutur (inmitir). Yirmi beinci yet-i kermede demir mnsna olan haddin ehemmiyetinden (neminden) ve fidelerinden bahsedildii iin, sreye Hadd ismi verilmitir. Btn varlklarn Allah tely tesb h ettiklerini bildirmekle balayan srenin balca konular unlardr: Allah telnn mbrek isimleri, sfatlar, mallarn Allah iin harcayanlarn pek byk mkfatlara kavuacaklar, bz peygamberler aleyhimsselm ve mmetlerinin durumlar, P eygamber efendimize mn edenlere (inananlara) verilen mjdeler. (Fahreddn Rz)
    Hadd sresinde buyruldu ki:
    Her nerede olursanz olunuz, Allah tel sizinle berberdir. (yet: 4)
    Dny hayt elbette la'b, yni oyun ve lehv (elence) ve znet (sslenmek) ve tefhr (nme) ve mal, paray, evld oaltmaktr. (yet: 20)
    Dnyda olacak her ey dny yaratlmadan nce levh-i mahfzda yazlm, taktir edilmitir. Bunu size bildiriyoruz ki, haytta kardnz frsatlar iin zlmeyesiniz ve kavutuunuz kazanlardan, Allah'n gnderdii nmetlerden dolay marr olmayasnz. Allah kibirlileri sevmez. (yet: 22)


    HDS:
    Yaratlm. Yok iken var, var iken yok olabilir. Sonradan olan.
    lemin hdis olduunu gsteren ikinci bir delil de lemin her zaman bozularak deimesidir. (Kemahl Feyzullah)


    HADS:
    Peygamber efendimizin mbrek szleri, ileri ve grp de mani olmadklar eyler.
    Uydurduu bir sz, hads olarak syleyen kimse, Cehennem'de azb grecektir. (Hads-i erf-Buhr)
    Hads-i erfleri, sahh (doru) veya bozuk olduunu bilmeden sylemek, sahh olsa bile, gnh olur. Byle kimsenin hads-i erf okumas ciz olmaz. Hads kitablarndan hads nakletmek iin hads limlerinden iczet (diploma) alm olmak lzmdr. (Muhammed Hdim)
    mm- Buhr'nin rivyet ettii (naklettii, bildirdii) bir hads-i erfte yle buyruldu: inizde en sevdiim kimse, huyu en gzel olandr. Bir kimse ki, Kur'ndan, hadsten anlamaz, Cevb vermemek gibi, ona cevb bulunmaz.
    (eyh Sa'd)


    Hads limi:
    Hads-i erf sahasnda mtehasss kimse.


    Hads-i hd:
    Hep bir kimse tarafndan rivyet edilen, bildirilen, msned-i muttasl (Reslullah efendimize varncaya kadar, rivyet edenlerden yni nakledenlerden hibiri noksan olmayan) hads-i erfler.


    Hads-i mm:
    Herkes iin sylenmi hads-i erfler.


    Hads-i Cibrl:
    Peygamber efendimiz Eshb (arkadalar) ile otururlarken, Cebril aleyhisselmn insan sretinde gelip; slm', mn ve ihsn sorduunda Reslullah efendimizin verdii cevablar bildiren hads-i erf.
    Cibrl hadsinde o zt- erf (Cebril aleyhisselm) ellerini Resl-i ekremin mbrek dizleri zerine koydu ve Reslullah'a; "Y Reslallah! Bana slmiyet'i, mslmanl anlat" dedi. Resl-i ekrem buyurdu ki: " slm'n artlar; kelime-i ehdet getirmek, vakti gelince namaz klmak, malnn zektn vermek, Ramazn- erf aynda her gn oru tutmak ve gc yetenin, mrnde bir kerre hac etmesidir."
    mnn artlarn sorduunda; "Allah telya inanmak, O'nun meleklerine inanmak, indirdii kitablarna inanmak, peygamberlerine inanmak, hiret gnne inanmak, kadere, hayr ve errin Allah teldan olduuna inanmaktr" buyurdu.
    "hsn nedir? diye sorduunda da; "Allah tely grr gibi ibdet etmendir. Sen O'nu grmyorsan da, O seni grr" buyurdu. (Hads-i erf-Mslim)


    Hads-i Garb:
    Yalnz bir kiinin bildirdii sahh hads. Yahut, aradaki rvlerden (nakledenlerden) birine, bir hads liminin muhlefet ettii hads.
    Sad, ateten bir dadr. Bu dada ebed (sonsuz) olarak, kfire yetmi sene k ve o kadar sene de ini yaptrlacaktr. Bu hads, hads-i garbdir. (Tirmiz)


    Hads-i Hs:
    Bir kimse iin sylenmi hads-i erfler.
    Her mmetin bir emni vardr. Ey mmetim! Bizim emnimiz de Eb Ubeyde bin Cerrh'tr. Bu hads, hads-i hstr. (Sahh-i Mslim)


    Hads-i Hasen:
    Bildirenler (rvler) sdk (doru) ve emn (gvenilir) olmakla beraber hfzas, anlay sahh hadsleri bildirenler kadar kuvvetli olmayan kimselerin bildirdii hads-i erfler.
    YceAllah, can boaza gelmedike, (mnl) kulunun tvbesini kabl eder. Bu hadsi Tirmz rivyet etmi ve; "Bu hads, hads-i hasendir" demitir. (Hads-i erf-Riyz's-Slihn)


    Hads-i Kav:
    Reslullah efendimizin, syledikten sonra, peinden bir yet-i kerme okuduu hads-i erfler.


    Hads-i Kuds:
    Mns, Allah tel tarafndan, kelimeleri ise, Resl-i ekrem sallallh aleyhi ve sellem tarafndan olan hads-i erfler. Hads-i kudsleri sylerken, Peygamber efendimizi bir nr kaplard ve bu, hlinden belli olurdu. (Abdlhak Dehlev)
    Hak tel, hads-i kudsde buyurdu ki:
    Kulum bana, farz namazda olduu kadar, hibir amel ile yakn olamaz. (Buhr)
    L ilhe illallah kal'amdr. Bunu okuyan kal'ama girmi olur.Kal'ama giren de azbmdan emin olur, kurtulur. (Sedet-i Ebediyye)


    Hads-i Makt':
    Syleyenleri (rvleri), Tbin-i kirmakadar bilinip, Tbin'den rivyet olunan hads-i erfler.
    Tbin'den rivyet edilen, bildirilen makt' hadslerin sonraki rvleri (nakledenleri) Ehl-i snnet limlerinden iseler, bunlar hakkaten hads-i makt'dur. Mevd sanmamaldr. (bn-i Kudme-Buhr)


    Hads-i Mensh:
    Peygamber efendimiz tarafndan ilk zamanda sylenip, sonra deitirilen hadsler.


    Hads-i Merdd:
    Mns olmayan ve rivyet artlarn tamayan sz.


    Hads-i Mehr:
    lk zamanda bir kii bildirmiken, ikinci asrda hret bulan, yni bir kimsenin Resl-i ekremden, o kimseden de, ok kimselerin ve bunlardan dah, baka kimselerin iittii hads-i erfler.
    Hads-i mehra inanmayan kfir olur. (bn-i bidn)


    Hads-i Mevd:
    Bir hads immnn artlarna uymayan hads-i erfler.
    Bir mctehid (yet-i kerme ve hads-i erflerden hkm karan lim), bir hadsin sahh (doru) olmas iin, lzm grd artlar tamyan bir hads iin; "Benim mezhebimin uslnn kidelerine gre mevddur" der. Yoksa; "Reslullah'n sallallah aleyhi ve sellem sz deildir" demez. (Dvd-l-Kars)


    Hads-i Mevkf:
    Eshb- kirma kadar rvleri (nakledenleri) hep bildirilip, sahb olan rvnin, Resl-i ekremden iittim demeyip, byle buyurmu dedii hads-i erfler.


    Hads-i Mevsl:
    Sahbnin (Reslullah efendimizin arkadalar); "Reslullah'tan iittim, byle buyurdu" diyerek haber verdii hads-i erfler. Bunda, Resl-i ekreme kadar rivyet edenlerin hi birinde kesinti olmaz.


    Hads-i Muddarib:
    Kitab yazanlara, eitli yollardan, birbirine uymayan ekilde bildirilen hads-i erfler.


    Hads-i Muhkem:
    Te'vle (yoruma, aklamaa) muhta olmayan hads-i erfler.


    Hads-i Mu'allak:
    Batan bir veya birka rvsi(rivyet edeni, nakledeni) veya hibir rvsi belli olmayan hads-i erfler.


    Hads-i Munfasl:
    Aradaki rvlerden (nakledenlerden), birden ziydesi (fazlas) unutulmu olan hads-i erfler.


    Hads-i Mfter:
    Mseylemet-l-Kezzb'n ve ondan sonra gelen mnfklarn (kalbiyle inanmayp, szleriyle inandk diyenlerin), zndklarn (kfirlerin), mslman grnen dinsizlerin uydurma szleri.
    Ehl-i snnet limleri (Reslullah efendimiz, drt halfesinin ve ashbnn arkadalarnn yolunda olan limler), mfter hadsleri aram, bulmu ve ayrmlardr. Din byklerinin kitablarnda byle szlerden hibiri yoktur.


    Hads-i Mrsel:
    Sahbe-i kirmn ismi sylenmeyip, Tbin'den (Sahbeyi grenlerden) birinin, doruca Resl-i ekrem buyurdu ki dedii hads-i erfler.


    Hads-i Msned-i Mnkat':
    Sahbden baka bir veya birka rvsi (nakledeni) bildirilmeyen hads-i erfler.


    Hads-i Msned-i Muttasl:
    Peygamber efendimize kadar rvlerden (nakledenlerden) hibiri noksan olmayan hads-i erfler.


    Hads-i Mstefz (Mstefd):
    Syleyenleri ten ok olan hads-i erfler.


    Hads-i Mtebh:
    Te'vle (aklamaya, yorumlamaya) muht olan hads-i erfler.


    Hads-i Mtevtir:
    Bir ok Sahbnin Peygamber efendimizden ve baka bir ok kimsenin de bunlardan iittii ve kitba yazlncaya kadar, byle pek ok kimsenin haber verdii hads-i erfler. Mtevtir hadsleri rivyet edenlerin yalan zerinde szbirlii yapmalar mm kn deildir. Hads-i mtevtire muhakkak inanmak ve bildirilenleri yapmak lzmdr. nanmayan kfir olur, mn gider. (bn-i bidn)


    Hads-i Nsih:
    Reslullah sallallah aleyhi ve sellem efendimizin, son zamanlarnda syleyip, nceki hkmleri deitiren hads-i erfleri.


    Hads-i Sahh:
    dil ve hads ilmini bilen kimselerden iitilen, msned-i muttasl (Resl-i ekreme kadar, rivyet edenlerin hepsi tam olup noksan bulunmayan), mtevtir (bir ok sahbnin rivyet ettii) ve mehr (nceleri bir kii bildirmiken, sonralar hret bu lan) hadsler.


    Hads-i z:
    Bir kimsenin, bir hads liminden iittim dedii hads-i erfler.
    Hads-i zlar kabl edilir, fakat sened (veska) olamazlar. lim denilen kimse mehr bir zt deilse, kabl olunmazlar.


    Hads-i Zaf:
    Sahh ve hasen olmayan hads-i erfler.
    Zaf hadsi bildirenlerden birinin hfzas, adleti gevek olur veya tikdnda (inancnda) bhe bulunur. Zaf hadslere gre fazla ibdet yaplr; fakat ictihdda bunlara dayanlmaz.


    Hads mm:
    yz binden ok hads-i erfi, rvleri (rivyet edenleri, nakledenleri) ile birlikte bilen byk hadis limi. Buna, hads mctehidi de denir.
    Hads immlarnn en byklerinden olan mm- Buhr'nin rivyet ettii (naklettii) bir hads-i erf yledir:
    Mslman, mslmann (din) kardeidir. Mslman, kardeine zulmetmez ve onu dman eline vermez (himye eder, korur). Her kim mslman kardeinin yardmnda bulunur ve onun ihtiycn te'min ederse, Allah da ona yardm eder. Her kim, bir mslmann skntlarndan birini giderirse, cenb- Hak buna mukbil (karlk), ondan kymet skntlarndan birini giderir. Her kim, bir mslmann aybn (kusrunu) rterse Allah tel hirette onun (kusur) ve kabhatlerini rter.
    Hads immlarndan mm- Mslim'in rivyet ettii bir hads-i erf ise yledir:
    Herhangi bir mslmann bana; yorgunluk, hastalk, dnce, keder, ac, diken batmasna kadar, her ne gelirse, Allah tel bunlar; o mslmann hatlarna keffret klar.


    Hads-i Nefs:
    Kalbe gelip de, yapmakla yapmamak arasnda tereddde sebeb olan dnce.
    Kalbe gelen dnce be derecedir: Birincisi, kalbde durmaz, uzaklatrlr. Buna hcis denir. kincisi kalbde bir zaman kalr. Buna htr denir. ncs, hads-i nefstir. Drdncs, yaplmas terch edilir. Buna hemm denir. Beinci derecede bu ter ch kuvvetlenip, karar verilir. Buna azm ve cezm denir. lk dereceyi melekler yazmaz. Hemm, hasene (iyilik) ise yazlr. Seyyie yni ktlk ve gnah ise, terk edilince, sevb yazlr. Azm olursa, bir gnah yazlr. lenmezse bu da affolur. (Abdlgan Nabls)


    HADS:
    Zihnin sr'atli fakat doru bir ekilde netceye ulamas ile bilinen ey.
    Gnee olan yaknlk ve uzaklna gre, ayn nn deimesi, azalp oalmas, aralarna dnynn girmesiyle kararmasndan, ayn, n gneten aldnn bilinmesi hadsdir. (Molla Fenr)
    Tasavvuf byklerinin eserden (yaplan iten) messiri (bu ii yapan, yaratcy) anlamalar hadsdir. Hatt bedhdir yni meydandadr, apaktr. Dier insanlarn, eseri grp, messiri anlyabilmeleri ise, dnmekle, incelemekle olur. (Ahmed Frk)
    Allah teldan bakasnn ibdete hakk olmad meydandadr. Hatt hadsdir. Bir kimse, ibdetin mnsn iyi anlasa ve Allah telnn sfatlarn iyi dnse, O'ndan bakasnn ibdete hakk olmadn hemen bilir. (Ahmed Frk)


    HAFAZA MELEKLER:
    Koruyucu melekler, her insann hayr (iyi) ve er (kt) ilerini yazan; ikisi gece, ikisi gndz gelen ve ktlklerden ve cinlerden koruyan melekler. Bunlara Kirmen ktibn melekleri diyenler olduu gibi, onlardan baka olduunu syleyenler de olm utur. (Bkz. Kirmen Ktibn)
    Hafaza melekleri, insandan yalnz cimda ve helda ayrlrlar. (mm- Birgiv, Kdzde)


    HFD (El-Hfid):
    Allah telnn Esm-i hsnsndan (gzel isimlerinden). Kymet gn, yni ldkten sonra mahlkt (yaratlmlar) diriltilip, herkes dnyda iken yaptnn hesbn verirken, kfirleri ve kt kimseleri en aa seviyeye indiren, huzrunda dmanl arnn balarn aa ediren.
    El-Hfid ism-i erfini syliyen zararlardan korunmu olur. (Ysuf Nebhn)


    HFIZ:
    Hfz eden, ezberleyen. Rvileriyle (rivyet edenlerle) birlikte yz bin hads-i erfi ezbere bilen hads limi.
    Kur'n- kermi ezberleyene hfz denmez, kr denir. Bugn hads-i erfleri ezbere bilen bulunmad iin, kr yerine, yanl olarak hfz denmektedir. (Muhammed Thir)


    Hfz- Kur'n:
    Kur'n- kermi ezbere bilen. (Bkz. Kr)
    slmiyet her tarafa yaylacaktr. Hatt, slm tcirleri, ticret iin byk denizlerde serbest yolculuk yapacaklar ve gzilerin atlar baka memleketlere yaylacaktr. Sonra, hfz- Kur'n olan kimseler kacak, benden daha iyi okuyan var m? Benden daha ok bilen var m? diyeceklerdir. Cehennem'in odunlar bunlardr. (Hads-i erf-Berka)
    Hfz- Kur'n pazarlk etmeden, Allah rzs iin hatm, cz veya mevlid okursa, okutann hediye ettiini almas ciz olur. tirz ederse ald harm olur. (Muhammed Hdim)


    HFIZA:
    Hfz etme (ezberleme) ve hatrda tutma kuvveti. His organlar ile duyulmayan fakat duyulanlardan karlan mnlar saklayan mnev duygu merkezlerinden biri.
    Hocam Vek'e hfzamn zayflndan ikyet ettim. Gnhlar terketmemi syledi. (mm- fi)
    Az yemek yiyenin bedeni kuvvetli, kalbi nrlu, hfzas kuvvetli olur. Geimi kolay olur, ilerinde lezzet bulur. Allah tely ok anm olur. hireti dnr, ibdetten ald lezzet her eyde isbeti (doruyu bulmas) ve ird (yol gstermesi) ok, ahirette hesb kolay olur. (Muhammed bin Kutbddn znik)


    HAF:
    Gizli, kapal.
    1. Usl-i fkh ilminde, mns ak olduu hlde syleyenin maksadn ifde etme hussunda kapal, gizli sz.
    "Ktil mrs olamaz" hads-i erfinde ktil lafz hafdir. Bu kelimenin, kasten bilerek adam ldrenin mrs olamyaca hussunda mns ak olduu hlde, hat ile ldrenin de bu hkmn altna girip girmedii hussunda kapaldr. Bu kapallk sebebiyle limler bu konuda farkl hkmler bildirmilerdir. (Serahs)
    Mide sresinin otuz sekizinci yet-i kermesinde hrsza verilecek cezdan bahsedilmektedir. yet-i kermedeki srk (hrsz) kelimesi hafdir. nk tarrr (yankesici) ve nebb (kefen soyucuyu) da ierisine ald hususunda kapaldr. Bunun iin, limler, yet-i kermede hrsza verilecek ceznn, yankesiciye de verileceinde szbirlii ettikleri halde, kefen soyucu hakknda ihtilf etmiler, farkl hkmler bildirmilerdir. (Serahs, Molla Hsrev)
    2. Tasavvufta lem-i kebrdeki be latfeden biri.
    Kalb, rh, sr, haf ve ahf latfelerinin asllar, kkleri lem-i kebrdedir. nsann dndaki varlklara "lem-i kebr" denir. (mm- Rabbn)


    Haf Okumak:
    Namazda sessiz okumak. mmn len, ikindi ve ve drt rek'atl namazlarn ve drdnc rek'atlarnda sessiz okumas.
    Haf okunacak yerde cehr (ak), cehr okunacak yerde haf okunursa secde-i sehiv lzm olur. (Haleb)


    HAFF KRH:
    iddetli olmayan zorlama. Cann veya uzvun telefine yol amayan, yalnz ac ve eleme sebeb olacak derecedeki dvme ve hapsetme gibi eylerle yaplan zorlama. (Bkz. krh)
    Hafif ikrh karsnda kalan kimsenin riy yni gsteri yapmas ciz deildir. (Muhammed Hdim)


    HAFF NECSET:
    Eti yenen drt ayakl hayvanlarn bevli (idrar) ve eti yenmeyen kularn pislii.
    Hafif necsetlerden bir uzva veya elbisenin bir ksmna bulanca bu ksm veya uzvun drtte biri kadar namaza zarar vermez. (bn-i bidn)


    HAFF-L-HZ:
    Zevcesi (hanm) ve ocuu olmayan.
    ki yz ylndan sonra, sizin en iyiniz, haff-l-hz olandr. (Hads-i erf-Kef-l-Haf)
    Hicretten (Reslullah efendimizin Mekke'den Medne'ye g etmesinden) iki yz sene sonra gelenler arasnda bulunan; Bir-i Hfi, Byezd-i Bistm ve Eb'l-Hseyn Nr gibi byk limler haff-l-hz idiler. (Sadddn Fergn)


    HAHAM:
    Yahd din adam.
    Allah tel yet-i kermede melen buyurdu ki:
    Ey mn edenler! Muhakkak ki; hahamlardan ve rhiplerden bir ou, btl sebeplerle, insanlarn mallarn yerler ve onlar Allah'n yolundan alkorlar. Altn ve gm yp ve biriktirip de onlar Allah yolunda harcamayanlara pek ackl bir azb mjdele. (Tevbe sresi: 34)
    Allah tel Ms aleyhisselma Tevrt kitabn (yazl emirleri) verdii gibi, bz ilimleri yni szl emirleri de verdi. Ms aleyhisselm bu ilimleri Hrn ve Y (aleyhimesselma) bildirdi. Bunlar da kendilerinden sonra gelen peygamberlere bild irdiler. Bu bilgiler nesilden nesile yni hahamlardan hahamlara nakledildi. Bunlara zamanla yahdlerin detleri, knun messeseleri, hahamlarn bir mevzdaki tartmalar ve ahs grleri de kartrld. Bylece hahamlarn ahs gr ve mnkaalarn ifde eden bilgiler yahd kitablarna girdi. Yahd hahamlarndan Akilos bunlar toplad ve ksmlara ayrd. Talebesi haham Meir bunlara ilveler yaparak basitletirdi. Daha sonraki hahamlar bu rivyetlerin te'lifi (birletirilmesi) ve topla nmas iin eitli usller ve artlar koydular. Bylece pekok rivyetler ve kitaplar ortaya kt. (Harputlu shk Efendi)


    HD:
    Hayz (det) gren kadn. (Bkz. Hayz)


    HN:
    Birine kendini emin (gvenilir) tanttktan sonra o emniyeti, gveni bozacak i yapan. Eminin zdd.
    Cimriler, hlekrlar (aldatclar), hinler ve kt huylu insanlar Cennet'e giremezler. (Hads-i erf-Snen-i Tirmiz)
    mmetim belki her gnh ileyebilir ama, yalan syliyemez ve hinlik yapamaz. (Hads-i erf-Kimyy- Sedet)
    Kibri, hinlii ve kul borcu olmayan m'min hesabsz Cennet'e girecektir. (Hads-i erf-Berka)
    ki gnahtan ok kork! Birisi emrinde olan insanlara zulmetme! En byk zulm, onlarn slm bilgilerini renmelerine, ibdet yapmalarna mni olmaktr. kincisi din ve dny yolunda hin olma! Her gnahtan kork! Bir kimse, bir gnah ilemek istese, fakat Allah teldan korkarak ondan vazgese, Hak tel o kimseye Cennet-i a'lda bir kk ihsn eder.Bir mslman sana zarar verirse sen ona iyilik et! Hi kimsenin ayblarn yzne vurma. (Sleymn bin Cez)


    HAK (El-Hakk):
    1. Allah telnn Esm-i hsnsndan (gzel isimlerinden). Vcib-l-vcd yni varl lzm olan, hi yok olmayan, dim var olan ve kendisinden bakas yaratmaya lyk olmayan.
    Kur'n- kermde melen buyruldu ki:
    ...Allah, Hak'dr. (Mriklerin) Allah teldan baka taptklar btldr (yok olucudur). (Hac sresi: 62)
    Her gn el-Hak ism-i erfini bin def syliyenin huyu ve ahlk gzelleir. (Ysuf Nebhn) Hak erleri hayr eyler, Zannetme ki gayr eyler, Mevl grelim n'eyler, N'eylerse gzel eyler.
    (brhim Hakk Erzurm) Akln varsa ey kardeim Hakk sevmek olsun iin Ak tadn tatmyann Kalbi temiz olmaz imi.
    (M. Sddk bin Sad)
    2. slmiyet.
    Kur'n- kermde melen buyruldu ki:
    Hak gelince, btl (irk, puta tapmak) gider. Btl, her zaman gidicidir. (sr sresi: 81)
    3. Gerek, doru.
    Kur'n- kermde melen buyruldu ki:
    Cennet ehli (Cennet'e girince) Cehennem ehline; "Biz Rabbimizin bize vdettiini (sevb) hak bulduk. Siz de Rabbimizin size vdettiini (azb) hak buldunuz mu? diye seslenir. (Onlar da) evet derler. (A'rf sresi: 44)
    lm haktr, kabr haktr. Kabirde, Mnker ve Nekir denilen iki melein meyyite (lye) sul sormas haktr. Har (kabrden kalkp Arast meydannda hesb vermek iin toplanmak) haktr. Ner haktr. Dnyda yaplan amellerin ilerin hesbn vermek hak tr. Amellerin tartlmas haktr. Cehennem zerinde bulunan ve zerinden geilecek, Srat denilen kpr haktr. Cennet'in m'minler (inananlar) iin, Cehennem'in de kfirler iin olduu haktr. (Nesef)
    4. Alacak.
    Bir kimse, peygamberlerin al nebiyyin ve aleyhimssalevt vesselm yapt ibdetleri yapsa, fakat zerinde bakasnn bir kuru hakk bulunsa, bu bir kuruu demedike, Cennet'e giremeyecei bildirilmitir. (mm- Rabbn)
    5. Pay, hisse.
    Byi' (satc)den baka bir kimsenin hakk bulunan bir maln satlmas, o kimsenin izin vermesine baldr. Yni izin vermezse mteri (alc) o mala mlik, shib olamaz. (bn-i bidn)
    6. Htr, hrmet.
    Peygamber efendimiz sallallah aleyhi ve sellem; "Allahmme inn es'elke bilhakkss'ilne aleyke" yni; "Y Rabb! Senden isteyip de verdiin kimselerin hakk iin, senden istiyorum, derdi ve byle du ediniz!" buyururdu. (bn-i Mce) Y ilh ol Muhammed hakk n Ol efat kn Ahmed hakk n Biz s mcrim kullar Yarlayb gnhlardan ber Kabrimiz mn ile pr nr kl Mnis-i glmn ile hem hr kl.
    (Sleymn elebi)
    7) nsann yapmas lzm gelen ey.
    Mslmann mslman zerine be hakk vardr: Selmna cevap vermek, hastalnda arayp sormak, cenzesinde bulunmak, dvetine gitmek, aksrp elhamdlillah deyince, yerhamkellah diye karlk vermek. (Hads-i erf-Buhr, Mslim)


    Hak Tel:
    Yce Allah. Allah celle cellh. (Bkz. Allah) Hak tel, intikmn kul eli ile alr lm-i hli bilmiyenler, onu kul yapt sanr.
    (M. Sddk bin Sad)


    Hakk-ul-Yakn:
    Bir eyin hakkatine kavuma, mhiyetine erime, bulma, tatma. Allah telnn beendii ahlk ile ahlklanp, kalb gznn almas ve mnev perdelerin kaldrlmas neticesinde elde edilen kesin ilim, bilgi.
    Evliynn ou, ancak ldkten sonra hakk-ul-yakn makmna varmaktadr. Bu dny haytnda haylden kurtulmak imknszdr. Evliynn byklerinden, pek az seilmileri, bu dny haytnda iken, bu devlete erdirmekle ereflendirirler. Dnyda oldukla r hlde, bilgilerine hayal karmaz. (mm- Rabbn)
    lmi ve ameli erat gsterir. lmin ve amelin rhu ve kk gibi olan ihls (her eyi Allah iin yapabilmeyi) elde etmek iin tasavvuf yolunda ilerlemek lzmdr. Glkle ve alarak ele geen ihls devaml olmaz. Sonra kalbe nefsin arzular gelir . Zahmet ekmeden ele geen ihls devamldr. Zahmet ekerek elde edilen, devmsz ihlsn shiplerine muhlis denir. Devml ihls shiplerine muhlas denir. Muhlas olana ibdet yapmak, tatl ve kolay olur. nk bunlarda nefislerinin arzusu ve eytann vesvesesi kalmamtr. Byle bir ihls, insann kalbine ancak bir velnin kalbinden gelir. Bu ihls ile insan hakk-ul-yakn mertebesine kavuur. (mm- Rabbn)


    HAKEM (El-Hakem):
    1. ki tarafn, hkmne rz gstermek iin setikleri kimse. Hakl ile hakszn ayrlmasnda araclk eden kimse.
    Reslullah efendimiz otuz be yandayken yamur ve seller Kbe'nin duvarlarn iyice ypratmt. Bu sebeble Kurey kablesi Kbe'yi yeniden in eyledi. Ancak kableler, Hacer-l-Esved'i yerine koymak hussunda anlaamadlar. Aralarnda neredeyse s ava kacakt. Bunun zerine yal bir zt; "Ey Kurey topluluu! Anlaamadnz i hakknda hkm vermek zere, u kapdan ilk girecek zt aranzda hakem yapn" diyerek, Ben eybe kapsn gsterdi. Orada bulunanlar teklifi kabl ettiler. Nihye t kapdan; doruluunu, stn ahlkn her zaman taktr ettikleri ve el-Emn (Gvenilir, itimada layk) dedikleri Muhammed aleyhisselmn geldiini grdler ve O'na durumu anlattlar. Peygamber efendimiz yere bir rt serip Hacer-l-Esved'i zerine koydu. Sonra her kableden bir kiiye bir ucundan tutturup ta konulaca yere kadar kaldrtt ve kucaklayp yerine koydu. Bylece kmak zere olan arpmann nne geerek herkesi memnun etti. (bn-i Him)
    2. Allah telnn Esm-i hsnsndan; hkmedici, hak ile btl ayrc.


    HAKKAT:
    1. Bir lafzn (szn) asl mns.
    Aslan denilince, bilinen yrtc hayvan kastedilir, bu mnda kullanlrsa, hakikat olur, cesur insan mnsnda kullanlrsa, mecz yni hakk mnsnn dnda kullanlm olur. (Molla Hsrev)
    2. Gerek.
    Fizik ve kimy reaksiyonlarnda maddenin yok olmad bugn kesin olarak bilinmektedir. Lavoisier adndaki Fransz kimygeri; "Kimy tepkimelerinde, madde gayb olmaz ve yoktan meydana gelmez." hakkatini tecrbe ile isbat etmi ise de, her eyin kimy tepkimesi, kimy knunu ile yapldn zan ederek; "Tabiatta bir ey yaratlmaz ve hibir ey yok edilemez" demitir. Bugn, yeni kef edilen ekirdek olaylar, nkleer reaksiyonlar, maddenin enerjiye dndn, yok olduunu, Lavoisier'in aldanm olduunu gstermektedir. (M. Sddk bin Sad) Alan sensin veren sensin klan sen, Ne verdinse odur dahi nemiz var. Hakkat zre anlayp bilen sen, Ne verdinse odur dahi nemiz var.
    (Azz Mahmd Hdy)
    3. Ktlklerin kalbden tekellfszce, zorlanmadan gitmesinin gereklemesi, fen(Allah teldan baka her eyi unutma) mertebesi.
    Tarkat ve hakkatten maksat, ihls (her eyi Allah telnn rzs iin yapma hlini) elde etmektir. (mm- Rabbn)
    eratin (dnin) emirlerini yapmak, tarkatin ve hakkatin hllerine kavumak, hep nefsin tezkiyesi, yni temizlenmesi ve kalbin tasfiyesi yni parlamas iindir. Nefs temizlenmedike ve kalb Allah teldan bakasnn sevgisinden selmet bulmadka, kurtulmadka hakk mn hsl olmaz, ele gemez. Felketlerden, azblardan kurtulmak iin, hakk mna kavumak lzmdr. (mm- Rabbn)
    4. Mhiyet.
    Kur'n- kermde bulunan bilgiler ksmdr: Bir ksmn, hibir kuluna bildirmemitir. Ztnn ve sfatlarnn hakkati ve gaybden haber vermek byledir. kinci ksm, yalnz peygamberlerine bildirdii esrr (srlar)dr. nc ksm bilgileri, pe ygamberine bildirmi ve btn mmetine bildirmesini emretmitir. (Hdim)


    Hakkat-i Cmia:
    Toplayc hakkat. Tasavvufta kalb.
    nsan, lem-i kebrde yni insan dnda bulunan her eyi kendinde toplad iin, mahlklarn en kymetlisi olduu gibi, hakkat- cmia olan kalb de lem-i sagrdeki yni insanda bulunan her eyi kendinde toplad iin ok kymetlidir. (Ahmed Frk Serhend)
    nsan eit eit eylere bal kaldka, kalbi temizlenemez. Pis kaldka sedetten, mutluluktan mahrmdur, uzaktr. Hakkat- cmia denilen kalbin Allah teldan baka eyleri sevmesi, onu karartr, paslandrr. Bu pas temizlemek lzmdr. Temizl eyicilerin en iyisi, snnet-i seniyye-i Mustafaviyyeye (Peygamber efendimizin bildirdiklerine) uymaktr. Snnet-i seniyyeye tbi olmak, uymak, nefsin detlerini (alkanlklarn), kalbi karartan isteklerini yok eder. (Ahmed Frk)


    HAKM (El-Hakm):
    1. Allah telnn Esm-i hsnsndan (gzel isimlerinden). Hikmet shibi, ilmi kmil, ii gzel, uygun iler yaratc ve kullar arasnda hkmedici.
    Allah tel yet-i kermelerde melen buyurdu ki:
    Allah tel hakkyla bilendir ve Hakmdir. (Hucurt sresi: 8)
    Biz hibir peygamberi kendi kavminin dilinden bakasyla gndermedik ki emr olunduklarn onlara apak anlatsn. Artk Allah kimi dilerse saptrr, kimi de dilerse doru yola gtrr. O, her eye glibdir ve hakmdir (brhim sresi: 4)
    Gnhtan kamaya kuvvet, ibdet yapmaya kudret, ancak azz ve hakm olan Allah telnn yardm iledir. (Hads-i erf-Msned-i Ahmed bin Hanbel)
    Allah tel kullarna yapabilecekleri eyleri emretmitir. Nitekim Nis sresi yirmi sekizinci yetinde melen; "Allah ( tel) size emirlerinin kolay, haff olmasn diledi (istedi). nk insanlar zayf olarak yaratlmtr" buyurmaktadr. Allah tel hakmdir; her eyi yerinde uygun olarak yapar. Raftur, acmaya lyk olmayanlara da acycdr. Rahmdir, hirette sevdiklerine yni nmetine kreden m'minlere Cennet'i ihsn edicidir. (mm- Rabbn)
    El-Hakm ism-i erfini syliyen, hikmete kavuur ve kendisine gizli mnlar alr. Geceleyin abdest alp byk bir teslimiyetle el-Hakm ism-i erfini syliyenin kalbini Allah tel mnev srlar haznesi yapar. (Ysuf Nebhn)
    2.Hikmet ehli. Din bilgilerini fen bilgileri ile isbt eden lim.


    HKM:
    Hakl ve haksz ayrp, hak ve adlet zere hkmeden, karar veren.
    Hak ve adlet zere bir gn hkimlik yapmay, bir sene devaml gaz etmekten (Allah yolunda harb etmekten) daha ok severim. (Hads-i erf-Berka)


    Hkim-i Mutlak:
    Tam ve gerek hkmedici olan Allah tel.
    Akll o kimsedir ki, nefsine hkim olur da lm sonras iin hazrlanr. ciz ve ahmak olan o kimsedir ki, nefsinin yularn salverir ve Hkim-i mutlak (olan) Allah telya kar bo mitlere kaplr. (mm- Rabbn)


    HKKA SRES:
    Kur'n- kermin altm dokuzuncu sresi.
    Hkka sresi Mekke'de nzil oldu (indi). Elli iki yet-i kermedir. lk yet-i kermede geen el-Hkka kelimesi sreye isim olmutur. Srede, Kur'n- kermin doruluu ve Allah telnn kelm olduu aklanmakta, kymet ve kymetin vuku srasn da meydana gelecek iddetli hdiselerle, eski kavimler ve onlarn taknlk ve bozgunculuklar bildirilmektedir. (Rz, Ebss'd, Taber)
    Allah tel Hkka sresinde melen buyuruyor ki:
    Sra bir kerre frlnce, yeryz ve dalar yerlerinden kaldrlp, silkilecektir. O gn kymet kopacak, gk yarlacak ve dalacaktr. (yet: 13-15)
    Kim Hkka sresini okursa,Allah tel onun hesbn kolay eyler. (Hads-i erf-Kd Beydv Tefsri)


    HL:
    Durum, vaziyet, tavr. Tasavvuf yolunda bulunan kimsenin kalbine gelen sevin, hzn, darlk, genilik, arzu ve korku gibi mnlar. Bunlar kulun gayreti ve almas olmadan kalbe gelir. Bu ynden makam ile arasnda fark vardr. Makam, tasavvuf yolun da bulunan kimsenin almakla kazand mnev derecedir.
    Hller ve vecdler (kendinden gemeler), matlbun yni ele geirilmek istenilenin balanglardr. Maksat deildir. (mm- Rabbn)
    En gzel hl; erate (dnimizin emir ve yasaklarna) uymaktr. (mm- Rabbn)
    Tasavvuf yolunda ilerleyenlerin bilgileri hl ile kavuulan bilgilerdir. Hller de amellerden hsl olur. Amelleri drst, doru olan ve ibdetleri hakk ile yapan kimselerde hller hsl olur. Bu hller birok eyleri renmelerine sebeb olur. (mm- Rabbn)


    Hl Ehli:
    Hli tavr gzel olan gnl shibi kii. Vel zat. (Bkz. Evliy)
    Almay, vermekten daha tatl gren hal ehli olamaz. (Eb Medyen Marib)


    HALL (Hell):
    Yasak edilmi olmayan, yhut yasak edilmi ise de, slmiyet'in zr, mni ve mecbriyet sayd sebeblerden birisi ile yasakl kaldrlm olan eyler.
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyurdu ki:
    Ey m'minler! Allah telnn size hell ettii tayyib yni gzel eyleri kendinize haram etmeyiniz! Helllere haram demeyiniz! Allah tel hell ettii eylere haram diyenleri sevmez. (Mide sresi: 87)
    Dunn kabl olmas iin hell lokma yiyin. (Hads-i erf-Kimyy-Sedet)
    Bir kimse, hi haram kartrmadan, krk gn hell yerse, Allah tel, onun kalbini nr ile doldurur. Kalbine, nehirler gibi hikmet (faydal ilim) aktr. Dny muhabbetini, kalbinden giderir. (Hads-i erf-Kimyy- Sedet)
    Allah tel, peygamberlerine emrettiini, m'minlere de emretti ve buyurdu ki: "Ey peygamberlerim! Hell yiyiniz ve slih (iyi) iler yapnz!" (M'minn sresi: 51) M'minlere de emretti ki; "Ey mn edenler! Sizlere verdiim rzklardan hell olanlar yiyiniz." (Bekara sresi: 172) (Hads-i erf-Cmi-ul-Usl, Mikt, Mslim)
    Allah telya itat etmek, bir hazneye benzer. Bu haznenin anahtar du, anahtarnn dileri de hell lokmadr. (Yahy bin Muz)
    Haram yiyenlerin yedi zs, istese de istemese de gnh iler. Hell yiyenlerin her zs ibdet eder. Hayr ilemesi kolay ve tatl gelir. (Sehl bin AbdullahTster)
    Bizim yolumuzda el, hell krda (ite); gnl ise hakki yrdadr (Allah teldadr). (Ubeydullah- Ahrr)
    Her gn hellinden al-veri yapmam, geceleri ibdet, gndzleri orula geirmemden bana daha sevimlidir. (Muviye bin Kurre)


    Hall Lokma:
    Haram olmayan, dinde yenilmesi yasak edilmeyen yiyecek.
    Hell lokma yemeyen kimse, Allah telya itat etme gcn kendisinde bulamaz. Hell lokma yiyen kimse de Allah telya isyankr olmaz. (Ali Rmiten)


    HALEF-MTTEKN (Bkz. Halef-i Sdkn)


    HALEF-SDIKN:
    Selef-i slihnden yni Eshb- kirm, Tbin ve Tebe-i tbinden sonra gelen Ehl-i snnet limleri.
    Halef-i sdkn, mn (inan) ve amel bilgilerinde ve kalb bilgilerinde, hep Selef-i slihne (Hicr ilk iki asrda yaayan mslmanlara) tbi olmular, bunlarn yolundan hi ayrlmamlardr. (bn-i Askir)


    HLET- NEZ':
    lrken rhun kaca an.
    Allah'm! Bizi ve dnimizi her trl zarardan koru. Hlet-i nez'de mnmz alma. O anda eytan bize musallat etme. Bizi dny ve hiret hayrlar ile rzklandr. Allah'm! Sen her eye kdirsin. (Mevln Hlid-i Badd)


    HALF ETMEK:
    Yemin etmek. (Bkz. Yemin)


    HLIK (El-Hlk):
    Allah telnn Esm-i hsnsndan (gzel isimlerinden). Her eyi taktr ve tyin eden, yaratan.
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyurdu ki:
    O yle Allah ki, Hlktr, Bridir (yaratan var edendir), Musavvirdir (btn varlklara ekil verendir), Esm-i hsn (en gzel isimler) O'nundur. Btn gklerde ve yerde olanlar O'nu tesbh eder. OAzzdir (her eye glib ve her kemle shibdir), Hakmdir (hikmet shibidir). (Har sresi: 24)
    O'ndan baka ilh yoktur. Her eyin hlk ancak O'dur. ( En'm sresi: 102)
    Pek ufak bir parasn grdmz bu kintn (evrenin) bir hlk ve anlamaa aklmzn ermedii pek muazzam bir kudret shibi vardr. Bu hlkn hi deimemesi ve sonsuz var olmas lzmdr. te bu hlk, Allah teldr. (Ahmed sm Efendi)
    Rahmn, Kudds, Mheymin ve Hlk (yaratc) gibi yalnz Allah telya mahss olan isimleri insanlara isim yapmak haramdr. (A. Nabls)
    Gece yars bir miktar zaman el-Hlk ism-i erfini syleyen kimsenin kalbi ve yz nrlanr. (Ysuf Nebhn) Hlkn dururken mahlka tapma, eytana uyup da yolundan sapma.
    (L Edr)


    HLD BN SNN ABES ALEYHSSELM:
    s aleyhisselmdan sonra gnderilen peygamberlerden. s aleyhisselm ile son peygamber Muhammed aleyhisselm arasnda geen fetret devrinde, Aden beldesinde bulunan bir kavme gnderilmitir.
    Hlid bin Sinn Abes aleyhisselmn kavmine musallat olan ve bir maaradan kan ate, uzak mesfelere yaylyor, ekinleri ve hayvanlar yakyor, sonra tekrar geri ekiliyordu. nsanlar ciz kalmt. Bu srada Hlid bin Sinn aleyhisselm peygamber olarak gnderildi. Hlid bin Sinn aleyhisselm, Allah telnn izniyle maaradaki atei sndrd. Sonra maaraya girerek kendisinin gnden nce arlmamasn vasiyyet etti. Fakat kavmi ve ocuklar eytann vesvesesine kaplarak gnden nce ardlar. Bu arma sebebiyle banda bir elem (ar) olduu hlde maaradan kt ve "Beni, kavmimi ve vasiyyetimi zyi ettiniz" buyurarak yakn zamanda veft edeceini bildirdi. Veftndan sonra cenzesini defn etmelerini ve kabrini krk gn gzetmelerini, krk gn sonra kuyruu kesik bir merkebin de iinde bulunduu bir sr, kabrinin yanna gelince kabrini amalarn vasiyyet etti. Byle yapld zaman kabrinden kp kabir ehlini ve kabir haytn aynen kendilerine anlatacan bildir di. Belirtilen iret ortaya knca, m'minler Hlid bin Sinn aleyhisselmn kabrini amak zere harekete getilerse de, ocuklar; "Bize ldkten sonra kabirden kan kimsenin ocuklar derler" diyerek engel oldular. Bylece chillikleri byk bir hynete sebeb oldu. Dolaysyla babalar olan bir peygamberi ve onun bu vasiyetini de yerine getirmediler.
    Muhammed aleyhisselm peygamber olarak gnderildiinde, Hlid bin Sinn aleyhisselmn kz hayatta idi. Peygamber efendimizin huzruna kavumakla ereflendi. Peygamber efendimiz ridsn (hrkasn) sererek zerine oturttu ve taltif buyurarak; "Merhab ey kavmi vcdunun zyi (yok) olmasna sebeb olduu peygamberin kz!" buyurdu. (bn-l-Esr-Seyyid Abdlhakm Arvs)


    HLDYYE:
    Evliynn byklerinden Mevln Hlid-i Badd hazretlerinin tasavvuftaki yolu. Nakibendiyye yolunun bir kolu olan Hlidiyye yolu daha ok Anadolu, Irak ve Sriye taraflarnda yaylmtr.
    Hlidiyye yolunun by olan Mevln Hlid-i Badd hazretleri; "Bizim byklerimizin yolunda tasavvuf, slm dninin emirlerini yapmak iindir. Ama tasavvufu hakkyla yapmak da herkesin ii deildir. Bu yolun bykleri kendilerine bal olanlardan gfil deildirler. Hangi ekilde olursa olsun bu byklere ballk byk nmettir" buyurdu.


    HALFE:
    Birinin yerine geen.
    1. Reslullah efendimizin (sallallah aleyhi ve sellem) vekl ve yeryzndeki btn mslmanlarn resi (ba).
    Allah teldan istedim ki, benden sonraAli halfe olsun. Melekler dedi ki: "Y Muhammed! Allah telnn diledii olur. Senden sonra halfe, Eb Bekr-i Sddk'tr. (Hads-i erf-Gunyet-t-Tlibn)
    Peygamber efendimiz, hazret-i Muviye'ye; " Halfe olduun zaman, yumuak ol veya gzel idre et!" buyurdu. (Hads-i erf-zlet-l-Haf)
    Peygamberlerin sonuncusu olan Muhammed Mustaf'dan sonra mslmanlarn halfesi, mslmanlarn resi Eb Bekr-i Sddk'tr. Ondan sonra halfe, mer-l-Frk'tur. Ondan sonra Osmn- Zinnreyn, ondan sonra Ali bin Eb Tlib'dir (radyallah anhm). B u drdnn stnlk sralar, halfelik sralar gibidir. (Bkz. Hilfet) (mer Nesef)
    2. Bir tasavvuf bynn yetitirip, haytnda veya veftndan sonra insanlar terbiye etmek ve talebe yetitirmekle vazfelendirdii talebesi.
    mm- Rabbn hazretlerinin halfelerinden Muhammed Ma'sm hazretleri yle buyurdu:
    "Dny hayt gyet ksadr. Ebed sadete kavumak, dny haytna baldr. Sadetli kimse; bu ksa dny haytndaki frsat ganmet bilip, hirette kurtulua sebep olacak ileri yapan ve hiret azn hazrlayandr." (Mektbt- Ma'smiyye)


    Halfe-i dile:
    Halfe olaca, yet-i kerme ve hads-i erfin ireti ile anlalan halfe. Hazret-i Eb Bekr'in halfelii byledir.


    Halfe-i Cbire:
    Halfelii kuvvet zoru ile ele geiren.


    Halfe-i Ride:
    nsanlara, slm dnini anlatma vazfesini Peygamber efendimiz gibi yapan ve yet-i kermelerde veya hads-i erflerde halfe olaca iret olunan halfe. Buna, Halfe-i dile de denir. (Bkz. Hulef-i Ridn)


    HALL:
    Dost.
    Kelime-i tevhdi (L ilhe illallah Muhammedn reslullah szn) ok syleyenlerde, Allah telya kar fevkalde sevgi hsl olmaktadr. Artk o, Allah telnn hallidir. Her kim, nefsinin bo arzularndan syrlrsa, artk onda, Allah teldan bakasna balla yer kalmaz. (mm- Syt)


    HALLULLAH:
    Allah telnn dostu mnsna brhim aleyhisselmn lakab. Hallrrahmn da denir.
    brhim aleyhisselm Hallullah'tr. nk, bunun kalbinde, Allah sevgisinden baka hibir mahlkun (yaratlmn) sevgisi yoktu. (Mevln Hlid-i Badd)
    Hallullah brhim aleyhisselm, kendi kavmine, Allah'tan baka eylere tapnmann yanl olduunu pek gzel bildirdi. Mriklie (Allah'a e, ortak komaa) yol aacak kaplarn hepsini kapad. (Ahmed Frk)
    brhim Hallullah, sevgili Peygamberimiz Muhammed aleyhisselmn ecddndandr, yni Efendimizin mbarek, pak, temiz soyu ona dayanr. (bn-i Him)
    brhim Hallullah, Habbullah'n yni Reslullah efendimizin mmetinden olmay temenn buyurmutur. (mm- Rabbn)


    HALM (El-Halm):
    1. Allah telnn Esm-i hsnsndan (gzel isimlerinden). Hep hilm shibi olan; gnh ileyenlerin, gnh ilemelerini ve emirlerine muhlefetlerini, kar geldiklerini grd hlde gazablanmaya ve onlar cezlandrmaya gc yettii hlde, acele e tmeyen. Allah tel kullarna cez vermekte acele etmez fakat ihml de etmez.
    Kur'n- kermde melen buyruldu ki: Bilin ki, Allah tel mafiret edicidir (balaycdr), Halm'dir. (Bekara sresi: 235)
    Peygamber efendimiz sallallah aleyhi ve sellem skntl zamanlarnda; " Azm, Halm olan Allah'tan baka ilh yoktur. Byk arn Rabbi olan Allah'tan baka ilh yoktur." buyururlard. (mm- Mslim)
    El-Halm ism-i erfini okuyan denizde ise boulmaktan, bir vstada ise helk olmaktan kurtulur. (Ysuf Nebhn)
    2. Yumuak, sertlik gstermeyen, kzmayan kimse.
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyurdu ki:
    brhim (aleyhisselm) Allah teldan ok korktuu iin ok h ederdi. Halm idi. ( Tevbe sresi: 114)
    Allah tel halm, iffetli kimseyi sever; irkin eyler konuan, srarla halktan bir ey isteyen kimseye gazab eder. (Hads-i erf-Tabern)
    Halm kimse, gadaba sebeb olan eyler karsnda kzmaz, heyecna gelmez. Korkak olan, kendine zarar verir. Gadabl kimse ise, hem kendine, hem bakalarna zarar verir. (Hdim)


    HLS:
    Saf, temiz, hlesiz, katksz. Menfaat dncesi karmadan srf Allah iin olan, riya ve gsteri bulunmayan .
    bdetin kabl olmas iin niyyetin hlis olmas lzmdr. ( Ali bin Emrullah)
    Bir kimse bakalarnn grmesi iin ibdet eder veya bakasnn grmesi de houna giderse veya ibdetinde bakasndan bir karlk beklerse, o kimse hlis olmaz. (M.Hdim)
    Allah sevgisini hlis olarak tadan; bu sevgi, dnyy istemekten alkoyar ve btn insanlardan uzaklatrr. (Hazret-i Eb Bekr)
    Ey nefs! Hlis ol ki kurtulasn! (Ma'rf-i Kerh)


    HALK:
    1. Yaratmak, yoktan var etmek.
    Allah tel yet-i kermelerde melen buyuruyor ki:
    Biz insan en gzel biimde halk ettik. (Tn sresi: 4)
    O (Allah tel), hanginizin daha gzel amel (ve hareket) edeceini (hakknzda) imtihan etmek iin lm ve hayt halk edendir. ( Mlk sresi: 2)
    Ey insanlar! Dorusu biz sizi bir erkekle bir diiden halk ettik. Ve birbirinizle tanmanz iin sizi milletlere ve kablelere ayrdk... (Hucurt sresi: 13)
    Biz inanyoruz ki, Allah tel sonsuz kudret (g, kuvvet) shibidir. Yedi kat yerleri ve gkleri halk etmesi ile bir karncay halk etmesi O'na gre ayndr. Allah telnn halk etmesi mmkn olmayan hibir ey yoktur. (Harputlu shk Efendi)
    Allah tel her eyi bir sebeb ile halk etmektedir. det-i lhiyyesi byledir. (Muhammed Hdim)
    2. Mahluk, yaratlm, insan topluluu.
    Halk dara drmek, sktrmak ve incitmek haramdr. ( mm- Rabbn)
    Halk ile konumalar yumuak ve tatl olmaldr. Hi kimseye sertlik gstermemelidir. Halka hizmet, zikr (Allah tely anmak ile megul olmak)den efdldir (daha fazletlidir, daha sevaptr). (mm- Rabbn)


    HALLK:
    Yaratan, her eyi yoktan vr eden Allah tel.
    Allah tel yet-i kermelerde melen buyurdu ki:
    bhesiz ki senin Rabbin (seni de onlar da) Hallak'tr (yaratandr). (Senin de onlarn da hlini ve her eyi) kemliyle bilendir. (Hicr sresi: 86)
    Gkleri ve yeri yaratan (Allah) onlar gibisini yaratmaa kdir deil midir? Elbette (kdirdir ve) hallktr, her eyi hakkyla bilendir. (Ysn sresi: 81)
    Can alc melek geldiinde, msm (gnhsz) kimseyi efat tcn ve gmleini giymi, gznn perdesi kalkm grr. Ona; "Y msm! Hallk- lem sana selm syledi ve buyurdu ki: "Ben onu yarattm, yine bana gelsin. Zr o cn emnetini ben verdi m, yine bana versin. Onun karlnda Cennet ve ddr (Allah telnn cemlini grmeyi) vereyim." Eer inanmazsan yzn evirip gklerden tarafa bak grrsn" derler. O msm dahi bakp melekleri ve Allah telnn cemlini seyreder. (Kutbddn znik)


    HALVET:
    Yalnzlk, yalnz olarak kalma.
    1. Yabanc bir kadnla yabanc bir erkein bir odada, kapal bir yerde yalnz kalmalar.
    Bir erkek, yabanc bir kadn ile halvet ederse, ncleri eytan olur. (Hads-i erf-Tirmiz)
    Allah'a ve kymet gnne inanan, yabanc bir kadnla, yalnz kalp halvet etmesin. (Hads-i erf-Zevcir)
    Halvet haramdr. Mescid gibi dardan ierisi grnen umma ak yerlerde yalnz kalmak halvet olmaz. (bn-i bidn)
    2. Tasavvuf yolunda olgunlamak ve ilerlemek iin belli bir mddet tenhda kalma hali yalnz kalmak.
    Tasavvufta halvet, vuslat (kavuma) almetidir. (Eb'l-Ksm)


    Halvet Der-Encmen:
    Nakibendiyye yolunda on bir esastan biri. Halk iinde Hak ile (Allah tel ile) olmak.
    Kur'n- kermde melen; "yle adamlar vardr ki, ticretleri ve alverileri onlar Allah tely hatrlamaktan, anmaktan alkoymaz." (Nr s resi: 37) buyrulan yet-i kerme, halvet der-encmen makmna irettir. (SeyyidAbdlhakm Arvs)
    Yolumuzun ess halvet der-encmendir. (Beheddn-i Buhr)


    HALVETHNE:
    ilehne. Tasavvuf yolunda olgunlamak ve ilerlemek iin belli bir mddet kendi hlinde yalnz kalnan ve ibdetle vakit geirilen yer.


    HALVETYYE:
    Evliynn byklerinden Muhammed bin Nr Halvet hazretlerinin tasavvuftaki yolu.


    HAMD:
    En stn ekilde sen, vg.
    Kur'n- kermde melen buyruldu ki:
    Dnyda ve hirette hamd Allah telnn hakkdr, O'na mahsustur. Hkm de O'nundur. Sonunda O'na dndrlrsnz. (Kasas sresi: 70)
    Allah tel birdir, O'ndan baka bir ilh yoktur. Her eyden ycedir. Btn hamdlerin hepsi O'na mahsstur. lemlerin Rabbi olan Allah telnn n ne ycedir. (Hads-i erf-Msned-i Ahmed ibni Hanbel)
    Herhangi bir kimse, herhangi bir zamanda, herhangi bir yerde, herhangi bir kimseye, herhangi bir eyden dolay, herhangi bir sretle hamd ederse, bu hamd ve krlerin hepsi, Allah telnn hakkdr. nk her eyi yaratan, terbiye eden, yetitiren, her iyilii yaptran, gnderen hep O'dur. (Seyyid Abdlhakm Arvs)


    HAMDELE:
    Elhamdlillah veya bu mndaki szler. Elhamdlillah sznn mns, Allah telya hamd olsun, ben her hlimde O'ndan memnnum demektir. (Bkz. Hamd)
    Dn bir kitab yazarken, va'z u nashate veya ders okutmaya balarken, Besmele, hamdele ve salvele (Peygamber efendimize salt ve selam getirmek) ile balamak, slm'n iyi detlerinden olup, mstehbdr, iyi grlmtr. (mmzde Muhammed Es'ad)


    HAMELE- AR:
    Ar tamakla grevli drt byk melek.
    Allah tel yet-i kermede melen buyurdu ki:
    Hamele-i Ar melekleri ve Arn etrfnda tavf eden (dnen) melekler Rablerini tesbh ederler ve vahdniyyetini (birliini) tasdk ederler ve m'minler iin (af ve) mafiret isterler. (M'min sresi: 7)
    Srun birinci frlmesinde, drt byk melekten ve hamele-i Ar'tan baka, btn melekler, bundan sonra Hamele-i Ar ve daha sonra drt byk melek yok olacaktr. (Mevln Hlid-i Badd)


    HMD:
    Allah telya hamdeden.


    HAMD (El-Hamd):
    Allah telnn Esm-i hsnsndan (gzel isimlerinden). Her dilde ve her kalbde vlen.
    Kur'n- kermde melen buyruldu ki:
    phesiz Allah tel gandir, hamddir. (brhim sresi: 8)
    El-Hamd ism-i erfini syliyen, iinde, sznde ve ahlknda bakalarnn vgsn kazanr. (Ysuf Nebhn)


    HAMYYET:
    Dni, milleti himye etmekte, korumakta, erefini savunmakta tenbellik etmeyip, btn kuvveti ile gayret etmektir.
    Hamiyyet shibi kii dim ehvete gtren yollardan nefsini korur, hamiyyet duygusu ona bekilik eder. Hamiyyeti olmayan, mukaddes eyleri korumak isteini tamayan kimse ise ehvete gtren ilerden kanmak yle dursun, kendi ahsiyetini hatt b elki din, devlet ve milletini bile fed eder. (Celleddn Devn)


    HAMR:
    arab, sarholuk veren iki.
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyurdu ki:
    Ey mn edenler! Hamr, kumar, (tapmaya mahsus) dikili talar, ezlm (fal oklar) ancak eytann amelinden birer pisliktir. Bunlardan uzak durun ki, kurtulua eresiniz. eytan, hamrda ve kumarda ancak aranza dmanlk ve kin drmek, sizi Allah' anmaktan ve namazdan alkoymak ister. Artk siz hepiniz (bunlardan) vaz getiniz deil mi? (Mide sresi: 90, 91)
    Her sarholuk veren ey hamr (arab) dr. Ve her sarholuk veren ey haramdr. (Hads-i erf-Mslim)
    Hamr ien ile arkadalk etmeyiniz! Cenzesine gitmeyiniz! Buna kz vermeyiniz ve onun kz ile evlenmeyiniz. Muhakkak biliniz ki, hamr ien kymet gn mezardan yz kara, gzleri mvi olarak kalkar. Dili sarkm pis kokulu olur. Herkes pis kokusundan kaar. (Hads-i erf-Riydn-Nsihn)
    Hamr drt mezhebde de haramdr. mesi ve her trl kullanlmas gnhtr. Yalnz sirke yaplmas ve susuzluktan lmek zere olann lmiyecek kadar su yerine imesi cizdir. (Senullah Dehlev)
    Alkol az olan hamr da haramdr. Sarho etmese de damlasn imek haramdr. Hell diyenin mn gider. Hamr, idrar gibi kaba necsettir. Her trl kullanmak, il yapmak, buruna ekmek, sz birlii ile haramdr. Satmas ciz deildir. Paras haramdr . (bn-i bidn)


    HANBEL:
    Ehl-i snnetin ameldeki drt hak mezhebinden biri olan Hanbel mezhebine mensub kimse.


    Hanbel Mezhebi:
    Ehl-i snnetin amelde (yaplacak ilerde)ki drt hak mezhebinden biri.
    bdetlerin en kymetlisi, farz- ayn olanlardr. Farzlardan sonra en kymetlisi, fi mezhebinde snnet namazlar, Hanbel mezhebinde cihd (Allah yolunda harb etmek), Hanef ve Mlik mezheblerinde ise ilim renmek ve retmek ve sonra cihddr. (M.Thir Snbl Mekk)
    limlerin ouna gre altn ile gm her ne hl ve ekilde olursa olsun, her ne niyetle saklanrsa saklansn zekt verilir. Hanbel mezhebinde kadnlarn znet (ss) olarak kullandklar altnn ve gmn zekt verilmez. (Alddn-i Haskef, Abdurrahmn Cezr)


    HANEF:
    Ehl-i snnetin ameldeki drt hak mezhebinden biri olan Hanef mezhebine mensub kimse.


    Hanef Mezhebi:
    Ehl-i snnetin amelde (yaplacak ilerde)ki drt mezhebinden biri.
    Hanef mezhebi Osmanl Devleti zamnnda her yere yayld. Devletin resm mezhebi gibi oldu. Bugn dny yznde bulunan mslmanlarn yardan fazlas ve Ehl-i snnetin pek ou, Hanef mezhebine gre ibdet etmektedir. (Seyyid Abdlhakm Arvs)


    HNEKH (Hnegh):
    Tekke, dergah. rd (doru yolu gsterme) ve sohbet ile insanlar olgunlatrma hizmetlerinin yapld yer. (Bkz. Tekke ve Zviye)


    HANF:
    Sapklktan, yanl inanlardan Hakk'a, doruya meyleden, dnen, mslman. slmiyet'ten nce Arabistan'da putlara tapmayp, hazret-i brhim'in dni zerine bulunanlara verilen isim. oulu hunef'dr.
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyurdu ki:
    brhim ne yahd idi, ne de hristiyan idi. O hanf idi. (l-i mrn sresi: 67)
    Hanflerin en mehrlarndan birisi Arab hatblerinden olan Kus bin Side'dir. Onun Mekke-i mkerremede kurulan Ukaz panayrnda mehr konumasnn bir ksm yledir:
    Her ey fndir (geicidir). Bki (devaml olan) ancak Allah teldr. Birdir, orta ve benzeri yoktur. bdet edilecek ancak O'dur. Evvel gelip geenlerde bize ibret alacak ey oktur. Byk-kk hep gp gidiyor. Giden geri gelmiyor. Kesin olar ak inandm ki, herkese olan bana da olacaktr. (Ben de leceim). (Ahmed Cevdet Paa)


    Hanf Dni:
    Doru yol, slmiyet.


    HNS:
    Yemninin gereini yapmayan.
    Bir kimse, semya kacam veya u ta altn yapacam diye yemn edince, yapmad iin, hnis olup yemn keffreti verir. (bn-i bidn)


    HANNNE:
    Reslullah efendimizin dayanarak hutbe okuduu, Mescid-i Nebev'de dikili bulunan hurma kt.
    Reslullah efendimiz, Medne'de Mescid-i Nebev'de, hutbeyi, Hannne'ye dayanarak okurlard. Minber yaplnca, Hannne'nin yanna gitmedi. Ondan alama seslerini, btn cemat iitti. Bunun zerine Reslullah efendimiz minberden inip, Hannne'ye sar lnca, sesi kesildi; "Eer sarlmasaydm, benim ayrlmdan kymete kadar alard" buyurdu. (Ninczde)


    HANNS:
    nsanlarn kalblerine vesvese veren sinsi eytan.
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyurdu ki:
    (Ey Habbim!) De ki: nsan ve cinden olan ve insanlarn gslerine (mn ve tikdna) vesvese veren hannsn errinden insanlarn mbduna ve insanlarn btn ilerinin shibine ve insanlarn Rabbine snrm. (Ns sresi: 1-6)
    eytan kpek gibidir. Kpek kaar ise de baka taraftan yine gelir. Nefs ise kaplan gibidir. Saldrmas ancak ldrmekle biter. nsanlara vesvese veren eytana bunun iin hanns denilmitir. nsan hannsn bir vesvesesine uymazsa bundan vaz geer. Ba ka vesveseye balar. ok hayrl ie mni olmak iin, az hayrl eyi de vesvese yapar, fsldar. Byk gnha srklemek iin, kk hayr yapmay da vesvese eder. eytann vesvesesi olan kk hayrl i, insana tatl gelir ve acele ile yapmak ister. Acele etmek ise eytandandr. (Muhammed Hdim)


    HARAC:
    Glk, sknt, eziyet. 1. Bir farz yapma veya haramdan saknma esnsnda karlalan glk.
    Allah tel yet-i kermede melen buyurdu ki:
    Allah ( tel) din hussunda zerinize bir harc yklemedi. (Hac sresi: 77)
    Bir iin yaplmasnda harc bulunursa ve kendi mezhebine gre yapmaya imkn olmazsa, bu ii, baka mezhebe uyarak yapmak ciz olur. Fakat, ikinci mezhebin o ie bal olan artlarn da gzetmek lzmdr. Hanef mezhebi limleri, byle ilerde, dier mezhebleri takld etmee fetv (izin) vermilerdir. (bn-i bidn)
    Her mslmann ibdet yaparken ve haramdan saknrken, kendi mezhebi limlerinin "fetv byledir", "en iyisi budur", "en doru sz budur" gibi bildirdiklerine uymas lzmdr. Kendi arzusu ile yapt bir ey, buna uymasna mni (engel) olur ve bu m ni olmann nlenmesinde harac, meakkat bulunursa, kendi mezhebinde doru olduu bildirilen baka bir sze uymas lzmdr. (Abdlhakm-i Arvs)
    2. Mslman olmayan vatandalardan seneden seneye alnan toprak vergisi.
    Zor ile alnp da, kfirlere braklan veya bar yoluyla alnp, kfirlerin olan topraklardan harac alnr. (bn-i bidn)


    HARM:
    Allah telnn Kur'n- kermde yapmaynz diye aka yasak ettii eyler.
    Kur'n- kermde melen buyruldu ki:
    De ki, Rabbim; btn fuhiyt (kfr ve nifak) an ve gizlisini, her trl gnh, haksz isyn ve Allah telya hibir zaman bir burhan indirmedii herhangi bir eyi ortak komanz ve bilmediiniz eyleri Allah telya isnd etmenizi, harm etti. (A'rf sresi: 33)
    ok kimse vardr ki, yedikleri ve giydikleri harmdr. Sonra ellerini kaldrp, du ederler. Byle du nasl kabl olunur? (Hads-i erf-Kimyy- Sedet)
    nsan, harm ilemei kalbinden geirir, Allah'tan korkarak yapmazsa, hi gnh yazlmaz. Harm ileyince, bir gnh yazlr. (Hads-i erf-Berka)
    Allah tel, harm olan eylerde size if yaratmamtr. (Hads-i erf-Buhr)
    Harmlardan saknmak, aklllarn nndan, ereflilerin tabiatndandr. (Hazret-i Ali)
    Harmda if yoktur. (mm- Rabbn)
    Harmdan bir altn shibine vermek, yz altn sadaka vermekten fazletlidir, iyidir. (mm- Rabbn)
    Dnyda harm ileyen kimse, hirette ondan mahrm kalr. Burada hell eyleri kullananlar, orada o eylerin hakkatine kavuur. Mesel, bir erkek dnyda harm olan ipei giyerse, hirette ipek giymekten mahrm edilir. pek ise, Cennet elbisesidir. O hlde, bu gnhtan temizlenmedike, Cennet'e girilemez demektir. Cennet'e giremeyen de Cehennem'e gider. nk, hirette, bu ikisinden baka yer yoktur. (Seyyid Abdlhakm Arvs)


    Harm li Aynihi:
    Kendileri harm olan eyler.
    Le, domuz eti, arab gibi Allah tel tarafndan harm edilen eyler harm li aynihidir. Bunlara hell demek kfr olur, mnn gitmesine sebeb olur. (Muhammed Hdim)


    Harm li Gayrihi:
    Asl harm olmayp, sonradan hsl olan bir sebepten dolay harm olan ey.
    Bir kimsenin bir kiinin bana girip, shibinin izni olmadan meyve koparp yimesi, ev eysn ve parasn alp harcamas harm li gayrihidir. Bunlar yapan kimse, yaparken Besmele sylese, yhut helldir derse kfir olmaz. (Muhammed Hdim)


    Harm Lokma:
    Hell olmayan ve dnen yenmesi yasaklanan yiyecek.
    Vcduna harm lokma karm bir kimse, namazdan tad duymaz. (Beheddn-i Buhr)
    Mde yenilen eylerin topland yerdir. Oraya helal lokma koyarsan, zlardan slih (iyi) ameller, iler meydana gelir. pheli lokma koyarsan, zlar Allah yolunda amel etmekte pheye derler. Eer harm lokma koyarsan, o lokma seninle Allah te l arasnda bir perde olur ve Cenb- Hakkn beendii yolda yrmen mmkn olmaz. (Eb Bekr-i Dkk)
    Al veri ilmini bilmiyen harm lokma yemekten kurtulamaz. Harm lokma yiyen ise, ibdetlerin sevbn bulamaz. (Ah Evran)


    HARB:
    slm devleti ile harb halinde bulunan gayr-i mslimlere it lke halkndan olan kimse.
    Bir harb emn (izin, pasaport) ile slm lkesine girerse malna, canna dokunulmaz. (bn-i bidn)
    ir (gmrk vergisini ve zekt toplayan me'mur) kendisine urayan harbden, mensb olduu devlet, mslman tccardan ne kadar vergi alrsa, o kadar alr. Ne kadar aldklar bilinmiyorsa, onda bir alr. (mm- Serahs)


    HAREM:
    1. Mekke-i mkerreme ehrinden biraz daha geni olup, huddunu brhim aleyhisselmn diktii talarn gsterdii yer, alan. Bu sha iine gayr-i mslimlerin girmesi yasak ve ihrml iken bz ileri yapmak harm olduu iin Harem denilmitir.
    Hac iin, mre iin, ticret iin veya herhangi bir ey iin uzaktan gelenlerin Mkat (ihrma girilen yer) denilen yerleri ihrmsz (iki paradan meydana gelen dikisiz elbiseyi giymeden) geerek Harem'e girmeleri harmdr. Mkat'tan geerken bir i iin Hill'de (Mkat yeri ile Harem snr arasndaki yerde) kalma niyet edenlerin ve Hill'de oturanlarn hacdan baka niyetle Harem'e girmeleri cizdir. (bn-i bidn)
    hrma giren kimseye bz eyler yasak olur. Mesel karadaki av hayvanlarn ldrmesi, dikilmi elbise giymesi, bir yerini tra etmesi, kavga ve mnkaa etmesi, trnak kesmesi, Harem'de kendiliinden biten ot ve aalar koparmas ve kesmesi harm olur. Bunlar bilerek veya bilmeyerek unutarak yapanlara kurban, sadaka cezlar vcib olur. (Muhammed Mevkft)
    2. Mslmanlarn evlerinde, saray, konak ve benzeri yerlerde sdece kadnlarn oturmas iin ayrlm oda, dire. Bu oda veya direye haremlik de denir.
    Mslmanlarn evleri iki ksmdr. Harem (haremlik) ile selmlk. Harem ksm yalnz kadnlara ittir. Buraya hibir erkek giremez. Evin erkei veya mahrem (evlenilmesi harm olan) erkeklerden birisi girecei zaman mutlaka evin hanmnn haberi olur. (Mustafa Sabri Efendi)
    3. Zevce, hanm.


    Harem-i erf:
    Mslmanlarn kblesi olan Kbe-i muazzamann ortasnda yeralan etrf kubbeli revaklarla evrili mescid. Kbe'nin etrf. (Bkz. Mescid-i Harm)


    HAREMEYN:
    Hrmete ve saygya lyk iki belde. Mekke-i mkerreme ve Medne-i mnevverenin ikisine verilen ad. Mekke-i mkerremede Kbe-i muazzama, Medne-i mnevverede sevgili Peygamberimizin sallallah aleyhi ve sellem mbrek kabr-i erfi bulunduu iin her ikisine sayg ve hrmet duyulmas gereken yer mnsna Haremeyn denilmitir.
    Osmanl sultanlarnn herbirinin Haremeyn'e pekok hizmetleri olmutur. Bu sebeple onlar kendilerine Hkim-l-haremeyn (Haremeyn'in hkimi) yerine Hdim-l-haremeyn (Haremeyn'in hizmetisi) denilmesini istemilerdir. Yavuz Sultan Selm Han, Msr' f eth ettii zaman hutbede kendi ismini Hkim-l-haremeyn olarak okuyan hatbe tirz ederek; "Biz Haremeyn'in (bu iki mbrek ehrin) hkimi olamayz. Ancak Hdim-l-haremeyn yni Haremeyn'in hizmetisi oluruz" dedi. Kbe'nin iini sprmeye mahss olan sprgelerden birisi kendisine getirilince, sprgeyi bir tc gibi kaldrarak bana koydu. Kendilerinden sonra gelen sultanlarn taclarna koyduklar sprge eklindeki sorgu buradan gelmektedir. (slm Trihi Ansiklopedisi) Ey bd- sab urarsa yolun semt-i Haremeyn'e Benden selm syle Resls Sekaleyn'e
    (L Edr)


    HRCLER:
    Sffn muhrebesinde, taraflar hakem tyinine rz olup anlamay kabl ettii iin hazret-i Ali'nin ordusundan ayrlarak "Hkim ancak Allah'tr. Hazret-i Ali iki hakemin hkmne uyarak halfelii hazret-i Muviye'ye brakmakla byk gnah iledi" di yen ve kendileri gibi dnmeyen Eshb- kirm ile dier mslmanlara kafir diyen sapk frka.
    Hricler, mtebiht (birka mn karlabilen delilleri) te'vil ediyorlar. Yni bz yet-i kermelere ve mtevtir olan (yalan zerinde birlemesi mmkn olmayan topluluklar tarafndan bildirilen) hads-i erflere ak ve mehr olmayan mnla r veriyorlar. Hricler gibi pheli delilleri yanl te'vil edenlere, mctehd olan fkh limleri kfir demediler. Fakat s (gnahkr), bid'at ehli ve sapk olduklarn sylediler. (bn-i bidn)
    Hriclerin temel gr ve dnceleri yle zetlenebilir: Hazret-i Osman, hazret-i Ali, Amr bin s, Eb Ms el-E'ar, hazret-i ie, Talh, Zbeyr (r.anhm) ile Sffn muhrebesinde hakemlerin hkmne rz olanlar kfir bilirler. Byk gnh il eyen kfirdir diyerek bylelerinin ebed cehennemlik olduunu sylerler. Zlim imma (devlet bakanna) kar kmay vcib sayarlar. (Abdlkhir Badd)


    HRKULDE:
    Olaanst. nsan gcnn zerinde, insan hayrette brakan det d alacak i.
    nsanlarn btn hareketleri, ileri, Allah telnn det-i ilhiyyesi iinde (bir sebeple) meydana gelmektedir. Allah tel sevdii kullarna ikrm ve en azl dmanlarn aldatmak iin, bunlara detini bozarak hrikulde eyleri yaratmtr. Hr ikulde eyler peygamberlerde grlrse mcize, evliy denilen dier sevdii kullarnda grlrse kermet denir. Hrikulde eylerin peygamberlerde grlmesi lzmdr. Evliyda ise, art deildir. (Seyyid Abdlhakm Arvs)
    Mslmanlar arasnda evliy olmayanlardan meydana gelen hrikulde hallere firset; fsklardan ve kfirlerden meydana gelenlere de istidrc ve sihr, yni by denir. (Seyyid Abdlhakm Arvs)


    HARS:
    Hrsl, bir eye ok den, istekli.
    Kur'n- kermde melen buyruldu ki:
    Andolsun ki size kendinizden yle bir peygamber gelmitir ki, sizin skntya uramanz O'na ok ar gelir. nk O sizin hidyetiniz iin ok harstir, m'minlere kar ok efkatli ve merhametlidir. (Tevbe sresi: 128)
    ki hars doymaz. Biri ilmin harsi, dieri de maln harsidir. (Hads-i erf-Tabern)
    Ey oul! Gnln ferah olup, dunn makbl olmasn istersen; dnyya hars olmayan, her ii Allah rzs iin yapan limlerle berber ol. (Sleymn bin Cez)


    HRN ALEYHSSELM:
    Kur'n- kerm'de ad geen peygamberlerden.
    Allah tel kur'n- kermde melen buyurdu ki:
    Selm, Ms ve Hrn zerine olsun. (Safft sresi: 120)
    (Ms aleyhisselma peygamberlii bildirilince) dedi ki: "Ve kardeim Hrn ise, lisnen benden daha fashtir (Fash ve bel bir ekilde insanlara Hakk', hakkati anlatr). Onu bana yardmc olarak gnder ki, beni tasdk etsin. Fir'avn ve kavminin beni yalanlamalarndan korkarm." (Allah tel buyurdu ki Senin bzunu (bileini) kardeinle kuvvetlendireceiz ve size dmanlarnzn zerine bir galebe ve stnlk vereceiz ki, onlarn zarr size yetimeyecek. Bu yetlerimizle (mcizelerimizle) onlara gidiniz. Siz ve size tbi olanlar, (Fir'avn ve kavmine) glib geleceksiniz. (Kasas sresi: 34, 35)
    Hrn aleyhisselm sriloullarna peygamber olarak gnderildi. Ms aleyhisselmn ana-baba bir byk kardeidir. Ms aleyhisselmdan ya byktr. Babasnn ismi mran olup, Ykup aleyhisselmn oullarndan Lv'nin neslindendir. Hrn aleyhi sselm, Msr'da dodu. Ms aleyhisselmn en yakn yardmcs ve vezri idi. ocukluu ve genlii Msr'da geti. Allah tel Ms aleyhisselma Tr danda peygamberlik emrini bildirince, Hrn aleyhisselma da peygamberlik verdi. Ms aleyhisse lmla birlikte Fir'avn ve kavmini mna dvet ettiler. Fir'avn mna gelmedi. Ms ve Hrn aleyhimesselma inananlara zulm ve ikence yapt. Ms ve Hrn aleyhimesselm sriloullarn Fir'avn'n zulmnden kurtarmak iin rpndlar. Ms aleyhisselm, Hrn aleyhisselm ve sriloullar birlikte Msr'dan ayrld. Kzldeniz'den yryerek Sin Yarmadasna getiler. Onlar tkib eden Fir'avn ve askerleri denizde bouldular. Ms aleyhisselm ve sriloullar Th lne geldikleri srada, Ms aleyhisselm Allah telnn emriyle Tevrt- erfi almak zere Tr dana gitti. Kardei Hrn aleyhisselm yerine vekl brakt. Ms aleyhisselm, Tr'da iken Hrn aleyhisselm dinlemeyen sriloullar, Smir adnda bir mnfn (iki y zl kfirin) hlelerine kaplarak, altn buza heykeli yaparak ona taptlar. Ms aleyhisselm Tr dandan dnte kavminin altn buza heykeline taptklarn grnce, zld. Bu hlin sebebini Hrn aleyhisselma sordu. Hrn aleyhisselm da sriloullarnn kendisini dinlemediklerini ve ldrmekle tehdt ettiklerini, Smir adnda birisine uyarak bu yola saptklarn bildirdi. Ms aleyhisselm, Smir'ye beddu etti ve sriloullarna tvbe etmelerini bildirdi. sriloullar tvbe edip Tevrt' kabl ettiler. Bu mcdeleler srasnda Hrn aleyhisselm da Ms aleyhisselmla birlikte gayret etti. Allah tel sriloullarna krk sene Th sahrasndan kmamak zere cez verdi. Bu krk senenin sonlarna doru, Hrn aleyhisselm M s aleyhisselm'dan nce veft etti. Kabrinin nerede olduu hussunda eitli rivyetler vardr. (Taber, bn-l-Esr, Ninczde)


    HASEB:
    eref, aslet, ahlk ve soy temizlii.
    Kiinin hasebi ahlkdr, keremi dnidir. (Hads-i erf-Nihye)
    Baktm ki, insanlardan her biri mal, haseb, eref ve neseb aramaktadr. Anladm ki bunlar bir ey deil. "Allah katnda en stnnz en ok korkannzdr." (Hucurt sresi: 13) melindeki yet-i kerme'ye baktm Allah katnda stn olmak iin mal, h asebi, makm deil, takvy (Allah teldan korkarak harmlardan saknmay) setim. (Htim-i Esam)


    HASED:
    Kskanmak, ekememek. Allah telnn bir kimseye ihsn ettii nmetin, onun elinden kmasn istemek. Zararl bir eyin ondan ayrlmasn istemek, hased olmaz, gayret olur.
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyurdu ki:
    Hased ettii zaman hasedcinin errinden karanl yrtan nrun Rabbine snrm. (Felk sresi: 5)
    Hased etmekten saknnz. Biliniz ki, atein odunu yok etmesi gibi hased de iyilikleri yok eder. (Hads-i erf-Mikat)
    Gemi mmetlerden iki ktlk sizlere bulat. Hased ve kazmak. Bu szmle onlarn balarn kazdklarn anlatmak istemiyorum. Dinlerinin kkn kazyp yok ettiklerini sylyorum. Yemn ederim ki, mn olmayan, Cennet'e girmeyecektir. Birbiriniz ile sevimedike, mna kavuamazsnz. Sevimek iin, ok selmlan. (Hads-i erf-Berka)
    Hasedden daha kt bir ey yoktur. nk hased eden kimse, u be ktln iine der: 1) Bitmeyen gam ve kedere tutulur. 2) Hased etmesi, onun iin sevb olmayan bir musbet olur. Onun gnha girmesine yol aar, 3) Hasedinden dolay knanr, ayp lanr, 4) Allah tel ona gazab eder. 5) Allah telnn yardm ve ihsn kaplar kendisine kapanr. (Eb'l-Leys Semerkand)
    Hased eden insan, Allah telnn kendisine verdii eylere rz olmaz. Byle kimseden Allah tel rz olmaz. Allah telnn bir insandan rz olmamas ise, felketlerin en bydr. Artk o insan, dny ve hirette de hsran iindedir, yni zara rdadr. (Muhammed Akkermn)
    Btn ktlklerin ba, kayna tr: Hased, riy (gsteri) ve ucb (kendini ve yapt ileri beenme). Kalbini bunlardan temizlemee al. (mm- Gazl)
    Hased edenin mr znt ile geer. Hased ettii kimsede nmetin azalmadn, hatt arttn grerek sinir buhranlar geirir. Hasedden kurtulmak iin ona hediye gndermeli, onu medhetmeli, ona kar tevzu gstermeli, onun nmetinin artmasna du etmelidir. (M. Hdim)
    Btn sebeblerden doan dmanln giderilmesi mmknse de hased sebebiyle olan dmanln yok olmas mmkn deildir. O; dehetli, korkun, mzmin bir hastalktr. Hasedin ilc, hased edilen kimsenin gybnda (arkasndan) nmetinin artmasna du etmek, yzne kar sevgi ve dostluk gstermektir. (Abdlhakm Arvs)


    HASEN HADS:
    Bildirenler sdk (doru) ve emn (gvenilir) olup, fakat hfzas (anlay) sahh hadsleri bildirenler kadar kuvvetli olmayan rvlerin, kimselerin bildirdii hads-i erf. (Bkz. Hads)


    HASENT:
    Allah telnn beendii iler, iyilikler. Hasenenin okluk ekli.
    Allah tel yet-i kermede melen buyurdu ki:
    Hasent, gnahlar yok eder. (Hd sresi: 115)
    Scak su, buzu erittii gibi, iyi huy da hatlar eritir. Sirke bal bozduu gibi, kt huy, hayrt hasent yok eder. (Hads-i erf-Berka)
    Hased etmekten saknnz. Biliniz ki, atein odunu yok ettii gibi, hased de hasent yok eder. (Hads-i erf-Berka)
    Allah iin yaplmayan hayrt ve hasent ve ibdetler kabl edilmez. (Muhammed Hdim)
    Harm para ile hayrt, hasent yapmak, pislii idrar ile ykayp temizlemek gibidir. (Sfyn- Sevr)


    HASENE:
    1. yilik, sevb.
    Allah telnn korkusundan ktl terkeden kimseye bir hasene yazlr. Fakat baka bir sebeple terkederse hasene yazlmaz. (mm- Gazl)
    2. lim, ibdet, Cennet.
    Allah tel yet-i kermede melen buyurdu ki:
    Ey Rabbimiz bize dnyda hasene ver. hirette de hasene ver. (Bekara sresi: 201)


    HASENEYN:
    Peygamber efendimizin mbrek iki torunu hazret-i Hasen ve hazret-i Hseyn.
    Allah'm ben bu ikisini (Haseneyni) seviyorum, sen de sev. Onlar sevmeyeni sen de sevme. (Hads-i erf-Msned-i Ahmed ibni Hanbel)


    Bir gn Reslullah'n yanna gitmitim. Haseneyn nnde oynuyorlard. Y Reslallah!Bunlar ok mu seviyorsun?" dedim. "Nasl sevmem? Bunlar benim dnyda pp kokladm iki Reyhnmdr" buyurdu. (Eb Eyyb-i
    Ensr)

    HASB (El-Hasb):
    Allah telnn Esm-i hsnsndan (gzel isimlerinden). Her mahlkun (yaratlmn) varlna, varlnn devmna, hirette hesbn grmee kfi olan.
    Kur'n- kermde melen buyruldu ki:
    O peygamberler ki, Allah'n emir ve yasaklarn insanlara tebli ederler ve O'ndan korkarlar. Hasb olarak Allah tel kfidir. (Ahzb sresi: 39)
    n yce olan Allah tel, her eyi hasbdir. Bu yle bir vasftr ki, O'nun hakkati Allah teldan bakas iin dnlemez. Allah teldan baka hibir varlk tam ve hakk mnsyla hasb olamaz. Allah tel sdece eynn bir ksmn deil, tek bana her eyi hasbdir. (Seyyid Abdlhakm Arvs)


    HASS:
    Parasn ve maln harcamamak iin her trl skntya, eziyete katlanan, paraya, mala ar dkn olan; dnen verilmesi cb edeni, zekt ve sadakay vermeyen, pinti, eli sk olan, bahl, malda ve ilimde cimrilik eden. (Bkz. Cimri)
    Hass olanlar, her ne kadar zhid (dnyy istemiyor) olsalar da Cennet'e giremezler. (Hads-i erf-Zevcir)
    Ahlk- zemme (kt ahlk) olan drt eyden vazge, onlardan ok sakn. Bunlar: ok mal toplayp yememek, hi lmeyecekmi gibi dnyya sarlmak, hass olmak, hars (dnyya dkn) olmak. (Hads-i erf-Ey Oul lmihli)
    Hasslerin en fens, mslmanlara emr-i ma'rf ve nehy-i mnker yapmayanlar, Allah telnn emir ve yasaklarn bildirmeyenler, onlara dinlerini retmeyenler veya yanl retenlerdir. (Ahmed Rfat)
    Gnahlarn by tr: Hasslik, hased (ekememezlik) ve riy (gsteri). (mm- Gazl)


    HASLET:
    nsann yaratlndaki huy, mzc, tabat, karakter.
    u drt haslet kimde varsa o hlis mnfktr. Bunlardan bir tnesi kendisinde bulunan kimse, onu terk etmedike, kendisinde mnfklktan bir haslet bulunur. Birincisi emnete hynet etmek, ikincisi konuunca yalan sylemek, ncs sznde durmamak, drdncs bakalarna devml ktlk yapmak. (Hads-i erf-Tebyn)
    Kimde u drt haslet bulunursa, bu hasletler o kimseyi yksek derecelere kavuturur. Hem Allah katnda, hem de insanlar yannda kymeti ok olur. Birincisi hilm (yumuaklk), ikincisi ilim, ncs cmertlik, drdncs gzel ahlk shibi olmak. (Cneyd-i Badd)
    Trkleri maddeten ykmak ve ezmek mmkn deildir. nk Trkler, mslman olduklar iin ok sabrl ve mukvemetli (dayankl) insanlardr. Kuvvetli mn shibidirler. ok alkan ve zekdirler. Bu hasletleri; dinlerine ballklarndan, kadere r z gstermelerinden, devlet adamlarna itat duygularndan gelmektedir. Trkleri paralamann ve yenmenin tek yolu; evvel itat duygusunu krmak ve mnev balarn paralamak, dn metnetlerini (salamln) zaafa uratmak (zayflatmak)tr. Bunun da en ksa yolu, mill geleneklerine ve mnev duygularna uymayan hric (yabanc) fikirler ve hareketlere altrmaktr... (Patrik Gregoryus-Rus sefri gnatiyef'in htralarndan)


    HSS:
    1. Tek bana bir mn karlnda konmu lafz (sz).
    Hss, kat' (kesin) mn ifde eder. Szden maksat, tek eydir. Ahmed, Ysuf gibi zel isimler; insan, aa, meyve gibi cins isimler; bir, iki, gibi say isimleri hep hss lafzlardr. "Her krk koyunda bir koyun zekt olarak verilir" hads-i erfinde; krk, hss lafzdr. Bu sebeple koyunun zekt nisb (ls) krktr. Ondan az veya ok olmas ihtimli yoktur. (Serahs)
    2. Geliri yz bin akeden fazla olan dirlikler. General topra.


    HAEVYYE:
    Allah tely mahlklara,yaratklarna benzeten, madde, cism diyen bozuk frka, topluluk.
    Haeviyye, "Rabbinin vechi bk kalr" melindeki Rahmn sresi yirmi yedinci yetinin ve "Allah'n yedi onlarn ellerinin stndedir" melindeki Th sresi onuncu yetinin zhir (grnen) mnsn kabl ederek, Allah telya cism demilerdir. (mm- Gazl)
    Allah tely mahlklara, cisimlere benzetme fikri ilk olarak Haeviyye tarafndan ortaya atlm, sonra bu bozuk inan a ve dier bozuk frkalara gemitir. (ehristn)
    Ehl-i snnet limlerine gre; peygamberler gnh ilemekten msumdurlar (korunmulardr). Fakat bu konuda Haeviyye aksi kanattedir. Onlara gre peygamberler gnh ilerler. (Teftzn)


    HM:
    Peygamber efendimizin dedesi Him bin Abdi Menf'n soyundan gelen. (Bkz. Ben Him)


    HAR:
    Toplanma, bir araya gelme. Allah telnn btn insanlar, melekleri, cinleri, eytanlar ve dier hayvan ve kular, gkte, yerde, denizde ne kadar byk ve kk canl var ise, hepsini kymet kopmasndan (dnynn son bulmasndan) sonra diriltip, dnyda yaptklarnn hesbn vermek zere Arast denilen meydanda toplamas.
    Allah tel yet-i kermede melen buyurdu ki:
    Allah'tan korkun ve bilin ki muhakkak hepiniz har olunacaksnz. (Bekara sresi: 203)
    Doru tccr, kymette sddklar ve ehdler ile har olur. (Hads-i erf-Zevcir)
    Ey mmetim ve Eshbm! Siz llerinizin kefenini bol tutunuz. Zr benim mmetim kefenleriyle har olunurlar. Hlbuki baka mmetler plaktrlar. (Hads-i erf-Tezkire-i Kurtub)
    Allah yolunda ldrlp, ehd olanlar, kymet gnnde, yaralarnn kan akarak gelirler. Rengi kana ve kokusu miske benzer. Allah telnn huzrunda har oluncaya kadar, bu hl zere bulunurlar. (Hads-i erf-Drret-l-Fhire)


    Har Gn:
    Mahluklarn kabirlerinden kalkp Arasat meydannda toplandklar kymet gn.


    Har Sresi:
    Kur'n- kermin elli dokuzuncu sresi.
    Yirmi drt yet-i kerme olan Har sresi, Medne-i mnevverede nzil oldu (indi). Bu srede yahdlerin ihnetleri ve mnfklarn (inanmadklar hlde mslman grnenlerin) hlleri, sonunda da Allah telnn bykl ve Esm-i hsns(gzel isim leri) bildirilmektedir. (Beydv)
    Kim har sresini okursa, Allah tel onun, gemi ve gelecek gnhlarn affeder. (Hads-i erf-Beydv)
    Kim sabahleyin (sabah namazndan sonra) def "E'zbillhissem'il almi mineeytnirracm" der sonra Har sresinin sonundaki yeti okursa, Allah tel kendisine yetmi bin melek gnderir. Bunlar akama kadar o kiiye du ve istifr ederler. Eer o gn veft ederse, ehd olarak lr. Akamleyin (akam namazndan sonra) okuyan kimse de ayn ekildedir. (Hads-i erf-Tirmiz)


    HAYYE:
    Otular. nsann ot gibi olduunu ve ldkten sonra yok olacan iddi edenler.
    nsan lnce, cesed rynce rh yok olmaz. lmek, rhun bedenden ayrlmas demektir. Rh bedenden ayrlnca, madd olmayan leme karr. Kymete kadar yok olmaz. Din limleri ve fen adamlar byle sylemitir. Tabiatlardan az bir ksm bu szbi rliinden ayrlm, doru yoldan kaymtr. Bunlar insan ldeki otlara benzetirler. nsan ot gibi biter, byr, yok olur, rhu kalmaz derler. Byle syledikleri iin Haler ad ile anldlar. slm limleri, Halerin dncelerini eitli delllerle rttler. (Ali bin Emrullah)


    HAYET:
    Hrmetle kark korku.
    yet-i kermede melen buyruldu ki:
    Allah teldan (en ok) hayet edenler limlerdir. (Ftr sresi: 28)
    lim olarak Allah teldan hayet, cehlet olarak gurur yeter. (Mesrk bin Ecda')


    HTEM-L-ENBY:
    Peygamberlerin sonuncusu Muhammed aleyhisselm.
    Allah tel yet-i kermede melen buyurdu ki:
    Muhammed (aleyhisselm) sizin yetikin erkeklerinizden hibirinin babas deildir. Fakat O, Allah'n Resl (peygamberi) ve Htem-l-enbiydr (son Peygamberdir) . Allah her eyi hakkyla bilendir. (Ahzb sresi: 40)
    Ben, Htem-l-enbiyym (peygamberlerin sonuncusuyum). Benden sonra peygamber gelmeyecektir. Eer benden sonra peygamber gelseydi, mer peygamber olurdu. (Hads-i erf-Savk-ul-Muhrika)
    Peygamber efendimizin nru, dem aleyhisselmdan beri temiz ana ve babalardan (evlddan evlda) geerek asl shibi olan Htem-l-enbiyya gelmitir. (Kastaln, Senullah Dehlev)
    Peygamberlik makm da drt derecedir. Birincisi Nebler, ikincisi Resller, ncs l'l-azm peygamberler (dem, Nh, brhim, Ms, s ve Muhammed aleyhimsselm). Drdnc derece Htem-l-enbiylk derecesi olup, Muhammed aleyhisselma mahsustu r. (M. Hdim)


    HATENEYN:
    ki dmt; Reslullah efendimizin iki mbrek dmd olan hazret-i Osman ile hazret-i Ali.
    Ehl-i snnet ve cemat (doru yolun) limleri, Hateneyn'i sevmek lzm geldiini bildirmilerdir. Bylece, bir chilin kp da Reslullah'n Eshb- kirmna (arkadalarna) dil uzatmasn nlemilerdir. Reslullah'n halfelerinden, vekllerinden b irine dmanlk edilmesine frsat brakmamlardr. (mm- Rabbn)
    Ben eyhayn'i (hazret-i Eb Bekr ve hazret-i mer'i) stn tutarm. Hateneyn'i severim. (mm- a'zam Eb Hanfe)
    eyhayn ve Hateneyn'i sevmek, Ehl-i snnet'in ir, almetidir. ( mer Nesef)


    HTIR:
    Kalbe gelip bir mddet kalan dnce. (Bkz. Havtr)
    Kalbe gelen dncelerden; birincisi kalpte durmaz giderilir. Buna hcis denir. kincisi, htrlardr. ncs, yapmak ile yapmamak arasnda tereddt olunur. Buna hads-n-nefs denir. Bunlar melekler yazmaz. (Abdlgan Nabls)
    slmiyet'e uymayan htrlar btldr, bozuktur. eytan tarafndan gelen htrlarn hepsi gnha dvettir. (S. Abdlhakm)
    Htrlarn zararls Allah tely unutturanlardr. (mm- Rabbn)


    Htr- Melekn:
    bdete, tate rabet etmeye dir insann kalbine melek tarafndan getirilen dnce. Buna ilhm da denir. (Bkz. lham)


    Htr- Nefsn:
    Ktlkleri istiyen nefs tarafndan kalbe getirilen dnce. Buna hcis denir. (Bkz. Hcis)


    Htr- Rahmn:
    Gafletten uyanmak, kt yoldan doru yola kavumaya dir Allah tel tarafndan kalbe gelen dnce. Buna hak htr (doru dnce) denir.


    Htr- eytn:
    Gnh beenmeye, sslemeye, gzel gstermeye dir kalbe eytan tarafndan getirilen dnce. Buna vesvese denir. (Bkz. Vesvese)


    HATB:
    Cmide mslmanlara dn nashat eden ve hutbe okuyan.
    Bir kimse gusl abdesti alr, sonra Cum'ya gelir, kendisine mukadder (farz) olan namaz klar, sonra hatb hutbesini bitirinceye kadar susar, sonra immla berber namaz klarsa, onunla dier Cum arasndaki gnahlar ile berber, gnlk fazlasnn gnhlar da afv ve mafiret olunur. (Hads-i erf-Merk)
    Hutbe ile namaz arasnda hatb efendinin, dny ilerinden sylemesi tahrmen mekrhtur (harma yakn gnahtr). (bn-i bidn)


    HATM:
    Kbe'nin iml (kuzey) duvar hizsnda yarm dire eklindeki duvarck ile Kbe-i muazzama arasnda kalan yer.
    smil aleyhisselmn ve annesi hazret-i Hacer'in kabri, Hatm'dedir. (Alddn-i Haskef)
    Tavf ederken (Kbe'nin etrfnda dolarken) Hatm duvarnn dndan dolalr. Mescid-i Harm'da (Kbe avlusunda) klnan namazlarn en kymetlisi (sevb en ok olan), Hatm'de klnan namazdr. (bn-i bidn)


    HTME:
    Bir eyin son durumu. (Bkz. Hsn Htime ve S'i Htime)


    HATM:
    Kur'n- kermi bandan (Ftiha sresinden balyarak) sonuna (Ns sresine) kadar okumak.
    nsanlarn en iyisi hatmi bitirince, yeniden balayandr. (Hads-i erf-ir'at-l-slm)
    Kur'n- kermi hatm edenin dus kabl olunur. (Hads-i erf-bn-i Hibbn)
    Kur'n- kermi hatmeden kimseye altm bin melek hayr du eder. (Hads-i erf-Haznet-l-Esrr)
    Hatm dus yaplan yerde bulunan, ganmet datlrken bulunan kimse gibidir. Hatme balanan yerde bulunan, cihd eden (Allah yolunda harbeden) kimse gibidir. kisinde de bulunan her iki sevba da kavuur ve eytan rezl eder. (Hads-i erf-Haznet-l-Esrr)
    Ramazn aynda hatm okumak mhim snnettir. (Ahmed Frk)
    Hatm sonunda yaplan du kabl olunur. ( Seyyid Alizde)
    Reslullah efendimiz Mekke'de bulunduu srada rivyete gre bir mddet vahy gelmemiti. Bu sebeple mrikler; "Rabbi, Muhammed'i terk etti, O'na darld" diyerek, Peygamber efendimizi zmeye, mslmanlar arasnda fitne karmaya alyorlard. O za man Duh sresi nzil oldu. Bu sre nzil olunca, Reslullah efendimiz sevincinden; "Allah ekber" buyurdu. Bu sebeple Mekke halk, Kur'n- kermi hatmederken, Duh sresinden tibren Ns sresine kadar her srenin sonunda "Allah ekber" demeyi de t edinmilerdir. (bn-i Abbs, Kurtub, Syt, Hzin, Celleyn).


    Hatm- Hcegn:
    Nakibendiyye yolunda fidesi, feyz ve bereketi ok olan bir vazfe. Bu yolun veya ona bal kolun bynn koyduu evrdn (Belli zikr ve dularn okunmasnn) toplu veya yalnz olarak yerine getirilmesi.


    Hatm-i Tehll:
    Yetmi bin adet kelime-i tevhd yni "L ilhe illallah" okumak. Kelime-i tevhde, kelime-i tayyibe de denir.
    Bir kimse, kendisi veya bakas iin yetmi bin adet kelime-i tevhd (kelime-i tayyibe) okursa, gnhlar affolur. (Hads-i erf-Makmt- Mazhariyye)
    Hatm-i tehll yapp, sevbn llerin rhlarna hediye etmek ok faydaldr. (Ahmed Frk)
    Mazhr- Cn- Cnn hazretleri, bir kadnn kabri yanna oturmutu. Kabre yzn dnp, htrna baka bir ey getirmeyip; yalnz onu dnd. "Bu mezrda Cehennem atei var. Kadnn mnl olmasnda phe ediyorum. Rhuna, hatm-i tehll sevb ba layacam. mn varsa, affolur" buyurdu. Hatm-i tehllin sevbn baladktan sonra; "Elhamdlillah mn varm, kelime-i tayyibe te'sirini gsterip azbdan kurtuldu" buyurdu. (Abdullah- Dehlev)


    HAVLE:
    Borlunun, alacaklya, borcumu falan kimseden al deyip, alacaklnn, bu teklife, szleme yerinde rz olmas. Ciro etme.
    Havle, havleyi yapan ile kabl eden arasnda yaplabilir. Bir kimse birine benim falanda olan u kadar kuru alacam havle yoluyla sen zerine al dese, o kimse de bu havleyi kabl etse, bu havle sahh (doru) olur. Vey filndan u kadar alaca benim zerime havle et dese, o kimse de kabl etse, havle sahh olur; kendisine havle olunan kimse piman dah olsa fayda vermez. (Ali Haydar Efendi)


    HAVR:
    Yardmc. s aleyhisselma mn eden on iki kiiden her biri.
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyurdu ki:
    Hani havrlere; "Bana ve Reslme mn edin" diye ilhm etmitim. "mn ettik, hakki mslmanlar olduumuza sen de hid ol" demilerdi. O vakit havrler; "Ey Meryem olu s! Rabbin bizim stmze gkten bir sofra indirebilir mi?" demilerdi. O (da) Eer inanm (adam) larsanz Allah (n kudretinden ve peygamberliimden pheye sapmak) tan korkun" demiti. (Mide sresi: 111-112)
    Ey mn edenler! Allah'n yardmclar olun. Nitekim Meryem olu s (da) havrlerine; "Allah'a (ynelmi olarak) benim yardmclarm kim (olacak) demi, havrler de; "Allah'n yardmc (kul) lar biziz (diye) sylemilerdi. te sriloullarndan bir zmre (ona) mn etmi, bir zmre de kfrde kalmt. Nihyet biz mn edenleri dmanlarna kar destekledik de bu sretle glib (olarak) ktlar. (Sf sresi: 14)
    s aleyhisselm otuz yanda peygamber oldu. Otuz yanda diri olarak ge kaldrlnca, havrler dalp bu yeni dni yaymaya altlar. Sonra ncl diye eitli kitaplar yazld. Bunlar s aleyhisselm anlatan trih kitaplarna benzer idi. Asl ncl, ele gememitir. s aleyhisselmdan sonra dnini yayan ve Havr ad verilen bu kimseler; em'un (Petrus), Yuhanna(Jahannes), Byk Ykb, Petrus'un kardei olan Andreas, Filip (Philippus), Toma(Thomas), Bartalomi (Bartalomaus), Metiyya (Matthaus), Kk Ykb, Barnabas, Yehda (Judas) idi. (Yehda mrted oldu (dinden kt). Yerine Matyes seildi). Havrlerin reisleri Petrus idi. (Ninczde, Harputlu shk Efendi, Abdullah Dastn)
    Bols adnda bir yahd, hazret-i s'ya inandn syleyerek ve sevlii yaymaya alyor grnerek gkten inen ncl'i yok etti. Drt kii ortaya kp, on iki havrden iittiklerini yazarak ncl adnda drt kitab meydana geldi ise de Bols'n yalanlar bunlara da kart. Barnabas adndaki havr, s aleyhisselmdan grp iittiklerini en doru ekilde yazd ise de, Barnabas ncli de yok edildi. (Harputlu shak Efendi, Ninczde)


    HAVSS:
    Seilmiler. limde ve tasavvuf yolunda yksek dereceye ulam olan ztlar.
    Sultanlar, milletin maln zlimler ve haydutlardan koruduklar gibi; havss da, avmn (dn ilimlerden haberi olmayan chillerin) tikdn (inancn) bid'atilerin (sapklarn) errinden korurlar. (mm- Gazl)
    eit oru vardr: Birincisi avmn yni chillerin orucudur. Bunlarn orucu; yimek, imek gibi eylerle bozulur. kinci derece, havssn orucudur. Bunlarn orucu, fkh kitaplarnda bildirilen eylerle bozulduu gibi gybet (bakasnn dedi-kodusu nu yapmak), yalan sylemek, sz tamak ve harma bakmakla bozulur. nc derecede de Ehass-l-havssn (cenb- Hakk'a yaknlk kazananlarn en hlisi olanlarn) orucudur ki, bunlarn orucu, Allah teldan baka bir eyin kalbe girmesi ile bozulur. (mm- Gazl)
    Avmn tvbesi gnhtan; havssn tvbesi gafletten Allah tely unutmaktandr. (Znnn-i Msr)
    Havss, iyi amelleri (gzel ileri) kendilerinden deil, Allah teldan bilir. (Eb Osman Marib)


    HAVTIR:
    nsann kalbine gelen dnceler. (Bkz. Htr)
    Havtr, bzan Allah telnn insann kalbinde meydana getirdii eyler olur. Bunlara hak, doru havtr denir. Bzan melekler vstasyla gelir. Buna ilhm denir. Bzan, eytan onlar insann kalbine atar, buna vesvese denir. Bzan da nefsin kendi kendine kard eyler olur ki, buna hevcis denir. (Hdim)
    Melek tarafndan olan havtrn doruluuna almet, dne uygun olmasdr. Dne uygun olmayan havtr btldr, bozuktur, denilmitir. eytan tarafndan gelen havtrn ou gnahlara dvet eder. Bzan eytandan gelen havtr, tat ve ibdet gibi gr nrse de yine o gizli bir gnha, isyna dvettir. Bunlar eytann gizli tuzaklarndandr. (Seyyid Abdlhakm Arvs)
    Havtr ve niyetlerimi nce kitap ve snnet ile karlatryorum. Bu iki dil hide uygun olanlar sylyor ve yapyorum. (Eb Sleymn Drn)
    Havtr nefse ac gelirse, hayr olduu; tatl gelir hemen yapmak isterse er (kt) olduu anlalr. Bunu anlamak iin slmiyet'e uygun olup olmadna baklr. Anlalmazsa, slih (gnh ilemeyen) bir lime sorulur. (M. Hdim)


    HAVYC- ASLYYE:
    htiya eylar. Temel ihtiylar. Bir kimsenin yiyecek giyecek ve ev gibi ihtiya duyduu lzumlu maddeler ve evde kullanlan ey ve letler, hizmetiler, binecek vstas, meslek kitaplar (din kitaplar) ve deyecei borlar.
    Zekt iin bir senelik, kurban ve ftra iin bir aylk yiyecek veya paras havyic-i asliyyeden saylr. Daha fazla olan ve din ve meslek kitaplarndan baka kitaplarn hepsi, hac paras ve kurban ve ftra nisbna katlr. Eer ticret niyeti olurs a, zekt nisbna da katlr. (Hdim, bn-i bidn)
    Havyic-i asliyye, zekt ve ftra vermek ve kurban kesebilmek iin lzmlu olan nisba (dnen zengin saylma miktrna) katlmazlar. (bn-i bidn)


    HAVELN-I HAVL:
    Zekt verilecek bir maln zerinden bir kamer yln gemesi.
    Zekt verilecek mallarda aranan artlardan birisi haveln- havldr. (Molla Hsrev)
    Toprak mahsllerinin zekt (r), hasad mevsimi (mahsl topraktan alndnda) verildiinden, haveln- havl art aranmaz. (bn-i bidn)


    HAVF VEREC:
    Allah teldan korkmak (havf) ve rahmetini mid etmek (rec).
    Havf genlikte, rec yallkta ok olmaldr. (Muhammed bin Hasen Can)
    Havf ve rec, kul itat hlini brakp benlik sevdsna dmesin diye nefsi balayan iki yulardr. (Eb Bekr Vsit)
    Kalb de dim havf bulunmaldr. Havf azalr da rec oalrsa, kalb bozulur. nk havf, kalbdeki arzlar yakar, dny sevgisini karr. (Eb Sleymn Drn)
    Hazret-i mer buyurdu ki: Btn insanlarn Cehennem'e, bir kiinin Cennet'e gireceini syleseler, umarm ki o bir kii ben olurum; aksine btn insanlarn Cennet'e, bir tek kiinin Cehennem'e gideceini syleseler, korkarm ki o kii ben olurum. t e havf ve rec byle olmaldr. (mm- Gazl)


    HVYE:
    Cehennem'in yedinci tabakas. Burada inanmadklar hlde inanm grnen mnfklar ile mslman iken slm dnini terk eden mrtedler azb grecektir.
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyuruyor ki:
    Ameli haff olana (yni iyilikleri hafif, gnhlar ar gelene) gelince; artk onun yeri hviyedir. Bildin mi hviye nedir? O, yakc bir atetir. (Kria sresi: 8-11)


    HAVL:
    Hareket, kuvvet.
    Bir insan, havlin kendinden olmayp, Allah telnn yaratmasiyle olduunu bilirse, her eyi O'ndan bekler. lerin meydana gelmesinde sebepleri arada grmeyen kimse, Allah teldan baka kimseden bir ey beklemez. (mm- Gazl)


    HAVRA:
    Yahd mbedi, sinagog.
    Havra ve kilisedeki kfr almetleri kaldrlrsa, namaz klmak mekruh olmaz. (bn-i bidn)


    HAVZ:
    Sv maddelerin topland yer, byk su birikintisi, gl.
    Bir gn Mevln Celleddn Rm havz kenarndayd. Yannda kitaplar vard. ems-i Tebrz gelip kitaplar sordu. "Sen bunlar anlamazsn." dedi. ems-i Tebrz kitaplar suya att. Mevln, h babamn bulunmaz yazlar gitti, diyerek ok zld.ems- i Tebrz elini uzatp herbirini ald. Hibiri slanmam grld.Mevln; "Bu nasl itir?" dedi.ems-i Tebrz; "Bu zevk ve hldir. Sen anlamazsn." buyurdu. (Molla Cm, Ahmed Eflk)


    Havz- Kebr:
    Eni ve boyu yaklak beer metre (onar zr') olup, alan yirmi be metrekare olan havuz. Derinliin az veya ok olmasnn bir te'siri yoktur.


    Havz- Kevser:
    Kymet gn maherde vey Cennet'te Peygamber efendimize tahss edilmi olan ve bir kere ienin bir daha susamayaca havuz. (Bkz. Kevser Havuzu)


    Havz- Sagr:
    Alan yirmi be metrekareden kk havuz.
    Havz- Sagre, necset (pislik) dse ve suyun, sfat deimese de, necs (pis) olur. nsan iemez ve temizlikte kullanlmaz. sfat deiirse, idrr gibi olup, hibir eyde kullanlamaz. Suyun sfat: Rengi, kokusu ve taddr. (bn-i bidn)
    ine devaml su akan ve devaml taan veya iinden devml su alp, iki al aras su hareketsiz kalacak kadar uzamayan havz- sagr ve hamam kurnas, akar su demektir. (bn-i bidn)


    HAY:
    Utanma, r, nmus. irkin eylerden sklma veya edebe uymayan bir eyin meydana gelmesinden dolay kalbde meydana gelen rahatszlk.
    Hay mndandr. mn olan Cennet'tedir. Fuhu ktlktr. Ktler Cehennem'dedir. (Hads-i erf-Et-Tergb vet-Terhb, Buhr)
    Hay ile mn, berberdirler. Biri gidince, dieri onu tkib eder. (Hads-i erf-Nisb-l-Ahbr)
    Allah teldan hay ediniz! Hakk mnda Allah teldan hay etmek, kt dncelerden uzak durmak, hell lokma yemek ve lm hatrlamaktr. hireti isteyenler dnynn znetinden ssnden uzaklar. te bunlar yapmak, Allah teldan hakkyla korkmak demektir. (Hads-i erf-Tirmiz, Tabern)
    Cennet'e gitmek isteyen uzun emel shibi olmasn. Dny ileri ile uramas lm unutturmasn. Harm ilemekte Allah'tan hay etsin. (Hads-i erf-Berka)
    Haysz insan, halk iinde plak oturan kimse gibidir. (Hazret-i Eb Bekr)
    Cebril aleyhisselm, akl, hayy ve mn dem aleyhisselma getirdi ve dedi ki: "Y dem! Allah tel hazretleri selm eder, sana getirdiim u hediyenin birini kabl etsin" dedi. "dem aleyhisselm akl kabl eyledi. Cebril aleyhisselm, m n ile hayya; "Siz gidin" deyince, mn dedi ki: "Allah tel bana emreyledi ki, akl nerede ise, sen de orada ol!" Ondan sonra hay da ayn ekilde, Allah tel tarafndan emrolunduunu beyn ederek, her ikisi de akl ile berber dem aleyhisselmda kald. Allah tel kime akl verirse, hay ile mn da onunla berberdir. Akl olmayann ne hays, ne de mn vardr. (Sleymn bin Cez)
    Kul hay shibi olduu zaman, hayr ve iyi ilere yapr. Hay kalbe yerletiinde, nefsin arz ve istekleri ondan uzaklar. (Eb Sleymn- Drn)
    Allah teldan hay etmeyen kimse, insanlardan da hay etmez. (Zeyd bin Sbit)
    fetlerin evveli, cehlet, bilgisizlik, sonra nefsin arz ve isteklerine meyletmek, sonra hayy terk etmektir. (Sehl-i Tster)
    Haynn en kymetlisi, Allah teldan utanmaktr. Ondan sonra Reslullah'tan (sallallah aleyhi ve sellem) haydr. Daha sonra insanlardan hay etmek gelir. (Muhammed Hdim)


    HAYL:
    Bir eyi grdkten sonra veya grmeden nce zihinde ekillendirme. Hfzann yardmyla zihinde bir eyler canlandrma.
    Bir cisme baknca, bu cisim, beyindeki ortak his merkezinde duyulur. Bu cisim gz nnden ekilince, ortak his merkezi, onu hissedemez olur. Fakat, hayle gelen etkisi uzun zaman kalr. Hayl kuvveti olmasayd, herkes birbirini unutur, kimse kimseyi tanmazd. (Ali bin Emrullah)
    Hayl byklerin yolunda ok ie yarar. Hayl olmasayd hl olmazd, vehim olmasa fehim (anlay) olmazd. (Seyyid Fehim) Karmdaki haylin biraz daha kal diyor, Kalbini benim gibi, bu sevdya sal diyor, p elimi hasretle ve dum al diyor, En derin sevgilerle, azz yra el ved
    (M. Sddk bin Sad)


    HAYT:
    Diri olmak, dirilik.
    1. Allah tel hakknda bilmemiz vcib olan sft- subtiyye'den biri. Allah telnn diri olmas.
    Allah telnn kmil (noksan olmayan) sfatlar vardr. Bunlar, hayt (diri olmak), sem' (iitmek), basar (grmek), kudret (gc yetmek), irde (istemek), kelm (sylemek) ve tekvn (yaratmak)tr. Bu sekiz sfata, sft- sbtiyye ve sft- hakki yye denir. Bu sfatlar da kadmdir. Yni sonradan olma deildir. Kendinden ayr olarak ayrca vardr. Ehl-i snnet limleri byle bildirmektedir. (mm- Rabbn)
    2. Bir insann doumundan lmne kadar geen zaman.
    Kur'n- kermde melen buyruldu ki:
    Mal ve dnydan size verilen ey, yalnz hayatta bulunduunuz mddete, onunla geinmektir. mn edip Rablerine tevekkl edenler iin hirette Allah telnn indinde dny nmetinden hayrl ve dim ok sevb vardr. (r sresi: 36)
    ldkten sonra da, haytta olduum gibi bilirim. (Hads-i erf-Deylem)
    3. Bir insann lmnden sonra balayan ebed (sonsuz) hayat.
    Kur'n- kermde melen buyruldu ki:
    Dny hayt, oyun ve bo eylerdir. Allah'tan korkanlar iin hiret hayt elbette hayrldr. Byle olduunu niin anlamyorsunuz? (En'm sresi: 32)
    Berzh hayt, yni kabir hayt, dny haytnn yars gibidir.Kabirde rhun bedene balanmas, diri iken olan balanmasnn yars kadardr. Gmlmemi ller de, berzh haytnda olduklar iin, azb ve elemi duyarlar ve hi hareket etmez, kpr dayamazlar. (mm- Rabbn)
    Kabirdeki hayt, bir bakmdan dny haytna benzedii iin, meyyit terakk eder, derecesi ykselir. Kabir hayt insanlara gre deiir. "Peygamberler (aleyhimsselm) kabirlerinde namaz klar." buyruldu. (mm- Rabbn)


    HAYDAR:
    Arslan. Hazret-i Ali'nin lakablarndan biri.
    Hayber'in fethinde bulunup byk kahramanlklar gsteren hazret-i Ali, yahdlerin mehr pehlivan Merhab ile karlat. Merhab kendini medheden szler syledikten sonra hazet-i Ali; "Ben oyum ki, anam bana Haydar adn takmtr. Ben ormanlarn he ybetli grnl arslan gibiyimdir. Seni bir hamlede yere serecek er kiiyimdir" diye iirler syleyerek Merhab'n karsna dikildi. Bu iir Merhab'a o gece kendisini bir arslann paralad eklindeki rysn hatrlatt. Haydar, indirdii bir kl darbesiyle Merhab'n ban ikiye bld. (bn-i Him) Hdy n'oldu bu kadar peygamber, Eb Bekr, mer, Osman ve Haydar, Hani Habbullah Sddk-i Ekber, Bunda gelen gider bir can elenmez.
    (Azz Mahmd Hdy)


    HAYR:
    yilik. Dnin ve akln beendii, gzel ve faydal grd ey.
    Allah tel yet-i kermede melen buyurdu ki:
    Kim zerre miktr bir hayr ilerse, onun mkftn (karln) grecek. Kim de zerre miktr er (bir ktlk) ilerse, onun cezsn grecektir. (Zilzl sresi: 7-8)
    Hayra yol gsteren (sebeb olan), o hayr yapan gibidir. (Hads-i erf-Tirmiz)
    Mslman hayrl olur. Hased (bakasn ekememezlik) edince hayr kalmaz. (Hads-i erf-Berka)
    Yumuak davranmayan hayr yapmam olur. (Hads-i erf-Mslim)
    En hayrlnz, Kur'n- kermi renip reteninizdir. (Hads-i erf-Buhr)
    Ya hayr syle, ya skt et (sus). (Hads-i erf-Edeb-l-Mfred)
    nsanlarn hayrls, insanlara faydal olandr. (Hads-i erf-Knz-l-Hakyk)
    Mslmanlarn hayrls mslmanlarn elinden ve dilinden emin olduu (zarar grmedii) kimsedir. (Hads-i erf-Mslim)
    Mal, mevki (makm) hayr iin istiyen ve hayr ilerinde kullanan; rhata, huzra kavumutur. Mal-mevk gye olmamal, hayra vsta olmaldr. (M. Hdim)


    Hayr-l-Beer:
    nsanlarn en hayrls, her bakmdan en iyisi mnsna. Peygamber efendimizin lakablarndan biri.
    Hayr-l-beerin alamas da, glmesi gibi haff idi. Kahkaha ile glmedii gibi, yksek sesle de alamazd, amma mbrek gzlerinden ya akar, mbrek gsnn sesi iitilirdi. mmetinin gnhlarn dnp alard. (Ahmed Kastaln) Ol gece kim dodu ol hayr-l-beer, nesi anda neler grd neler. Dedi grdm ol Habbin nesi, Bir aceb nr kim, gne pervnesi.
    (Sleymn elebi)


    Hayr-l-Enm:
    Mahlktn, yaratlmlarn en hayrls, iyisi mnsna Peygamber efendimizin lakablarndan. mine eydr vakt oldu tamm, Kim vcda gele ol hayr-l enm.
    (Sleymn elebi)


    HAYRT:
    Sevb kazanmak iin yaplan Allah telnn beendii iyi iler, btn iyilikler, hayrlar.
    Allah tel insann yeni, temiz elbisesine, hayrt ve hasentna, malna, rtbesine bakarak sevb vermez. Bunlar ne dnce ve ne niyetle yaptna bakarak sevb verir veya azb eder. (Hamev)
    Dnyda yaplan hayrt ve hasent, Peygamber efendimizin yolunda bulunmak art ile hirette ie yarar. Yoksa, Allah telnn peygamberine tb olmayanlarn yapt her iyilik, dnyda kalr ve hiretin harb olmasna sebeb olur. (Ahmed Frk)
    Allah tel hangi ilerin hayrt, hangi ilerin de seyyit (kt iler) olduklarn bildirdi. Hayrt yapanlara sevb vereceini vd eyledi (sz verdi). Allah tel vdinde sdktr (szn yerine getirir). Sznden hi dnmez. O hlde kymet gn (hirette tekrar dirildikten sonra) nmet ve azb olarak baka yerden bir ey getirilmeyecek, dnyda yaplanlarn karlklarna kavuulacaktr. (mm- Gazl)

  9. #9
    Bayan VIP ye sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen has a reputation beyond repute sevgen - ait Kullanc Resmi (Avatar)
    yelik Tarihi
    Dec 2009
    Bulunduu Yer
    SensizliginlkesindeN
    Mesajlar
    6,590
    Rep Puan
    52

    Standart

    HAYRET:
    Taaccb, aknlk. uuru yerinde olmama hli.
    Sf yni tasavvuf yolunda bulunan bir kimse, balangta kendi makmndan bahseder, hli ile ilgili eyleri anlatr. Fakat kalb gz alnca, hayrette kalarak skt eder, susar. (Eb Abdullah Nebc)
    krn sonu hayrettir. nk kr de Allah telnn kredilmesi icbeden bir nmetidir. Bu ise, sonsuza kadar, byle gider. (Yahy bin Muz) Geldi hrler blk blk buur Yzleri nrundan evim doldu nur Hem hav zre dendi bir dek Ad snds deyen an melek n grnd bana bu iler ayn Hayret ire kalm idim ben hemn
    (Sleymn elebi)


    HAYRHAHLIK:
    Bakasnn iyiliini istemek. Allah telnn nmetinin bir kimsenin elinde devaml kalmasn veya onun byle bir nmete kavumasn dilemek. Hasedin, kskanlk ve ekememezliin zdd.
    Hayrhahlk; gzel ahlkn aynas durumunda bir haslet (huy) olup, ekseriyetle ii dna uyan fazlet shibi kimselerde olur. Byle kimseler hep iyilik dnp cemiyetin ve insanlarn faydasna hizmet ve yardm ederler. Dargnlar bartrrlar, sert lik gsterenleri yumuatrlar. Hayrhahlk, dostluu devm ettiren bir badr. Dostluk, hayrhahlk ile kuvvetlendirilir ve devm ettirilir. (Ahmed Rfat)


    HAYSYYET (Haysiyet):
    eref, tibr.
    Haysiyetsiz kimse, kendisine kar yaplan zulm, ikence ve hakretleri kabl eder. (Ali bin Emrullah)
    yi huylu kimse, kendisine darlana iyilik yapar. hsnda bulunur.Malna, haysiyetine, bedenine zarar vereni affeder. (Hdim)


    HAYVN RH:
    nsanda istekli hareketleri yaptran kuvvet. (Bkz. Rh)
    Hayvanlarda ve insanlarda hayvn rh vardr. Bunun yeri yrektir. Beden faliyetleri dzenleyen bu rhtur. nsanlarn hayvanlara benzeyen taraflar, hayvn rhtan ileri gelen ehvet, gadab ve hrs gibi kuvvetlerdir. Bu kuvvetler, hayvanlarda da va rdr. Hatt hayvanlarda, insandan daha kuvvetlidir. (Ali bin Emrullah)


    HAYY (El-Hayy):
    Allah telnn Esm-i hsnsndan (gzel isimlerinden). Dim hayt shibi ve diri olan, hep var, varl ezel ve ebed (sonsuz) olan.
    Allah tel yet-i kermelerde melen buyurdu ki:
    Allah'tan baka hibir ilh yoktur. O, Hayy ve kayymdur. (Btn mahlktn idresini yrten, hepsini hesba ekendir.) (Bakara sresi: 255)
    Hayy ve kayym olan Allah'tan baka ilh yoktur. (l-i mrn sresi: 2)
    O hayydir. O'ndan baka hibir ilh yoktur. O hlde dinde ihls shibi (her eyi Allah telnn rzsna uygun yapan kimse) olarak du edin. Hamd (vg) lemlerin Rabbi olan Allah'a mahsstur. (M'min sresi: 65)
    Sehl bin Abdullah- Tster'ye, gdn nedir diye sordular. Hayy ve kayym olan yni Allah tely zikrdir (anmaktr) dedi. (mm- Gazl)
    Hastalanan kimse, el-Hayy ism-i erfini bir tabaa yazar ve ona su koyar ve ondan gn ierse, Allah telnn izniyle if bulur. (Ysuf Nebhn)


    HAYYEALES-SALH-HAYYEALEL-FELH:
    Ezn ve ikmet okunurken sylenen "Haydin namaza" ve "Haydin kurtulua" mnsna m'minleri kurtulua, sedete sebeb olan namaza aran iki mbrek sz.
    Snnete uygun olarak okunan ezn duyan kimsenin, iittiini yavaa sylemesi snnettir. Yalnz, Hayye ales-salh ve Hayye alel-felh kelimelerini duyunca bunlar sylemeyip; "L havle vel kuvvete ill billah" demelidir. Ezndan sonra salevt getir meli ve sonra ezn dusn okumaldr. (Alddn Haskef, bn-i bidn)
    Ezn okurken Hayye ales-salh derken vcdu kbleden biraz saa, Hayye alel-felh derken de biraz sola evirmelidir. (Zeyla)


    HAYZ (Hayz):
    Shhatli bir kzn veya det zamn son dakikasndan tibren tam temizlik (hi kan gelmeden en az on be gn) gemi olan kadnn nnden kan ve Hanef mezhebine gre en az gn (ilk grlmesinden tibren yetmi iki saat), en ok on gn devm e den kan.
    Hayzn baladn ve bittiini kocasndan saklayan kadn mel'ndur. (Hads-i erf-Cevhere)
    Hayz ve nifas (lohusa) gnlerinde namaz klmak, oru tutmak, cmi iine girmek, Kur'n- kermi (ezberden veya yznden) okumak ve tutmak, Kbe'yi muazzamay tavf etmek ve cim haram olur. Orular sonra kaz eder. Namazlar kaz etmez. Namazlar a ffolur. Her namaz vaktinde abdest alp, o namaz klacak kadar zaman oturup; Allah tely zikr eder (anar), tesbih okursa en iyi namazn sevbn kazanr. (bn-i bidn)
    Kz ocuuna anasnn, anas yoksa ninelerinin, ablalarnn, hala ve teyzelerinin hayz ve nifs ilmini bildirmeleri (retmeleri) farzdr. Bildirmezlerse, kendileri byk gnha girerler. (mm- Birgiv, bn-i bidn)


    HAZER VE BHA:
    Yasaklar ve mbahlar. Fkh kitablarnda dnen yasaklanan ve izin verilen eyleri anlatan blm. Bz fkh kitaplarnda bu blm kerhiyye ve istihsn adyla anlr.
    Fkh kitablarndaki hazer ve ibha blmlerinde geen hususlardan bzs yledir:
    Demir, bakr, kalay, cam ve benzeri maddelerden yzk edinmek (takmak) haramdr. (Molla Hsrev)
    Erkekler ancak gm yzk kullanr. (bn-i bidn)


    HAZER VE SEFER:
    Memleketinde olma ve sefer, yolculuk hli.
    Hastann hazerde ve seferde farzlar sedirde, sandalyede, ayaklarn sarktarak oturup, m ile klmalar ciz deildir. Hasta, yerde veya uzunluu kble istikmetinde olan sedirin stnde kbleye kar oturarak klar. (M. Sddk bin Sad)


    HZIR VE NZIR:
    Bulunucu, mevcut olucu ve gren.
    Allah tel, her zamanda ve her yerde hzr ve nzrdr derler. Halbuki Allah tel zamanl ve mekanl deildir. O halde bu sz grn zere kalmaz, mecaz olur. Yni zamansz ve mekansz, hibir yerde olmayarak hzrdr ve nzrdr, demektir. By le olmazsa, Allah tely zamanl ve mekanl bilmek olur. Allah tel ezel ve ebed (ncesi ve sonu olmayarak) hzr ve nzrdr. Mesel hazrdr. Bu hazr olmadan nce gib, yok deildir. Bundan sonra da hayatszlk yni lm olmayacaktr. Allah teldan bakasnn, mesel meleklerin, peygamberlerin aleyhimsselm ve evliynn ve slih m'minlerin ruhlarnn hzr ve nzr olmalar, Hzr aleyhisselmn skntda olanlarn yardmna komas ise zamanl ve mekanldr. Ezel ve ebed olarak deildir. Devaml da deildir. Hzr olmalarndan nce yok idiler. Bir zaman sonra da oradan tekrar yok olurlar. Bu bakmdan Allah telnn hzr olmas ile ruhlarn hzr olmas arasnda ok fark vardr. (Seyyid Abdlhakm Arvs)


    HAZKL ALEYHSSELM:
    sriloullarna gnderilen peygamberlerden veya Allah telnn vel kullarndan biri. Ykb aleyhisselmn oullarndan Lv'nin neslindendir. Ms aleyhisselmn veftndan sonra gnderilen nc peygamberdir. Allah tel, onun dus bereketiyle , len binlerce kiiyi diriltti.
    Birok mfessir (tefsr limi) M'min (Gfir) sresinin 28-45. yetlerinde bildirilen Fir'avn'n sarayndaki vazfelilerden olup, Ms aleyhisselm ve ona inananlar mdfaa eden (savunan) ve Fir'avn'n kznn sa taraycs Mit Htun'un zevci ( kocas) olan kimsenin, Hazkl aleyhisselm olduunu bildirmilerdir. (Sa'leb, Kurtub, Rz)
    ocukluu ve genlii Msr'da geen Hazkl aleyhisselm, Fir'avn'n saraynda haznedrlk (mliye bakanl) yapan, mnn gizleyen bir m'min idi. Fir'avn'n herkese kendini ilh tantp secde ettirdii srada, o, sarayda olduu hlde, bir olan A llah telya kalbden inanyor ve ibdetini gizli yapyordu. Fir'avn ve adamlarnn Ms aleyhisselm ve ona inananlarn hepsini yok etmeye karar verdikleri srada, eitli ikn edici szlerle Fir'avn' bu fikrinden vazgeiren Hazkl aleyhisselm zindana atld. Daha sonra Fir'avn'n kznn istei zerine zindandan karld. Ms aleyhisselma mn ettiini aka ln edip, ona yardmc oldu. Ms aleyhisselmla birlikte Kzldeniz'den geip, sriloullarnn Tih sahrasnda kald krk sene iinde ondan ayrlmayp hizmetinde bulundu. Ms aleyhisselmn veftndan sonra, Y bin Nn ve Klib aleyhimesselm adl peygamberlerden sonra, ly (Kuds) blgesine peygamber gnderildi. Ms aleyhisselma gnderilen Tevrt'n emir ve yasaklar n sriloullarna bildirdi. Daha sonra Irak taraflarna gidip insanlar dne dvet etti. Dverdan blgesindeki m'minlere zulmeden hkmdarlara kar o blge ahlisini harbe ard. Fakat onlar lmden korktuklar iin, harbe gitmediler. Allah tel onlara isynlarnn cezs olarak tn (salgn veb) hastal gnderdi. Vebdan kamak zere bulunduklar ehirden kan bu insanlarn hepsi, iittikleri korkun bir sesle ldler. Hazkl aleyhisselm kavminin bana gelenleri grnce acyp, onlar tekrar diriltmesi iin Allah telya du etti. Allah tel, Hazkl aleyhisselmn dus sebebiyle onlar diriltti. O insanlar kendi ehirlerine dnp Ms aleyhisselmn dni zere yaadlar ve ecelleri gelince veft ettiler. Hazkl aleyhissel m onlarn evldlarna Allah telnn emirlerini ve yasaklarn anlatt. Daha sonra Bbil diyrna gitti. Orada veft etti. (Taber-bn-l-Esr, Ninczde)


    HAZRET:
    Zt mnsna hrmet ve sayg ifdesi.
    Hazret-i Eb Bekr diyor ki: "Reslullah'n sallallah aleyhi ve sellem yannda mm- Hasen vard. Bir kerre bize, bir kerre Hasen'e radyallah anh bakarak; "Benim bu olum seyyddir, efendidir. md ederim ki, Allah tel, onun ile mslmanlardan iki frkann arasn bulur (yni mslmanlardan iki frka sulh ederler)" buyurdu. (mm- Rabbn)
    Hazret-i Ali buyurdu ki: lim, chili hemen tanr, nk daha nce o da childi. Chil limi tanmaz, nk daha nce lim deildi. (Abdlvhid bin Abdlgan)


    HEDYE:
    Fakir veya zengin bir kimseye ikrm iin hbe (ba) olarak verilen veya gnderilen mal ( Bkz. Hibe).
    Hediyeleiniz, seviiniz. (Hads-i erf-Knz-d-Dekik)
    Y ie, kim sana sen istemeden bir hediye verirse, onu kabl et! Zr o, Allah telnn sana ihsn ettii bir rzktr. (Hads-i erf-Rmz-l-Ehds)
    Hediye vermek ve hediye kabl etmek (almak) snnettir yni Reslullah efendimizin det-i erfelerindendir. (Nianczde)
    Gasbedilmi veya hrszlk gibi haram yoldan elde edildii bilinen bir mal hediye ve sadaka olarak almak veya kir olarak kullanmak hell deildir. (bn-i bidn)
    Taksmi mmkn olan bir eyde ortaklarn, hisselerini ayrmadan bakalarna hediye etmeleri ciz deildir. (Fetv-i Hindiyye)
    Reslullah efendimiz, sadaka kabl etmez, fakat hediye kabl ederdi. Hediye getirene karlk fazlasn kat kat verirdi. (mm- Ahmed Kastaln)


    HEMM:
    Gam, hzn, sknt.
    L havle vel kuvvete ill billah okumak, doksan dokuz derde devdr (iltr). Bunlarn en hafifi (aas), hemmdir. (Senullah- Pni-Pt)


    HESB (Hisb):
    ldkten sonra, dnyda yaptklar ilerden dolay insanlarn sorguya ekilmesi.
    Allah tel, yet-i kermede melen buyurdu ki:
    (Ona yle diyeceiz): Oku kitbn, bugn zerine hesb grc olarak nefsin sana yeter. (sr sresi: 14)
    hirette hesba ekilmeden nce, dnyda iken hesbnz grnz ve amelleriniz tartlmadan nce, kendinizi tartnz. (Hads-i erf-Risle-i Mnre)
    Kymet gn herkes, drt sule cevb vermedike hesbdan kurtulamyacaktr: mrn nasl geirdin. lmin ile nasl amel ettin. Maln nereden nasl kazandn ve nerelere sarfettin. Cismini, bedenini nerede yordun, hrpaladn? (Hads-i erf-mm- Tirmiz)
    Dnyy helldan kazanana, hirette hesb vardr. Haramdan kazanana, azb vardr. (Hads-i erf-Berka)
    Hesb, mzn (amellerin tartlmas) ve cehennem zerine kurulacak olan ve nasl olduunu bilmediimiz srat kprs haktr. Muhbir-i sdk (her sz doru olan Reslullah efendimiz) bunlar haber vermitir. (mm- Rabbn)
    Riyzet ekmenin yni nefsin isteklerini yapmamann ve mbhlar yni yaplmas emrolunmayan ve yasak da edilmeyen eyleri zarret miktr kullanmann, byk bir faydas da; kymet gn hesbn ksa ve kolay olmasdr. hiretteki derecelerin ykselm esine de sebeb olur... (mm- Rabbn)
    Bir insan, al-veri yapt kimse ile olan szlerini, hareketlerini, aldn, verdiini iyi ve doru yapmaldr. Kymette, bunlarn hepsinden hesb vereceini bilmelidir. Bir kuru hle yapan, bir kuru hak yiyen, cezsn ekecektir. (mm- Gazl)

    Hesb Gn:
    ldkten sonra, dnyda iken yaplan ilerden dolay insanlarn sorguya ekilecekleri gn. Kymet gn.


    HEV:
    Nefsin arzu ve istekleri.
    Nefsini hevsna tbi klp ehev arzularnn peinde mrn tkettikten sonra Allah teldan Cennet isteyen ahmaktr. (Hads-i erf-hy)
    Nefsin arz ve isteklerine hev denmesi, kimde bulunursa onu Cehennem'e drd iindir. Hev shiblerine de ehl-i hev denmesi, bunlar Cehennem'e decei iindir. (mm- a'b)
    Dny (haramlar, mekruhlar, Allah tely unutturan eyler), insan hev ve hevesine kaptrr, nefsin arzularna uydurur. Netcede Cehennem'e gtrr. (ems-i Tebrz)
    Allah tel insan beyhde, bo yere yaratmad ki, insan kendi hline braklsn, istediini yapsn ve nefsin hevsna uysun. nsan emirlere uymakla ve yasaklardan saknmakla emrolunmutur. (Muhammed Ma'sm)


    HEYL:
    Eski felsefecilere gre, cisimlerin asl kabl edilen madde.
    Allah telya, kintn heyls ve asl demek kadar alaklk olmaz. (Muhammed Ma'sm)


    HIDNE:
    ocuu kucaa almak, besleyip bytmek zere yannda bulundurmak. slm nikhnn bozulmasndan sonra (ayrlkta), ocuu, selhiyetli (yetkili) olan kimsenin yni bakas ile evli olmayan annenin belirli bir yaa gelinceye (olan ocuu yedi, kz ye tikin oluncaya) kadar yannda alkoymas ve terbiye etmesi. Buna anneden sonra anneanne, sonra babaanne selhiyetlidir.
    Hdne, ocuun anasna ittir. Bu hususta btn mmetin (mslmanlarn) icm' (szbirlii) vardr. nk anne efkatlidir. Anneden sonra kz kardee, sonra teyzeye verilir. Olan ocuk yedi yana gelince, kz bliga (ergenlik ana gelince, yeti kin) olunca babasna verilir. (bn-i bidn, Molla Hsrev)


    HIDIRELLEZ:
    Yazn balangc saylan alt Mays gn. (Rm senede Nisan aynn yirmi nc gn.)
    Yl, Hzr ve Kasm olarak ikiye ayrlr. Mays aynn altsnda Hzr ile yaz balar. 186 gn srer. Kasm aynn 8'ine kadar devm eder ve bundan sonra k balar. 179 gn (ubat'n 29 ektii artk yllarda 180 gn) srer. Hdrellez denmesinin se bebi; Ms aleyhisselmn mmetinden bir vel veya peygamber olduu bildirilen ve Kur'n- kermde Kehf sresi 65. yet-i kermesinde: "Kullarmdan biri" ismi ile geen Hzr'n (Hdr) kurak bir yerde oturmas ile o yerin yeerip dalgalanmaya balad, hads-i erfte (Peygamber efendimizin haber vermesiyle) bildirilmitir. Bu sebeple yaz balangcnda ortaln yeermee balad gne yeil mnsna gelen Hdr gn, yine bu gnde Hdr ile lys'n bulutuklar rivyeti sebebiyle de Hdrellez (Hdr+lys) denilmitir. (Yeni Rehber Ansiklopedisi)
    slmiyet, Hzr (Hdr) ve hazret-i lys'n Allah telnn sevgili kullarndan olduunu haber vermekte fakat onlar adna mukaddes bir gnn varln bildirmemektedir. Hdrellez gnnn slm dninde dn hviyeti ve kudsiyeti yoktur. Bundan dola y 6 Mays'ta slmiyet'in beenmedii, haram (yasak) ettii eyleri yaparak elenmek yasaktr. (Abdlhakm Arvs)


    HIFZ:
    1. Koruma, ezberleme, saklama.
    Kur'n- kermi kymete kadar Allah tel hfz edecektir. Trihte ne zaman insanlar kfr (mnszlk) karanlklarna dtlerse, Allah tel onlar peygamber gndererek sapklktan kurtarmtr. (S. Abdlhakm Arvs)
    mn be kal'ann iinde hfz olunur. 1) Yakn, 2)hls, 3) Farzlar yapma ve haramlardan saknma, 4) Snnete yapmak, 5) Edebi gzetmektir. Her kim bu be eyi hfz ederse, mnn hfz etmi olur. yet birini bile terk ederse dman glib olur. (Kutbddn znk)
    2. Devm etmek, yerine getirmek, gzetmek.
    Kim u yedi kelimeyi hfz ederse Allah tel ve melekler katnda kymetlidir. Deniz kp kadar gnh olsa Allah tel affeder:
    1) Bir ie balarken Bismillah demek,
    2) Her iin sonunda Elhamdlillah demek,
    3) Dilinden lzumsuz sz ktnda, Estafirullah (Allah tel'dan beni af etmesini, balamasn istiyorum.) demek,
    4) Yapaca bir i iin inallah demek,
    5) Kt bir durumla karlatnda, L havle vel kuvvete ill billah demek,
    6) Bir musbete uradnda, nn lillh ve inn ileyhi rcin demek.
    7) Gece ve gndz, dilinden kelime-i tevhdi drmemek. (Fakih Eb'l-Leys Semerkand)
    3. Ezberlemek.


    HIKD:
    Bakasndan nefret etmek, kalbinde ona kar kin, dmanlk beslemek.
    eyden biri bulunmyan kimsenin btn gnahlarnn af ve mafiret olunmas umulur: irke (Allah telya ortak komaya), kfre (imnn gitmesi haline) yakalanmadan lmek, sihir (by) yapmamak ve din kardeine hkd beslememek. (Hads-i erf-Tabern)
    Hkd eden kimse; iftir, yalan ve yalanc hitlik ve dedikodu ve sr if etmek (aklamak) ve alay etmek ve haksz olarak bakasn incitmek, hakkn yemek ve ziyreti kesmek gnhlarna yakalanr. (Muhammed Hdim)
    Gadab eden, kzan kimse, intikamn alamaynca, gadab hkd hlini alr. (Muhammed Hdim)


    HINS:
    Hnslar. (Bkz. Hns)


    HIRSTYANLIK:
    s aleyhisselmn getirdii hak din olan sevliin bozulmu ekli.
    Hazret-i s'ya ncl isminde bir kitab nzil oldu (indi). Fakat yahdler bu kitab seksen sene iinde yok ettiler. Asl ncl'i deitirerek ahs dncelerin ve bozuk inanlarn yer ald yeni ncller yazdlar, bylece hristiyanlk dni ortay a kt. (Manastrl Hc Abdullah Abdi Bey)
    Zamanla hristiyanlk byk devletlerin resm dni hline gelince, Ortaada korkun bir karanlk devir balad. Hazret-i s'nn telkin ettii insanlk, merhamet ve efkt esaslar tammen unutuldu. Bunun yerine hristiyanlar taassubu, kin ve nefret i, dmanl ve zulm ele aldlar. Hristiyanlk ad altnda akla hayle smaz mezlim (zulm ve hakszlklar) yaptlar. lmin ve fennin karsna ktlar. Galle gibi dnynn dndn bildiren bir bilgini dinsizlikle ithm ederek szn geri almazsa ldrmekle tehdit ettiler. spanyol doktoru ve teolou (din bilgini) Michel Serve'yi de teslsi (l ilh sistemini) ve hazret-i s'nn ilhln reddetmek iin yazd kitaptan dolay, 1553'de Geneve'de diri diri yaktlar. Engizisyon mahkem eleri kurarak yz binlerce insan haksz yere dinsiz diyerek trl trl ikencelerle ldrdler. Ancak Allah'a mahsus olan gnh affetme kudretini, pazlara verdiler. Hatt para karl Cennet'ten yerler sattlar. (emseddn Smi ve Harputlu shk Efendi)
    Hristiyanlk dnine gre; insanlar gnhkr olarak doar, hazret-i s insanlar bu gnhtan kurtarmak iin dnyya gelmitir. Allah'n oludur. nsanlar dorudan doruya Allah'tan bir ey isteyemezler, ancak rhibler (din adamlar) insanlarn yerin e Allah'a yalvarabilir ve onlarn gnhn affedebilirler. Hristiyanln banda papa bulunur, papa gnhszdr. smi ncl'de bildirilmesine ramen Muhammed aleyhisselmn peygamberliini kabl etmezler. Onlarca vaftiz yni yze su serperek veya vcdu suya batrarak ykamak, ekmek zerine arap dkerek yemek, ibdettir. (Harputlu shk Efendi ve El-Hac Abdullah bin El-Hac Destan Mustafa)


    HIRKA- SEDET:
    Peygamber efendimizin sallallah aleyhi ve sellem, Eshb- kirmdan (Peygamberimizin arkadalarndan), K'b bin Zheyr'e, yazd gzel kasdesinden dolay hediye ettii bu hrka, stanbul'da Topkap Saray Mzesi Hrka-i Sedet diresinde dier kuts al emnetlerle birlikte muhfaza edilmektedir. Asrlardan beri slm devletleri tarafndan byk bir ihtimmla (titizlikle) korunan Hrka-i Sedet, Msr'n fethi zerine Mekke erfi tarafndan dier kutsal emnetlerle birlikte Yavuz Sultan Selm Han'a teslim edildi. Yavuz Sultan Selm Han'n mukaddes emnetlerle birlikte Msr'dan stanbul'a getirdii Hrka-i sedet bir mddet Harem diresinde kald. Daha sonra Topkap Saray'nda Hrka-i Sedet diresi yaptrlarak orada muhfaza edilmeye baland.
    Peygamber efendimize it mbrek eylarn, bilhassa Hrka-i Sedet'in btn mslmanlarn yannda ok byk deeri ve zel bir yeri vardr. Osmanllar zamnnda her yl Ramazan aynn on beinci gn pdihn ve dier devlet ileri gelenlerinin kat ld zel bir mersimle (trenle) zel sandukas iinde bulunan Hrka-i Sedet ziyret edilirdi. nce pdih, sonra iret ettii kimseler sra ile Hrka-i Sedet'e yzlerini ve gzlerini srerek perlerdi. Pdih, zerinde bir kt'a yazl buluna n tlbentleri Hrka-i Sedet'e srp ziyrete gelenlere datrd. Mersim bittikten sonra Hrka-i Sedet sandukasn pdihn kendisi kilitlerdi. (Yeni Rehber Ansiklopedisi)


    HIRKA- ERF:
    Peygamber efendimizin sallallah aleyhi ve sellem salnda byk vel Veysel Karn hazretlerine verilmesini vasiyet ettii mbrek hrkas. Veysel Karn'ye hediye edilen bu hrka, stanbul Ftih'teki Hrka-i erf Cmii'ndedir.
    Peygamberimize sallallah aleyhi ve sellem veft yaklanca, hrkanz kime verelim? dediler. "veys-i Karn'ye verin. Alp giysin mmetime de du etsin" buyurdu.
    Hazret-i mer ve hazret-i Ali, Hrka-i erfi Veysel Karn'ye verdiler. Hrka-i erfi hrmetle (saygyla) alp, pt, koklad, yzne gzne srd. Secdeye kapanp yle duda bulundu; "Y Rabb! Sevgili Peygamber efendimiz, ben ciz kuluna hazret- i mer ve hazret-i Ali ile Hrka-i erflerini gndermi" diyerek gnhkr mslmanlarn aff iin du etti. Bir ok gnhkr mslmann affolduu bildirilince, Hrka-i erfi hrmetle giydi. (Molla Cm, Ferdddn Attr, Eb Nuaym)
    Veysel Karn, kendisine hediye edilen Hrka-i erfi savata dahi yanndan ayrmayp can gibi muhfaza ederdi. Veysel Karn'nin veftndan sonra titizlikle muhfaza edilen Hrka-i erf, krullah Efendi isminde bir ahs tarafndan 1618'de Osmanl pdih Sultan kinci Osman Hn'a getirilip hediye edildi. Sultan Abdlmecd Han bu Hrka-i erfin muhfaza edilmesi iin Ftih civrnda Hrka-i erf Cmii'ni yaptrd. Her yl Ramazn- erf aynda krullah Efendinin torunlar tarafndan halka ziyret ettirilen Hrka-i erf, zerinde yet-i kermeler yazl altn ilemeli bir rt iindedir. (Yeni Rehber Ansiklopedisi)


    HIRS:
    Bir eye ar dknlk, iddetli istek.
    ki a kurt bir koyun srsne girdii zaman yaptklar zarardan, mal ve hret hrsnn insana yapaca zarar daha oktur. (Hads-i erf-Berka)
    demolu helk olsa, ihtiyrlasa bile, onda hrs ve emel (istek) yine kalr. (Hads-i erf-Hilyet-l-Evliy)
    Hrsl insan, hell haram demeden her istediine kavumak, bakalarnn zararna da olsa, beendii eyleri toplamak, ister. Hrs veya tamah, kalb hastalklarndandr. Hrs ve tamahkrln en kts insanlardan (bir eyler) beklemektir. (mm- Gazl) Hrs brak da yorulma Geimde tamaha kaplma Niin mal cem' edersin Kime topladn bilemezsin Rzk vaktiyle ayrld S-i zan faydasz kald Her hrs shibi fakirdir Her kanatkrsa zengin.
    (Behll Dn)


    HIRZ YETLER:
    Okunduunda veya zerinde tandnda Allah telnn muhfazasna (korumasna) kavumaya vesle (sebeb) olduu bildirilen yet-i kermeler. (Bkz. yt- Hrz)


    HIYNET:
    Hinlik. Birine kendini emn tanttktan sonra, o emniyeti bozacak i yapmak; vefszlk, timd ktye kullanmak, sznde durmamak.
    Kibirden, hynetten ve bortan temiz olarak len kimsenin gidecei yer Cennet'tir. ( Hads-i erf-Mikt)
    Allah'm! Alktan sana snrm. Alk ne kadar acdr. Hynetten sana snrm. Hinlik ne kt eydir. (Hads-i erf-Snen-i Eb Dvd)
    Ticrete hynet karrsa bereket gider. (Hads-i erf-Kimyy- Sedet)
    Hynet haramdr. Mnfklk (iki yzllk) almetidir. Hynetin zdd emnettir, emin olmaktr. M'min, herkesin maln, cann emniyet ettii kimsedir. Emnet ve hynet, malda olduu gibi, szde de olur. (Muhammed Hdim)


    HIYR:
    Serbest olma. Yaplan bir akdden yni szlemeden vazgeebilmek hakk. (Bkz. Muhayyerlik)


    HIZIR ALEYHSSELM:
    brhim aleyhisselmdan sonra yaam bir peygamber veya vel.
    Hzr aleyhisselm Zlkarneyn aleyhisselmn askerinin kumandan ve teyzesinin oludur. Ms aleyhisselm ile grp yolculuk etti. Muhammed aleyhisselmn mmetinden deildir. Fakat veftndan sonra rhu insan eklinde gzkp garblere, kimsesizle re yardm etmektedir. Ms aleyhisselm ile karlamalar ve birlikte yolculuk yapmalar Kur'n- kermin Kehf sresi 60-82. yetlerinde bildirilmitir. (Rz, bn-i Hacer, Syt, mm- Rabbn)
    Eb'd-Derd radyallah anh bir gn Mekke-i mkerremede bir dan zerine kt. Orada hlinden ve tavrndan slihlerden olduu anlalan birisini grd. Yanna giderek "Bana nashat et" dedi. O da; "Nashat olarak lm sana kfidir" dedi. Eb'd-Derd ; "Daha fazla nashat et" deyince, o da; "Gam, tasa bakmndan kabri dnmek kfidir" dedi. Bunun zerine Eb'd-Derd, Reslullah efendimizin sallallah aleyhi ve sellem huzruna gelerek bu hli haber verdi. Peygamber efendimiz; "O zt, kardeim Hzr'dr" buyurdu. (Mevln Abdurrahmn Cmi)
    limlerin ou Hzr aleyhisselmn ldn bildirdi. Eer hayatta olsayd, Peygamber efendimize gelir, birlikte Cum namaz klar, sohbetinde ve cihdlarnda bulunurdu. (Muhammed Ma'sm-i Frk)
    Abdlhlk Goncdvn hazretlerine, l ilhe illallah, zikrini Hzr aleyhisselm retti. (Hseyn Viz-i Kif)
    Bir gn sabah vakti toplanmtk. lyas aleyhisselm ile Hzr aleyhisselm ruhn ekillerde geldiler. Hzr aleyhisselm rhn olarak dedi ki; "Biz ruhlar lemindeniz. Allah tel bizim ruhlarmza yle bir kuvvet vermitir ki, insan eklini alr z. nsanlarn yapt ileri bizim ruhlarmz da yapar. nsanlarn yapt gibi yrrz, dururuz, ibdet ederiz". (mm- Rabbn)
    Her grdn Hzr bil, her geceyi kadir bil. (Hakm Sleymn At)


    HBE:
    Ba. Bir mal karlksz olarak bakasna verme. Hibe edilen mala hediye denir. (Bkz. Hediye)
    Mal verenin, hibe ettim gibi det olan sz sylemesi, alann da kabl ettim demesi veya kabz etmesi (eline almas) lzmdr. Alacan borluya hibe eden, artk bunu geri isteyemez. (bn-i bidn)
    Hibe sevab kazanmak maksadiyle yaplr. Hibe eden .....da hayrla anlr, hibesini srf Allah iin yaptysa ahirette karln grr. (bn-i bidn)
    Yeilay, Kzlay, ocuk Esirgeme Kurumu gibi eitli isimler altnda kurulmu olan yardm tekltlar, dnin hibe ahkmna (hkmlerine) tbidirler. Yni bunlar, yardm yerleridir. Vakf deildirler. Vakf mal, vakfeden kimsenin koyduu artlara gre idre edilir. Yardm messeseleri ise, bakanlarnn emrine gre i grr. (M. Sddk bin Sad)


    HCB:
    rt, perde, avret yerlerini rtme, rtnme. (Bkz. Setr-i Avret)
    Setr-i avret denilince, her ne kadar kadnlarn hicb anlalyorsa da, kelime, mn ve mefhum olarak erkek ve kadnlarn rtmeleri gereken yerlerini rtnmelerini iine almaktadr. (Muhammed Mensr ez-Zemn)


    HCR:
    1. Men etmek; akl ve bli olmam ocuk, deli, bunak, sefih yni maln kt yere harcayan ve borlu gibi kimseleri, tasarruf-i kavlsinden yni al-veri, kirlama, havle, kefillik, emnet ve rehin alp-verme, hibe gibi ilerin tasarruflarndan men' etme.
    Sefh yni nafaka te'min ederken maln isrf edip dnin ve akln uygun grmedii lzumsuz yere harcayan ve haramlara sarf eden, hkim tarafndan hicr edilir. Dn-i slm'dan ayrlmak iin hle-i btla reten hocalar, chil tabib ve eczclar ve h leli ifls yapan tccarlar, chil hkimler, hle yapan satclar, ihtikr yapanlar (karaborsaclar) da hicr edilir. (bn-i bidn)
    2. Dostluu brakmak, dargn olmak.
    M'minin m'mine gnden fazla hicr etmesi hell olmaz. geceden sonra ona gidip selm vermesi vcib olur. Selmna cevb verirse, sevbda ortak olurlar. Vermezse gnh, ona olur. (Hads-i erf-Berka)
    Erkek olsun, kadn olsun, dny ileri iin m'minin m'mine hicr etmesi ciz deildir. (Muhammed Hdim)


    Hicr Sresi:
    Kur'n- kermin on beinci sresi.
    Hicr sresi, Mekke-i mkerremede nzil oldu (indi). Doksan dokuz yet-i kermedir. tikd bilgilerine, ahlka, insanlarn ve cinnlerin yaratlna, trih ve bilhassa brhim, Lt, uayb, Slih ile ilgili bilgiler bulunmaktadr. Cezret-l-arab'n kuzeybat tarafnda Medne-i mnevvere ile Berr--m arasnda eski bir ehir olan Hicr lkesi halknn, inanmadklar iin ilh gazaba uramalar anlatldndan, Sret-l-hicr denilmitir. (Senullah Dehlev)
    Hicr sresinde Allah tel melen buyuruyor ki:
    Kur'n- kermi sana biz indirdik. Biz onu elbette koruyucuyuz. (yet: 9)


    HCRET:
    Bir yerden baka bir yere g etmek.
    1. Reslullah efendimizin Mekke-i mkerremeden Medne-i mnevvereye g etmesi.
    Reslullah (sallallah aleyhi ve sellem) elli yanda iken, Allah telnn izni ile Mekke-i mkerremeden Medne-i mnevvereye hicret eyledi. Safer aynn yirmi yedinci Perembe gn sabah erken evinden karak, leden sonra Eb Bekr-i Sddk'in evine geldi. Birlikte Sevr dandaki maaraya gittiler. Bu dan yolu ok bozuk idi. Peygamber efendimizin mbrek ayaklar kanad. Maarada gece kalp, Pazartesi gecesi yola ktlar. Bir hafta yolculuktan sonra Eyll aynn yirminci ve Reb-ul-evvelin sekizinci Pazartesi gn Medne'de Kub kyne geldiler. Reb-ul-evvelin on ikinci Cum gn Medne'yi ereflendirdiler. (Ahmed Cevdet Paa, Kastaln)
    Reslullah sallallah aleyhi ve sellem Medne'ye hicret edince; "M'minlere saldran zlimlerle cihd yapmaya izin verildi" melindeki Hac sresi 139. yet-i kermesi geldi. (Kd Beydv)
    2. Mslman bir kimsenin, dnini korumak iin, kfir memleketinden, slm memleketine g etmesi.
    te ben de dnimi korumak iin Allah yolunda hicret ediyorum. Karsn dul, ocuklarn yetim brakmak, anasn alatmak isteyen varsa nme ksn. (Hazret-i mer)
    Dr-l-harbde (mslman olmayan memlekette) mna gelenin, Dr-l-slm'a (slm memleketine) hicret etmesi vcib olur. (bn-i bidn)
    3. slm memleketinde fitne ve ktlk bulunan bir yerden iyi bir yere g etmek.
    Herc (karklk) , fitne zamnnda yaplan ibdet, benim yanma (Mekke'den Medne'ye) hicret etmek gibidir. (Hads-i erf-Mslim)
    Dnini muhfaza iin hicret eden, Cennet ile mjdelendi. Bir mahallede slih, rif kimse kalmayp, bozukluk ve bid'at, dinde olmayan eylerin yaplmas artnca, baka mahalleye hicret etmek veya byle bir ehirden baka ehre hicret etmek vcib olur. (smil Hakk Bursev)


    HCR:
    Reslullah efendimizin hicreti ile balayan hicr kamer veya hicr ems takvime gre olan trih.


    Hicr Kamer Sene:
    Reslullah efendimizin hicret ettii senenin 1 Muharrem gnn (Mld 16 Temmuz 622 Cum gnn) balang olarak alan ve ayn dny etrfnda on iki def dnmesini (354-367 gne gn) bir yl kabl eden takvim senesi. Muharremin birinci gn, hicr kamer ylbadr.


    Hicr Kamer Takvim:
    Peygamber efendimizin Medne'ye hicret ettii senenin Muharrem aynn birinci gnn balang olarak alan ve gkteki ayn, dny etrfnda on iki def dnmesiyle bir yl tamamlayan takvim.


    Hicr Sene:
    Reslullah efendimizin Mekke-i mkerremeden Medne-i mnevvereye hicret ettii seneyi balang olarak alan takvim senesi.


    Hicr ems Sene:
    Reslullah efendimizin hicret ederek Medne'ye girdii Eyll aynn 20'nci Pazartesi gn balayan ve dnynn gne etrfnda bir def dnmesini (365,242 gne gnn) esas alan takvim senesi.


    Hicr ems Takvim:
    Reslullah efendimizin Medne'ye hicreti esnsnda Kub kyne ayak bast Reb'ul-evvel aynn sekizinci Pazartesi gnne rastlayan mld Eyll aynn yirminci gnn balang ve gne yln esas alan takvim.


    HCV:
    Birini iirle yerme, ktleme.
    Hassn bin Sbit, bir defsnda kfirlerin yz karasn ortaya koyan bir hicvini okuduktan sonra, Peygamber efendimiz; "Ey Hassn! Mriklerin, kfirlerin yz karalarn ortaya koy! Cebril seninledir. Eshbm silhla harb ettikleri gibi sen de dil ile harb et" buyurdular. (bn-i Him)
    Bir kimsenin; kt, irkin, fhi ve hicvedici szlerle, Allah'a, Reslne ve Eshbna kar yalan szler sylemesi haramdr. Dinleyen de syleyen gibi gnahkrdr. Kfirleri ve bid'atleri yermek cizdir. Nitekim Hassn bin Sbit, iirleri ile Resl- i ekremi ver, kfirleri yererdi. Resl-i ekrem de bunu ona emretmiti. (mm- Gazl)
    Bakalarn hicveden ve fuhu, iki anlatan ve ehveti harekete getiren iirleri tegann ile makam ile okumak her dinde haramdr. Harama sebeb olan eyler de haram olur. (lim bin Al)


    HDYET:
    1. Doru yolu gsterme, doru, Allah telnn rz olduu yolda bulunma.
    Allah tel Kur'n- kermde melen buyuruyor ki:
    Hidyeti vererek, dalleti satn aldlar. Bu alverilerinde birey kazanmadlar. Doru yolu bulamadlar. (Bekara sresi:16)
    Hidyet yolunu rendikten sonra, peygambere uymayp m'minlerin yolundan ayrlan, sapt yola srkleriz ve ok fen olan Cehennem'e sokarz. (Nis sresi: 114)
    bdetlerini ihls ile (Allah telnn rzs iin) yapanlara mjdeler olsun. Bunlar hidyet yldzlardr. Fitnelerin karanlklarn yok ederler. (Hads-i erf-Berka)
    nsan yaratlta; hidyet ve dallet olmak zere iki tarafldr. Ona hidyet, stnlk tarafn tantabilmek ve bunu kuvvetlendirmeye almasn salamak iin bir hoca, bir std lzmdr. (Muhammed Hdim)
    2. Cenb- Hakk'n insann kalbinden her sknt ve darl karp, yerine rahatlk, genilik verip, kendi emir ve yasaklarna uymada tam bir kolaylk ihsn etmesi ve kulun rzsn kendi kaz ve kaderine tbi eylemesi.
    Kur'n- kermde melen buyruldu ki:
    Kendilerine ilim ve hidyet verdiimiz kimseler, ilimlerini insanlardan saklarsa, Allah'n ve lnet edenlerin lnetleri bunlarn zerine olsun. (Nis sre: 106)


    HDDET:
    fke, kzgnlk. (Bkz. Gadab)
    Btn ktlklerin anahtar hiddettir. (Ca'fer bin Muhammed Firyb)
    Kibir; hiddet ve cehletten doar. (S. Abdlhakm Arvs)
    slmiyet'ten, kitaptan olmayp da, kendi kafasndan karp, sert, hiddetli vz vereni dinlemek de, vizin gadabna sebeb olur. (Hdim)


    HKMET:
    1. Nbvvet (peygamberlik).
    Kur'n- kermde melen buyruldu ki:
    Allah tel ona (Dvd aleyhisselma) saltanat ve hikmet verdi. (Bekara sresi: 251)
    2. Faydal ilim.
    Hikmetin ba Allah korkusudur. (Hads-i erf-Beyhek ve Deylem)
    Hikmet, m'minin kaybettii maldr. Nerede bulursa alsn. (Hads-i erf-Kunz-l-Hakyk)
    3.Edeb, ahlk ve nashat ile ilgili gzel szler.
    iirin bzs hikmettir. (Hads-i erf-Tefsr-i Mazhar)
    Hikmet ve nashat bildiren iirler yazmak ve sesle okumak helldir. ehvete it ahlksz iirler okumak haramdr. Bunlar okumak kalbde nifak, bozukluk yapar. (Sleymn bin Cez)
    Denildi ki, fazla yemekte be zarar vardr: 1) Allah korkusu kalbden gider. 2) Mahlkta (yaratlmlara) kar merhamet duygusu kalbden kar. 3) Arlk verir, tat ve ibdete mni olur. 4) Hikmetli szleri konusa da bakalarna te'sir etmez. 5) M him hastalklara sebeb olur. (mm- Gazl)
    4.Gizli sebep, fide.
    Gkyzne, yldzlara, bunlarn hareketlerine, doup-batlarna, ay ve gnee, dou ve bat yerlerinin her gn deimesine... mevsimlerin ayrm iin gnein yksek ve alak olarak seyrine, gitmesine bir bak. yi bil ki, her yldzn yaratlmasn da, eklinde, renginde, bulunduu yere konmasnda binbir hikmet vardr. Bedenindeki organlarn durumunu da buna gre dn. Onun da her parasnda ve her uzvun (organn) o yere konmasnda pekok hikmetler vardr. Gkler ise bundan daha nemlidir. (mm- Gazl) Mntezamdr cmle ef'lin senin Akl ermez, hikmetine kimsenin.
    (S. Abdlhakm Arvs)
    5. Fkh ilmi, hell ve harm bildiren din ilmi.
    Kur'n- kermde melen buyruldu ki:
    Allah tel diledii kimseye hikmet verir. Hikmet verilen kimseye muhakkak ok hayr verilmitir. (Bekara sresi: 269)
    6. lm-i Lednn, mnev ilim.
    Kur'n- kermde melen buyruldu ki:
    Biz, l-i brhim'e kitab ve (ondan ayr olarak) hikmet verdik. (Nis sresi: 54)
    Krk gn ihls ile slmiyet'e uyan kimsenin kalbini Allah tel hikmet ile doldurur. (Hads-i erf-hy)
    7. Peygamber efendimizin snneti.
    Kur'n- kermde melen buyruldu ki:
    Daha nce apak bir sapklk iinde bulunuyorlarken, Allah tel ilerinden, onlara, yetlerini okur, (tikd, amel ve ahlk bakmndan) onlar tertemiz yapar, onlara Kitab (Kur'n- kermi) ve hikmeti retir bir peygamber gnderdii gibi m'minlere byk bir ltfta bulunmutur. (l-i mrn sresi: 164)


    Hikmet-i Amel:
    slm ahlk.
    Hikmet-i amel; iyi huylar ve yararl ileri, kt huylardan ve irkin ilerden ayrr. (Ali bin Emrullah)


    Hikmet-i Nazar:
    Fen bilgileri.
    Hikmet-i nazar, maddenin hakkatini anlama salar. (Ali bin Emrullah)


    HLF:
    Kar, muhlif, det ve kidenin aksine.
    Mucizelerin hepsi detin hilfna olarak cereyn eder. (Hindli Rahmetullah Efendi)


    Hilf- Evl:
    Yaplmas sevb fakat yapmamakla gnha girilmeyen hareket.
    Mstehb terk etmek mekrh deil, hilf- evldr. (bn-i bidn)


    HLFET:
    Halfelik, emirlik, immlk (devlet reislii).
    1. Reslullah'tan (sallallah aleyhi ve sellem) sonra btn mslmanlara immlk ederek slmiyet'in emirlerinin tatbik edilmesine nezret edip, slmiyet'e ve mslmanlara kar yaplan her trl mdhaleye cevap vermek vazfesi. (Bkz. Halfe)
    Benden sonra hilfet otuz senedir. Sonra melik-i add olur (src sultanlar gelir). (Hads-i erf-Tirmiz)
    Biz bu ie, Peygamberlikle ve Allah'n rahmeti ile baladk. Bundan sonra hilfet ve rahmet olur. Ondan sonra melik-i add olur. Ondan sonra da mmetimde zulm, ikence ve karklk olur. (Hads-i erf-zlet-l-Haf)
    Drt byk halfenin birbirinden ykseklikleri hilfetleri sras iledir. nk slm limlerinin szbirliine gre; peygamberlerden sonra insanlarn en stn Eb Bekr-i Sddk hazretleri, ondan sonra mer-l-Frk hazretleri sonra hazret-i Osman, s onra hazret-i Ali'dir. (mm- Rabbn)
    2. nsanlar doru yola sevk eden bir velnin, bir talebesinin mnen yetitiine ve bakalarn da yetitireceine dir izin vermesi.
    Kendisine hilfet verilecek ztn btnnn (yni kalbi ve dier zlarnn) nisbete ve hallere kavumu olmas, kt huylardan temizlenmi, iyi huylarla sslenmi olmas ve sabr, tevekkl, kanat, rz, teslim shibi olmas dnyya dkn olmamas l zmdr. (Abdullah- Dehlev)
    Ahmed-i Yekdest hazretleri Serhend'de Muhammed Ma'sm-i Frk'nin hizmeti ile ereflendi. On bir sene kahvesini piirdi. Sonra hilfet verilip Mekke-i mkerremede irda, insanlar doru yola dvete memur oldu. Otuz dokuz sene bu vazfeyi yaptktan sonra 1707'de Mekke'de veft etti. (Seyyid Yahya Efendi)


    Hilfet-i Mutlaka:
    Tasavvufta bir velnin bir talebesinin mnen yetitiine ve bakalarn da yetitirebileceine dir verilen mutlak izin.
    Ahmed Sa'd-i Serhend, babas ile birlikte Abdullah- Dehlev hazretlerinin sohbetinde bulunup Nakibend yoluna girdi. On be yanda bu sohbetlerle kemle geldi. Abdullah- Dehlev hazretleri evlenmemi idi. Bunu oullua kabl buyurdu. Hilfet-i mutlaka ile ereflendirdi. ok vel yetitirdi. 1861'de Medne-i mnevverede veft etti. (Eb Zeyd Frk)


    HLLLEMEK:
    Abdest alrken, el ve ayak parmaklar ile sakaln ve kadnlarda sk salarn arasna slak parmaklarn sokarak hareket ettirmek.
    Parmaklarnzn arasn hillleyiniz ki, Allah tel da onlar kymet gnnde atele hilllemesin. (Hads-i erf-Tabern, Cmi-s-Sagr)
    Abdest alrken ayak parmaklarn hilllemeye ehemmiyet vermeli, mstehab deyip gememelidir. Mstehablar haff grmemelidir. Bunlar, Allah telnn sevdii, beendii eylerdir. (mm- Rabbn)


    HLE:
    Sahtekrlk, hud'a. Aldatmak, yanltmak.
    Hle ile rzk artmaz. Maln bereketini giderir. Hle ile azar azar biriktirilen eyler, anszn gelen bir felketle, birden bire giderek geride yalnz gnhlar kalr. Her san'atta hle yapmamak farzdr. rk i yapmak ve gizlemek haramdr. (Muhammed Gazl)


    Hle-i Btla:
    Haram hell ve helli haram yapmak veya farz kendisine uygun gelecek ekilde yapmak yhut birinin hakkna mni olmak veya haksz mal ele geirmek iin yaplan hle.
    Farz olduktan sonra zekt vermemek iin hle-i btla yapmak haramdr. (mm- Gazl)
    Haram hell yapmak iin hle-i btla yapmak yahdlerin detidir. (Abdlgan Nabls)


    Hle-i er'iyye:
    er' (dn) re. Mslmanlarn, slmiyet'e uymalar ve haram ilememeleri iin ihtiyatl yol aramalar. Herhangi bir hususta slmiyete uymaa mani bir durum bulununca o eyi yapabilmek iin kolay olan bir re aramak veya bu sretle bulunan k yolu.
    ciz olann, zarrete denin, ibdetini karmamak veya haram ilememek iin hle-i er'iyye yapmas lzm olur. (Sleymn bin Cez)


    HLL:
    Hac veya umre iin ihrma girilen mkt denilen yerler ile Harem yni Mekke ehri snr arasna verilen ad. Harem ad verilen yerde ihraml iken yaplmas haram (yasak) edilen eyler, burada hell olduu iin Hill ad verilmitir. Hill'in Mekke-i m kerremeye en yakn yeri bat taraftaki Ten'im denilen yerdir.
    Mkttan (ihrma girilen yerden) geerken bir i iin Hill'de kalmay niyet edenlerin ve Hill'de oturanlarn hacdan baka niyetle ihrmsz (iki paradan meydana gelen dikisiz elbise olmakszn) Harem'e girmeleri cizdir. Mesel Cidde ehri Hill'dedi r. Hac iin, Hill'de oturanlar Hill'de; Harem'de oturanlar Harem'de ihrma girerler. (M.Mevkft)
    Hac etmemi fakrin bakas yerine hacca gitmesi ciz ise de, Hill'e gidince, kendisine de hac etmek farz olur. Mekke'de kalp sonraki senede kendi haccn yapmas lzm olur. (bn-i bidn)


    HLKAT:
    1. Yaratl, yaratlma.
    zerinde yatp kalktnz, yiyip itiiniz, gezip dolatnz, glp oynadnz, dertlerinize dev, korkulara, scaa-soua, ala-susuzlua, yrtc ve zehirli hayvanlar ile dmanlarn hcumlarna kar koyacak vstalar bulduunuz u yer kr esi yaplrken, talar, topraklar hilkat frnlarnn atelerinde piirilirken, suyu ve havas kudret kimyhnesinde imbiklerden ekilirken, siz nerede idiniz, ne iinde idiniz, hi dnyor musunuz? (Seyyid Abdlhakm Arvs)
    slmiyet'i iitmeyen ok kimse vardr ki, nceleri bozulmu, uydurulmu dinlerin mensuplarna aldanmlar, astronomide ve fen mensuplarna ve bilhassa tb ilminde grdkleri nizaml hdiselerin birbirlerine balantlarn dnerek, hilkatin srlar n bu hesapl dzenin hakkatini anlamak istemilerdir. Bunlar yine akl-i selmleri ile slmiyet'in bildirdii gzel ahlkn bir ounu bulup mslman gibi yaam, kendilerine ve bakalarna faydal olmulardr. (M. Sddk bin Sad)
    nsann hilkatndan maksat, kulluk vazfelerini yapmaktr. (mm- Rabbn)
    2. Doutan gelen vasf, cibiliyet, ftrat. (Bkz. Ftrat)


    HLLET (Hullet):
    Hall (dost) olmak, dostluk. Hallullah brhim aleyhisselma mahss bir makm.
    Hillet makm, asleten brhim aleyhisselma mahsstur. (mm- Rabbn)


    HLM:
    Yumuak huylu olmak, kzmamak. Gc yettii halde affetmek.
    Y Rabb! Bana ilim ver. Hilm ile znetlendir. Takv (haramdan kamay) ihsn eyle! fiyet ile beni gzelletir. (Hads-i erf-Berka)
    Allah tel, hay, hilm ve iffet shiblerini sever. Fuhu (irkin) syleyenleri ve sarkntlk yaparak dilenenleri sevmez. (Hads-i erf-Berka)
    lim, renmekle; hilm de gayretle hsl olur. Allah tel hayrl i iin alan, maksdna kavuturur. Ktlkten saknan, ondan korur. (Hads-i erf-Berka)
    Hilmi sebebiyle kul, gndzleri oru tutan, geceleri namaz klanlarn derecesine kavuur. (Hads-i erf-Mektbt- Ma'smiyye)
    fke nndaki hilm, zlimlerin gazabndan korur. (Hazret-i Ali)
    Allah telnn hilmi o kadar oktur ki, kullarnn cezlarn vermekte acele etmiyor. (mm- Rabbn)


    HLYE- SEDET:
    Peygamber efendimizin sallallah aleyhi ve sellem grn veya O'nun grnen btn uzuvlarnn eklini, sfatlarn, isimlerini ve gzel huylarn anlatan yazlar. Ssl levhalar zerine yazlan bu yazlara Hilye-i erf de denir.
    Pek ok siyer kitabnda Peygamberimizin Hilye-i sedeti geni ve ak olarak senedleri ve veskalaryla yazlmtr. Peygamber efendimizin Hilye-i sedeti ksaca yledir: Mbrek yz ve btn z-i erfesi (organlar) ve mbrek sesi, btn insanl arn yzlerinden, zlarndan ve seslerinden gzel idi. Mbrek yz bir miktr yuvarlak idi. Ne'eli olduu zaman mbrek yz ay gibi nurlanr, parlard. Gndz nasl grrse gece de yle grrd. nnde olanlar grd gibi, arkasnda olanlar da grrd. Yana ve geriye bakaca zaman btn bedeni ile dnp bakard. Mbrek gzleri byk idi. Mbrek kirpikleri uzun idi. Mbrek gzlerinde bir miktr krmzlk vard. Mbrek gzlerinin karas gyet siyh idi. Aln ak, kalar ince idi. Kalar aras ak idi. Mbrek burnu gyet gzel olup, orta yeri bir miktr yksek idi. Az kk deildi. Mbrek dileri beyaz olup, n dileri seyrek idi. Sz syledii zaman sanki dileri arasndan nr kard. Mbrek szleri gyet kolay anlal r, gnlleri alr, rhlar cezbederdi. Gler yzl olup, tebessm ederek glerdi. Mbrek parmaklar iri idi. Mbrek kollar etli idi. Avularnn ii geni idi. Btn vcdunun kokusu miskten gzel idi. Mbrek kollar, ayaklar ve parmaklar uzun idi. Mbrek karn geni olup, gs ile karn berber idi. Gs geni idi. ok uzun boylu olmayp, ksa da deildi. Mbrek salar ve sakallarnn kl ok kvrck ve ok dz deil yaratltan ondle idi. Krmz ile kark beyaz benizli olup, gyet gzel, nrlu ve sevimli idi. Gzel huylarn hepsi Reslullah'ta sallallah aleyhi ve sellem toplanmt. (Muhammed Sddk bin Sad)


    HMMET:
    1. Kast, irde, kuvvetli istek, arzu. Allah telnn vel kullarndan bir ztn, kalbinde yalnz bir iin yaplmasn bulundurup, baka bir eyi kalbine getirmemesi ve Allah teldan o iin olmasn dileyerek, bu ekilde mnev yardmda bulunmas. Evliynn himmeti, yakt beni kl eyledi Sofiyim buldum safy d cihanm kalmad Ahmed der; "Y ilh! Sana krm ok durur Hamdlillah ak- Hak'tan gayr vrm kalmad.
    (Sultan Birinci Ahmed Han)
    2. Gayret.
    Kiinin kymeti, himmetine gredir. Eer onun himmeti dny iin ise, onun hibir kymeti yoktur. Eer Allah telnn rzs ise, onun kymetine ulamak pek zordur. (Eb shk el-Kassr)
    Kiinin himmeti dalar yerinden sker. (Ubeydullah- Ahrr)


    HSB (Hesb):
    ldkten sonra, dnyda yaptklar ilerden dolay insanlarn sorguya ekilmesi. (Bkz. Hesb)


    HSBET:
    yilii emr edip ktlkten alkoymak hussunda, hkmet adamlarnn bizzat ie karp gerekeni yapmalar. htisb da denir. (Bkz. Muhtesib)
    Emr-i ma'rf ve nehy-i mnkeri el ile yapmak hkmet adamlarna, dil ile yapmak din adamlarna, kalb ile yapmak da her mslmana farzdr. El ile yapmaa, hisbet denir. Dili ile yapmaa, vz ve nashat denir. Hisbet yaparak alglar, iki ielerini krmak yalnz hkmet me'murlarnn vazfesi olduu iin, bakalar krarsa derler. Hisbet yapmak, el ile mni olmak din adamlarna farz deil ise de, gnh ilenirken engel olmalar cizdir. Fakat din adam, hisbet yaparken fitne uyandrmamaldr. Yni, kendinin ve mslmanlarn dnine veya dnysna zarar gelecek olursa, hisbeti terk etmesi vcib olur. Hisbet yaparken kendinde kibr, riy (gsteri), s-i zan (kt zan), mehr olmak dncelerinin hsl olmas ve mslmana hakret ve onu chillikle itham etmesi fitne olur. (Abdlgan Nabls)


    HSSE:
    Blnebilen bir mal veya eyin her ortaa it olan ksm, ortaklardan her birinin hakk, pay.
    Bir sr veya deveyi, yedi kiiye kadar mslman, bli kimseler, ortak olarak satn alp kesebilirler. Sekiz kiinin yedi sr ve iki kiinin iki koyunu ortak satn almalar ciz olmaz. nk her birinin her hayvanda hissesi vardr. (Fetav-i Hindiyye)
    Yedi kii ortaklaa bir sr kurban ettikten sonra, ortaklarn hisselerini ayrmadan nce, hi kimseye hediye etmeleri ciz deildir. (Ahmed Zhd Efendi)


    Hisse-i yia:
    Bir eye ortak olanlarn taksim edilmemi paylarndan her biri; ortak mlkiyet.
    Bir kimse evini iki kiiye hediye etse, ciz olmaz. nk taksimi mmkn olmayan eyi hisse-i yia olarak vermek ciz deildir. (bn-i bidn)
    Bir binnn yars Ahmed'in, te biri mer'in, altda biri Ali'nin olsa; Ahmed, hisse-i yiasn satsa, mer ve Ali almak isteseler, yarsn mer, yarsn da Ali alr. mer, hissesine gre iki misli alamaz. (bn-i bidn)


    HMYYE:
    Hazret-i Ali'yi sevdiini iddi ederek dier Eshb- kirm (Peygamberimizin arkadalarn) ktleyen ann kollarndan olan bozuk bir frka, topluluk.
    ilik, hazret-i Ali zamnnda ortaya kt. nsanlar arasnda yaylmas daha sonra balad. Hicretin altm senesinde Kisniyye, altm alt senesinde Muhtriyye ve yz dokuz senesinde Himiyye frkalar ortaya ktysa da tutunamadlar, yok oldula r. (Abdlazz Dehlev)
    Himiyye frkas iki ksmdr. Bir ksm Hiam bin el-Hakem er-Rfiz'ye balanr. Bunlara Hakemiyye de denir. kinci ksm ise, Him bin Slim el-Cevlik'ye baldr. (Abdlkhir Badd)
    Him bin Hakem'in kurduu Himiyyeye gre; Allah snrl ve sonlu olan bir cisimdir. Uzunluu, genilii ve derinlii vardr. Gmten yaplm, saf bir zincir ve her yan yuvarlak inci gibi ldayan bir nrdur. mm